MAGISTER. Est et aliud quod mihi satis uidetur ostendere nullo modo eum suam ante putauisse futuram praeuaricationem. Nempe aut coactam putauisset aut spontaneam. Sed nec ullatenus erat unde se aliquando cogi suspicaretur, nec quamdiu uoluit in ueritate perseuerare, ullo modo putare potuit se sola uoluntate illam deserturum. Supra namque iam monstratum est eum, quamdiu rectam uoluntatem habuit, in hac ipsa uoluntate uoluisse /269/ perseuerare. Quapropter uolendo tenere perseueranter quod tenebat, nullo modo uideo unde potuisset uel suspicari nulla alia accedente causa sola se illud deserturum uoluntate. Non nego illum sciuisse quia posset mutare uoluntatem quam tenebat sed dico illum non potuisse putare quia aliquando omni alia cessante causa sponte mutaret uoluntatem, quam perseueranter tenere uolebat.
DISCIPULUS. Qui diligenter intelligit quod dicis, patenter uidet quia nullo modo scire uel putare potuit angelus malus se facturum quod male fecit.
22. QUOD SCIVIT SE NON DEBERE VELLE HOC QUOD VOLENDO PECCAUIT, ET DEBERE PUNIRI SI PECCARET.
Sed et hoc uolo ut pariter ostendas, si sciuit se non debere uelle quod praeuaricando uoluit.
MAGISTER. In hoc dubitare non debes, si supra dicta consideras. Si enim nescisset se non debere uelle quod iniuste uoluit, ignorasset se debere uoluntatem tenere quam deseruit. Quapropter nec iustus esset tenendo, nec iniustus deserendo iustitiam quam nescisset. Immo nec poterat non uelle plus quam habebat, si nesciebat se debere esse contentum eo quod acceperat. Denique quoniam ita rationalis erat, ut nulla re prohiberetur uti ratione, non ignorabat quid deberet aut non deberet uelle.
DISCIPULUS. Rationem tuam non uideo posse infirmari sed tamen quaedam inde mihi uidetur oriri quaestio. Si enim sciebat se non debere deserere quod acceperat: utique sciebat nihilominus se debere puniri si desereret. Quomodo ergo sponte potuit uelle unde miser esset, qui acceperat inseparabiliter uelle ut beatus esset?
23. QUOD NON DEBUIT SCIRE QUIA SI PECCARET PUNIRETUR.
MAGISTER. Sicut certum est quia se debere puniri si peccaret ignorare non potuit, ita quia puniretur si peccaret scire non debuit. /270/ DISCIPULUS. Quomodo hoc ignorauit, si ita rationalis erat ut eius rationalitas non impediretur ueritatem cognoscere, sicut saepe nostra impeditur grauante corruptibili corpore?
MAGISTER. Quia rationalis erat, potuit intelligere quia iuste si peccaret puniretur; sed quoniam "indicia" dei "abyssus multa" "et inuestigabiles uiae eius", nequiuit comprehendere an deus faceret quod iuste facere posset. Sed et si quis dicat quia nullatenus credere potuit deum creaturam suam propter eius culpam damnaturum, quam tanta sua bonitate fecerat -- praesertim cum nullum exemplum iustitiae ulciscentis iniustitiam praecessisset, et certus esset numerum in quo illi facti erant qui deo frui deberent tanta sapientia esse praestitutum, ut sicut nihil habebat superfluum ita si minueretur imperfectus esset, nec tam praeclarum opus dei ex aliqua parte permansurum imperfectum, nec ulla ratione scire posset si homo iam factus erat, deum humanam naturam pro angelica aut angelicam pro humana si cadert substituturum sed potius unamquamque in id ad quod facta erat pro se non pro alia restituturum, aut si factus nondum erat homo, multo minus putare posset ad substitutionem alterius naturae illum esse faciendum -- si inquam haec aliquis dicat: quae inconuenientia inest?
DISCIPULUS. Mihi quidem magis uidetur conuenientia quam inconuenientia.
MAGISTER. Redeamus ad hoc quod dixeram, illum scilicet hanc non debuisse habere scientiam. Si enim sciuisset, non posset uolens et habens beatitudinem sponte uelle unde miser esset. Quare non esset iustus non uolendo quod non deberet, quoniam non posset uelle. Sed et hac ratione considera utrum scire quod quaeris debuerit. Nam si scisset, aut peccasset aut non.
DISCIPULUS. Unum horum esset. /271/ MAGISTER. Si praeuisa tanta poena nulla indigentia et nulla re cogente peccasset, tanto magis puniendus esset.
DISCIPULUS. Ita est.
MAGISTER. Non ergo haec praescientia illi expediebat.
DISCIPULUS. Vere peccaturo non expediebat praescire poenam.
MAGISTER. Quod si non peccasset: aut sola bona non peccasset uoluntate, aut timore poenae.
DISCIPULUS. Nihil aliud dici potest.
MAGISTER. Sed quoniam peccatum non cauisset solo amore iustitiae, ipso opere monstrauit.
DISCIPULUS. Non est dubium.
MAGISTER. Si uero timore cauisset, non esset iustus.
DISCIPULUS. Palam est nullo modo eum debuisse scire inditam sibi poenam suum secuturam peccatum.
24. QUOD ETIAM BONUS ANGELUS HOC SCIRE NON DEBUIT.
Sed quoniam et eum angelum qui stetit et eum qui non stetit in ueritate pari scientia praeditos in prima conditione credimus, non uideo cur illi negate sit scientia ista, cui tam tenax erat bona uoluntas ut sufficeret ad cauendum peccatum.
MAGISTER. Non tamen posses nec deberet contemnere poenam quam preescicset.
DISCIPULUS. Sic uidetur.
MAGISTER. Sicut ergo solus amor iustitiae, ita solum odium poenae sufficeret ad non peccandum.
DISCIPULUS. Nil planius.
MAGISTER. Duas igitur habuisset causes non peccandi, unam honestam et utilem, alteram non honestam et inutilem, id est amorem iustitiae et odium /272/ poenae. Nam non honestum est solo odio poenae non peccare, et ad non peccandum inutile est odium poenae, ubi solus amor iustitiae sufficit.
DISCIPULUS. Non est quod possim obicere.
MAGISTER. Quid ergo? Nonne multo nitidius placet eius perseuerantia cum illa sola perseuerandi causa uidetur in illo quae utilis est et honesta, quia spontanea, quam si simul illa sese ostenderet quae inutilis et inhonesta, quia necessaria intelligitur?
DISCIPULUS. Sic patet quod dicis, ut quod paulo ante uolebam eum sciuisse nunc gaudeam illum nesciuisse, nisi quia nunc eandem eum negare non possumus habere scientiam, quam ipso angeli peccantis exemplo ignorare non potest.
25. QUOD ILLE, ETIAMSI HOC SOLO DICITUR IAM NON POSSE PECCARE, QUIA NUNC HANC HABET SCIENTIAM EX CASU DIABOLI, TAMEN ILLI SIT AD GLORIAM.
MAGISTER. Quod nunc uterque, bonus scilicet angelus et malus, certus est quia talem culpam talis sequitur poena: sicut scientia est ambobus diuersa, ita est scientiae causa non eadem, et finis dissimilis. Nam quod ille scit ipso sui experimento, hoc iste didicit solo alterius exemplo. Sed ille illo modo quia non perseuerauit, iste alio modo quia perseuerauit.
Quapropter sicut illi quoniam uituperabiliter non perseuerauit scientia sua est ad contumeliam, ita isti quoniam laudabiliter perseuerauit scientia sua est ad gloriam. Si ergo iste dicitur hoc solo quia hanc habet scientiam iam peccare non posse: satis patet quia sicut gloriosa est scientia quae ex laudabili perseuerantia est comparata, sic ad gloriam est impotentia peccandi quae ex gloriosa scientia est nata. Quemadmodum ergo malus angelus uituperandus est quia non potest ad iustitiam redire, ita iste laudandus est quia non potest abire. Sicut enim ille iam redire non potest quia sola mala uoluntate abiit, sic iste iam abire non potest quia sola bona uoluntate permansit. Palam igitur est quia sicut illi non posse /273/ recuperare quod deseruit est poena peccati, ita huic non posse deserere quod tenuit est praemium iustitiae.
DISCIPULUS. Valde pulchra esset huius scientiae atque impotentiae ista tua contemplatio, si quemadmodum asseris ideo bono angelo eadem scientia et impotentia quia perseuerauit contigissent. Non enim eas adeptus esse uidetur quia ipse perseuerauit sed quia desertor non perseuerauit.
MAGISTER. Si ita est ut dicis, gaudere potest bonus angelus de casu apostatae angeli, utpote cui expediebat ut ille caderet, quoniam adeptus est hanc scientiam, qua nec peccare nec miser esse amplius possit, non quia ipse bene meruit sed quia alius male meruit. Quae omnia nimia sunt absurditate plena.
DISCIPULUS. Quanto absurdius uidetur sicut tu monstras, stanti angelo profuisse casum peccantis, tanto magis necesse est ut ostendas istum non ideo adeptum esse scientiam de qua agitur quia ille peccauit.
MAGISTER. Non debes dicere ideo bonum angelum ad scientiam hanc profecisse quia malus peccauit sed bonum angelum ideo profecisse ad hanc scientiam exemplo cadentis, quia ille peccauit. Si enim neuter peccasset, utrique daturus erat deus eandem scientiam merito perseuerantiae alio modo sine alicuius cadentis exemplo. Nullus enim dicet deum non alio modo potuisse angelis suis hanc dare scientiam. Cum ergo ille peccauit, exemplo eius istum docuit quod docturus erat, non impotentia quia alio modo non potuit sed maiori potentia qua de malo bonum facere potuit, ut nec malum inordinatum in regno omnipotentis sapientiae remaneret.
DISCIPULUS. Placet mihi ualde quod dicis.
MAGISTER. Patet itaque si bonus angelus hoc solo peccare iam non posset, quia scit peccatum mali angeli poenam secutam esse, quod tamen haec impotentia non illi esset ad imminutionem laudis sed ad praemium seruatae iustitiae. Sed scis quia supra claruit eum idcirco peccare non posse, quoniam merito perseuerantiae adeo prouectus est, ut iam non uideat quid plus uelle queat.
DISCIPULUS. Nihil excidit eorum quae supra ratione inuestigante comperimus, a memoria mea. /274/ 26. QUID HORREMUS AUDITO NOMINE MALI; ET QUID FACIT OPERA QUAE DICITUR INIUSTITIA FACERE, CUM IPSA ET MALUM NIHIL SIT.
Sed cum omnibus quaestionibus meis satisfeceris: illud adhuc exspecto aperiri, quid sit quod horremus audito nomine mali, et quid faciat opera quae iniustitia quae malum est facere uidetur, ut in raptore, in libidinoso, cum malum nihil sit.
MAGISTER. Breuiter tibi respondeo. Malum quod est iniustitia semper nihil est; malum uero quod est incommoditas aliquardo sine dubio est nihil, ut caecitas, aliquando est aliquid ut tristitia et dolor; et hanc incommoditatem quae aliquid est semper odio habemus. Cum igitur audimus nomen mali, non malum quod nihil est timemus sed malum quod aliquid est, quod absentiam boni sequitur. Nam iniustitiam et caecitatem quae malum et nihil sunt, sequuntur multa incommoda quae malum et aliquid sunt, et haec sunt quae horremus audito nomine mali.
Cum autem dicimus quia iniustitia facit rapinam, aut caecitas facit hominem cadere in foueam, nequaquam intelligendum est quod iniustitia uel caecitas aliquid faciant; sed quod si iustitia esset in uoluntate et uisus in oculo, nec rapina fieret nec casus in foueam. Tale est cum dicimus: absentia gubernaculi impellit nauem in scopulos, aut: absentia freni facit equum discurrere; quod non est aliud quam: si gubernaculum adesset naui et frenum equo, nec uenti nauem impellerent nec equns discurreret. Sicut namque gubernaculo regitur nauis et freno equus, sic iustitia gubernatur uoluntas hominis et uisu pedes.
DISCIPULUS. Sic mihi de malo quod est iniustitia satisfecisti, ut iam omnis in corde meo quae de illo inesse solebat quaestio sit detersa. De hoc enim malo quaestio nasci uidetur, quoniam si esset aliqua essentia esset a deo, a quo et necesse est esse omne quod aliquid est, et impossibile est esse peccatum siue iniustitiam. De malo uero quod est incommoditas, si aliquando est aliquid, nihil uideo rectae fidei obuiare. /275/ 27. UNDE VENIT MALUM IN ANGELUM, QUI BONUS ERAT.
Sed ne taedeat te breuiter respondere fatuae interrogationi meae, ut sciam qualiter hoc ipsum qurerentibus respondeam. Quippe non semper facile est insipienter quaerenti sapienter respondere. Quaero igitur unde primum uenit malum quod dicitur iniustitia siue peccatum, in angelum qui factus est iustus.
MAGISTER. Dic tu mihi unde uenit nihil in aliquid.
DISCIPULUS. Nihil nec uenit nec recedit.
MAGISTER. Cur ergo quaeris unde uenit iniustitia quae nihil est?
DISCIPULUS. Quia quando iustitia inde recedit ubi erat, dicimus accedere iniustitiam.
MAGISTER. Dic ergo quod magis proprie et apertius dicitur, et quaere de abscessu iustitiae. Siquidem saepe apta interrogatio expedit responsionem, et inepta reddit impeditiorem.
DISCIPULUS. Cur ergo recessit ab angelo iusto iustitia?
MAGISTER. Si proprie uis loqui, non recessit ab eo sed ipse deseruit eam uolendo quod non debuit.
DISCIPULUS. Cur deseruit eam?
MAGISTER. Cum dico quia uolendo quod non debuit illam deseruit, aperte ostendo cur et quomodo illam deseruit. Nam ideo illam deseruit, quia uoluit quod uelle non debuit; et hoc modo, id est uolendo quod non debuit illam deseruit.
DISCIPULUS. Cur uoluit quod non debuit?
MAGISTER. Nulla causa praecessit hanc uoluntatem, nisi quia uelle potuit.
DISCIPULUS. An ideo uoluit quia potuit?
MAGISTER. Non, quia similiter potuit uelle bonus angelus, nec tamen uoluit. Nam nullus uult quod uelle potest ideo quia potest, sine alia causa, quamuis numquam uelit si non potest.
DISCIPULUS. Cur ergo uoluit?
MAGISTER. Non nisi quia uoluit. Nam haec uoluntas nullam aliam habuit causam qua impelleretur aliquatenus aut attraheretur sed ipsa sibi efficiens causa fuit, si dici potest, et effectum.
28. QUOD POTESTAS VOLENDI QUOD NON DEBUIT BONA FUIT SEMPER, ET IPSUM VELLE BONUM, QUANTUM AD ESSE.
DISCIPULUS. Si potestas ipsa uolendi et ipsum uelle foit aliquid, bonum fuit et a deo.
MAGISTER. Utrumque aliquid fuit. Et potestas quidem non nisi bonum aliquid et spontaneum donum dei, uelle autem secundum essentiam bonum sed quoniam miuste factum est malum; et tamen a deo fuit, a quo est omne quod aliquid est. Nempe non solum hoc habet aliquis a deo quod deus sponte dat sed etiam quod iniuste rapit deo permittente. Et sicut deus dicitur facere quod permittit fieri, ita dicitur dare quod permittit rapi. Quoniam igitur permittente deo angelus malus per rapinam usus est potestate a deo sponte data: a deo habuit uti, quod non est aliud quam ipsum uelle. Non est enim aliud uelle quam uti potestate uolendi, sicut idem est loqui et uti potestate loquendi.