io de deo credere nefas iudico.
Neque enim illam probo rationem. qua se quidam cre- 7 dunt hunc quaestionis nodum posse dissolvere. Aiunt enim 8 non ideo quid esse eventurum, quoniam id providentia fu- turum esse prospexerit, sed e contrario potius, quoniam 15 quid futurum est, id divinam providentiam latere non posse eoque modo necessarium hoc in contrariam relabi partem. Neque enim necesse esse contingere, quae providentur. sed 9 necesse esse, quae futura sunt, provideri, quasi vero, quae cuius rei causa sit, praescientiane futurorum necessitatis 10 an futurorum necessitas providentiae. laboretur ac non illud demonstrare nitamur, quoquo modo sese habeat ordo cau- sarum, necessarium esse eventum praescitarum rerum, etiam si praescientia futuris rebus eveniendi necessitatem non videatur inferre.
Etenim si quispiam sedeat, opinionem, quae eum sedere 10 coniectat. veram esse necesse est atque e converso rursus, *i de quopiam vera sit opinio, quoniam sedet, eum sedere necesse est. In utroque igitur neccssitas inest, in hoc qui- 11 *lem sedendi, at vero in altero veritatis. Sed non idcirco 12 * qaisque sedet, quoniam vera est opinio, sed haec potius v era est, quoniam quempiam sedere praecessit. Ita cum 13 112 Boethii l'hil. cons.
causa veritatis ex altera parte procedat, inest tamen com- munis in utraque necessitas.
14 Similia de providentia futurisque rebus ratiocinari patet; nam etiam si idcirco, quoniam futura sunt, providentur, non vero ideo, quoniam providentur, eveniunt, niliilo minus tamen a deo vel ventura provideri vel provisa necesse est evenire provisa, quod ad perimendam arbitrii libertatem 15 solum satis est. Iam vero quam praeposterum est, ut aeter- nae praescientiae temporalium rerum eventus causa esse 16 dicatur! Quid est autem aliud arbitrari ideo deum futura, quoniam sunt eventura, providere, quam putare, quae olim 17 acciderunt, causam summae illius esse providentiae? Ad haec sicuti, cum quid esse scio, id ipsum esse necesse est, ita, cum quid futurum novi, id ipsum futurum esse necesse est; sic fit igitur, ut eventus praescitae rei nequeat evitari.
18 Postremo si quid aliquis aliorsum, atque sese res habet, existimet, id non modo scientia non est, sed est opinio fallax 19 ab scientiae veritate Ionge diversa. Quare si quid ita futu- rum est, ut eius certus ac necessarius non sit eventus, id 20 eventurum esse praesciri qui poterit? Sicut enim scientia ipsa impermixta est falsitati, ita id, quod ab ea concipitur, 21 esse aliter, atque concipitur, nequit. Ea namque causa est. cur mendacio scientia careat, quod se ita rem quamque habere necesse est, uti eam sese habere scientia compre- hendit.
22 Quid igitur, quonam modo deus haec incerta futura 23 praenoscit? Nam si inevitabihter eventura censet. quae etiam non evenire possibile est. fallitur, quod non sentire 24 modo nefas est. sed etiam voce proferre. At si ita, uti sunt, ita ea futura esse decernit, ut aeque vel fieri ea vel non fieri posse cognoscat, quae est haec praescientia, quae nihil PTLVDKE 6 ab TLV l DK 7 provisa om. T»V'E* Peip.; ef. Kng. 13 esse — id ipsom in mg. T 14 sq. ita — necesse cat om. PD l novi — certum, nihil stabile comprehendit? Aut quid hoc refert 25 vaticinio illo ridiculo Tiresiae Quicquid dicam, aut erit aut non?
Quid etiam divina providentia humana opinioue praestiterit, 26 * si uti homines incerta iudicat, quorum est incertus eventus? Quodsi apud illum rerum omnium certissimum fontem nihil 27 incerti esse potest, certus eorum est eventus, quae futura firmiter ille praescierit.
Quare nulla est humanis consiliis actionibusque libertas, 28 0 quas divina mens sine falsitatis errore cuncta prospiciens ad unum alligat et constringit eventum. Quo semel recepto 29 quantus occasus humanarum rerum consequatur, liquet. Frustra enim bonis malisque praemia poenaeve proponun- 30 tur, quae nullus meruit liber ac voluntarius motus animorum.
1 Idque omnium videbitur iniquissimum, quod nunc aequissi- 31 mum iudicatur, vel puniri improbos vel remunerari probos, quos ad alterutrum non propria mittit voluntas, sed futuri cogit certa necessitas. Nec vitia igitur nec virtutes quic- 32 quam fuerint, sed omnium meritorum potius mixta atque indiscreta confusio, quoque nihil sceleratius excogitari potest, cum ex providentia rerum omnis ordo ducatur nihil- que consiliis liceat humanis, fit, ut vitia quoque nostra ad bonorum omnium referantur auctorem. Igitur nec sperandi 38 aliquid nec deprecandi ulla ratio est; quid enim vel speret quisque vel etiam deprecetur, quando optanda omnia series indeflexa conectit?
Auferetur igitur unicum illud inter homines deumque 34 commercium sperandi scilicet ac deprecandi. si quidem iustae humilitatis pretio inaestimabilem vicem divinae gra- tiae promeremur, qui solus modus est. quo cum deo colloqui 3 Hor. Sat II 5,59; ef. Cic. Nat. deor. I 70 1 fert P differt Bentley (ad Eorat.) 2 ridiculo om. P PTL 17 futnra P 24 e3set Sehepss potest P 29 praeconio P 30 pro- nieremar ^emur in ras.) T promereremur Schepis 114 Boethii PLil. cons.
homines posse videantur illique inaccessae luci prius quo- que, quam impetrent, ipsa supplicandi ratione coniungi. 36 Quae si recepta futurorum necessitate nihil virium habere credantur, quid erit, quo summo illi rerum principi conecti 36 atque adhaerere possimus? Quare necesse erit humanum * genus, uti paulo ante cantabas, dissaeptum atque disiunctum suo fonte fatiscere.
III. Quaenam discors foedera rerum causa resolvit? Quis tanta deus veris statuit bella duobus, ut, quae carptim singula constent, (6) eadem nolint mixta iugari?
An nulla est discordia veris semperque sibi certa cohaerent, sed mens caecis obruta membris nequit oppressi luminis igne (w) rerum tenues noscere nexus?
Sed eur tanto flagrat amore veri tectas reperire notas? Scitne, quod appetit anxia nosse? Sed quis nota scire laborat? <«*) At si nescit, quid caeca petit?
Quis enim quicquam nescius optet aut quis valeat nescita sequi quove inveniat? Quis reppertam queat ignarus noscere formam? (*>> An. cum mentem cerneret altam, pariter summam et singula norat? Nunc membrorum condita nube non in totum est oblita sui 13 discordia nulla est Ptip. 19 repperire codd. 21 notsm rcl noU» (i-<. caustu Peip. loborit T' 22 quid (h cnr 5. s.) T eur in tos.V qui P 23 optat PK 25 qnisqne i* quiave irt vid. Pulman, Peif- repertam libri summamque tenet singula perdens. Igitur quisquis vera requirit, <») neutro est habitu; nam neque novit nec penitus tamen omnia nescit, 5 sed, quam retinens meminit, summam consulit alte visa retractans, ut servatis queat oblitas (») addere partes.
4. Tum illa: Vetus, inquit. haec est de providentia l »° querela M.que Tullio, cum divinationem distribuit, vehe- menter agitata tibique ipsi res diu prorsus multumque quae- sita, sed haudquaquam ab ullo vestrum hactenus satis dili- genter ac firmiter expedita. Cuius caliginis causa est, quod 2 humanae ratiocinationis motus ad divinae praescientiae 15 simplicitatem non potest ammoveri, quae si ullo modo cogi- tari queat. nihil prorsus relinquetur ambigui. Quod ita 3 demum patefacere atque expedire temptabo, si prius ea, quibus moveris, expendero. Quaero enim, cur illam solven- 4 tium rationem minus efficacem putes, quae quia praescien- 10 tiam non esse futuris rebus causam necessitatis existimat, nihil impediri praescientia arbitrii libertatem putat. Num 5 enim tu aliunde argumentum futurorum necessitatis trahis, nisi quod ea, quae praesciuntur. non evenire non possunt? Si igitur praenotio nullam futuris rebus adicit necessitatem, 6 a quod tu etiam paulo ante fatebare, quid est, quod voluntarii «itus rerum ad certum cogantur eventum?
Etenim positionis gratia, ut. quid consequatur. advertas, 7 statuamus nullam esse praescientiam. Num igitur. quantum 8 ad hoc attinet, quae ex arbitrio veniunt, ad necessitatem 10 iLque om. T l meneque tnlit iocum divinatione P distxuit PTLVKE R£*F describit L' 12 autquaquani P 19 efrica computes P praesentiaru bii P 29 eveniunt T Peip.
8» 116 Boetliii Phil. cons.
9 cogantur? — Minime. — Statuamus iterum esse, sed nihil rebus necessitatis iniungere; manebit, ut opinor. eadem 10 voluntatis integra atque absoluta libertas. Sed praescientia, inquies, tametsi futuris eveniendi necessitas non est. signum 11 tamen est necessario ea esse ventura. Hoc igitur modo, etiam si praecognitio non fuisset, necessarios futurorum exitus esse constaret; omne etenim signum tantum, quid sit, 12 ostendit, non vero efficit, quod designat. Quare demonstran- dum prius est nihil non ex necessitate contingere, ut prae- notionem signum esse huius necessitatis appareat; alioquin si haec nulla est, ne illa quidem eius rei signum poterit esse, 13 quae non est. Iam vero probationem firma ratione sul>- nixam constat non ex signis neque petitis extrinsecus argu- mentis, sed ex convenientibus necessariisque causis esse ducendam.
11 Sed qui fieri potest, ut ea non proveniant, quae futura esse providentur? Quasi vero nos ea, quae providentia futura esse praenoscit, non esse eventura credamus ac non illud potius arbitremur, licet eveniant, nihil tanien, ut eveni- 15 rent, sui natura necessitatis habuisse. Quod hinc facile perpendas licebit; plura etenim, dum fiunt, subiecta oculis intuemur, ut ea, quae in quadrigis moderandis atque flecten- dis facere spectantur aurigae, atque ad hunc modum cetera.
16 Num igitur quicquam illorum ita ficri necessitas ulla com- pellit? — Minime: frustra enim esset artis effectus, si omnia 17 coacta moverentur. — Quae igitur, cum fiunt, carcnt exsistendi necessitate, eadem, prius quam fiant, sine ueces- 18 sitate futura sunt. Quare sunt quaedam eventura, quorum 19 exitus ab omni necessitate sit absolutus. Nam illud quidem nullum arbitror esse dicturum, quod, quae nunc fiunt, prius quam fierent, eventura non fuerint; haec igitur etiam prae- 20 cognita liberos habent eventus. Nam sicut scientia prae- sentium rerum niiiil his, quae fiunt. ita praescientia futuro- PTLVBKE 1 cogantur PT'E coguntur rtl. igitur P 1S ventura TV 27 prius daiuo incipit D 30 nunc om. P in ras. V 33 praesentia PK 117 rum nihil his. quae ventura sunt, necessitatis importat. Sed hoc, inquis, ipsum dubitatur. an earum rerum, quae neces- 21 sarios exitus non habent, ulla possit esse praenotio. Disso- 22 nare etenim videntur putasque. si praevideantur, consequi s necessitatem, si necessitas desit, minime praesciri nihilque scientia comprehendi posse nisi certum. Quodsi, quae in- 23 certi sunt exitus, ea quasi certa providentur, opinionis id esse caliginem. non scientiae veritatem; aliter enim, ac sese res habeat, arbitrari ab integritate scientiae credis esse J diversum. Cuius erroris causa est. quod omnia, quae quis- a que novit, ex ipsorum tantum vi at<jue natura cognosci aestimat, quae sciuntur. Quod totum contra est; omne enim, 25 quod cognoscitur, non secundum sui vim, sed secundum cognoscentium potius comprehenditur facultatem. Nam, 26 1 ut hoc brevi liqueat exemplo, eandem corporis rotunditatem aliter visus, aliter tactus agnoscit; ille eminus manens totum simul iactis radiis intuetur. hic vero cohaerens orbi atque coniunctus eirca ipsum motus ambitum rotunditatem parti- bus comprehendit.
Ipsum quoque hominem aliter sensus, aliter imaginatio, 27 aliter ratio, aliter intellegentia contuetur. Sensus enim 28 figuram in subiecta materia constitutam, imaginatio vero solam sine materia iudicat figuram. Ratio vero hanc quo- 29 que transcendit speciemque ipsani, quae singularibus inest, universali consideratione perpendit. Intellegentiae vero 30 celsior oculus exsistit; supergressa namque universitatis ambitum ipsam illam simplicem formam pura mentis acie contuetur. In quo illud maxime considerandum est: nam 31 superior comprehendendi vis amplectitur inferiorem, infe- _ J2 {ef. 118, 20) de Ammonio Iamblicham statto (i) yv&aii.. Irifyna rov yiraiaxorrot) tt Prodo (omne quod cognoscitur non secundum sui T, «n, sed secondnm cognoscentium potius comprehenditur facultatem) Kliiigner 107 118 Boetbii Phil. cons.
82 rior vero ad superiorem nullo modo consurgit. Neque i sensus aliquid extra materiam valet vel universales species imaginatio contuetur vel ratio capit simplicem formam, intellegentia quasi desuper spectans concepta forma, quae aubsunt. etiam cuncta diiudicat, sed eo modo, quo fonnam s 33 ipsam, quae nulli alii nota esse poterat, comprehendit. Nam et rationis universum et imaginationis figuram et materiale sensibile cognoscit nec ratione utens nec imaginatione nec sensibus, sed illo uno ictu mentis formaliter, ut ita dicam, 34 cuncta prospiciens. Ratio quoque, cum quid universale m respicit, nec imaginatione nec sensibus utens imaginabilia 35 vel sensibilia comprehendit. Haec est enim, quae conceptio- nis suae universale ita definit: homo est animal bipes ra- 36 tionale. Quae cum universalis notio sit, tum imaginabilem sensibilemque esse rem nullus ignorat, quod illa non ima- " ginatione vel sensu, sed in rationali conceptione considerat.
37 Imaginatio quoque, tametsi ex sensibus visendi forman- dique figuras sumpsit exordium, sensu tamen absente sensi- bilia quaeque collustrat non sensibili, sed imaginaria ratione 38 iudicandi. Videsne igitur, ut in cognoscendo cuncta sua » potius facultate quam eorum. quae cognoscuntur, utantur?
39 Neque id iniuria; nam cum omne iudicium iudicantis actus exsistat, necesse est, ut suam quisque operam non ex aliena. sed ex propria potestate perficiat.
IV. Quondam Porticus attulit obscuros nimium senes, qui sensus et imagines e corporihus extimis <» credant mentibus imprimi, ut quondam celeri stilo mos est aequore paginae, quae nullas habeat notas, pressas figere litteras.
PTLVDKE 13 definivitJX Peip. {Jtootaautro; PfcnO 15sq. <in> imagina- tione T>L 19 inlnstrat P 22 acra J/et' (Volkmann) s Sed mens si propriis vigens (io) nihil motibus explicat, sed tantum patiens iacet notis subdita corporum cassasque in speculi vicem rerum reddit imagines, (i») unde haec sic animis viget cernens omnia notio?
Quae vis singula perspicit aut quae cognita dividit?
Quae divisa recolligit m alternumque legens iter nunc summis caput inserit, nunc decedit in infima, tum sese referens sibi veris falsa redarguit? («a Haec est efficiens magis longe causa potentior.
quam quae materiae modo impressas patitur notas.
Praecedit tamen excitans («> ac vires animi movens vivo in corpore passio, cum vel lux oculos ferit vel vox auribus instrepit.
Tum mentis vigor excitus, «> quas intus species tenet ad motus similes vocans notis applicat exteris introrsumque reconditis formis miscet imagines. <«> 23 cf. Prnd. Apoth. S3: passio. qnae corpus sibi vindicat 120 Boethii Pbil. cons.
1 5. Quodsi in corporibus sentiendis, quamvis afficiant instrumenta sensuum forinsecus obiectae qualitates animi- que agentis vigorem passio corporis antecedat, quae in se actum mentis provocet excitetque interim quiescentes in- trinsecus formas, si in sentiendis, inquam, corporibus aui- mus non passione insignitur, sed ex sua vi subiectam cor- pori iudicat passionem, quanto magis ea, quae cunctis cor- porum affectionibus absoluta sunt, in discernendo non obiecta extrinsecus sequuntur, sed actum suae mentis ex- 2 pediunt! Hac itaque ratione multiplices cognitiones diversis 3 ac differentibus cessere substantiis. Sensus enim solus cunctis aliis cognitionibus destitutus immobilibus animanti- bus cessit, quales sunt conchae maris quaeque alia saxis haerentia nutriuntur; imaginatio vero mobilibus beluis, quibus iam inesse fugiendi appetendive aliquis videtur 4 affectus. Ratio vero humani tantum generis est sicut intel- Iegentia sola divini; quo fit, ut ea notitia ceteris praestet, quae suapte natura non modo proprium, sed ceterarum quo- que notitiarum subiecta cognoscit.
5 Quid igitur, si ratiocinationi sensus imaginatioque refra- gentur nihil esse illud universale dicentes, quod sese intueri 6 ratio putet? Quod enim sensibile vel imaginabile est, id universum esse non posse, aut igitur rationis verum esse iudicium nec quicquam esse sensibile aut, quoniam sibi notum sit plura sensibus et imaginationi esse subiecta, in- anem conceptionem esse rationis, quae, quod sensibile sit 7 ac singulare, quasi quiddam universale consideret. Ad haec, si ratio contra respondeat se quidem et quod sensibile et quod imaginabile sit in universitatis ratione conspicere, illa vero ad universitatis cognitionem aspirare non posse, quon- iam eorum notio corporales figuras non posset excedere, de rerum vero cognitione firmiori potius perfectiorique iudicio esse credendum, in huius modi igitur lite nos, quibus tam ratiocinandi quam imaginandi etiam sentiendique vis inest, nonne rationis potius causam probaremus? Simile 8 5 est, quod humana ratio divinam intellegentiam futura, nisi nt ipsa cognoscit, non putat intueri. Nam ita disseris: Si 9 qua certos ac necessarios habere non videantur eventus, ea certo eventura praesciri nequeunt. Hamm igitur rerum 10 nulla est praescientia, quam si etiam in his esse credamus, » nihil erit, quod non ex necessitate proveniat. Si igitur. uti 11 rationis participes sumus, ita divinae iudicium mentis habere possemus, sicut imaginationem sensumque rationi cedere oportere iudicavimus, sic divinae sese menti hiuna- nam summittere rationem iustissimum censeremus. Quare 12 in iilius summae intellegentiae cacumen, si possumus. eriga- mur; illic enim ratio videbit, quod in se non potest intueri, id autem est, quonam modo etiam. quae certos exitus non habent, certa tamen videat ac definita praenotio neque id 8it opinio, sed summae potius scientiae nullis terminis in- clusa simplicitas.
V. Quam variis terras animalia permeant figuris!
Namque alia extento sunt corpore pulveremque verrunt continuumque trahunt vi pectoris incitata sulcum; sunt quibus alarum Ievitas vaga verberetque ventos et Iiquido Iongi spatia aetheris enatet volatu;,s > haec pressisse solo vestigia gressibusque gaudent vel virides campos transmittere vel subire silvas.
Quae variis videas licet omnia discrepare formis, prona tamen facies hebetes valet ingravare sensus; nnica gens hominum celsum levat altius cacumen, (w atque levis recto stat corpore despicitque terras.
30 cf. Ge. Leg. I 26. Or. Mefc I 85 sq. SaU. Cit 1, 1. l'rud. Contra Sjmni. II 262 12 possimus T'V'K Prip. possemis L' 13 eredere V<K' TLVK permanaent K\ ut rii T' 122 Boetbii Phil. cons.
Haec, nisi terrenus male desipis, ammonet figura: Qui recto caelum vultu petis exserisque frontem, in 8ublime feras animum quoque, ne gravata pessum (18) inferior sidat mens corpore celsius levato.
1 6. Quoniam igitur. uti paulo ante monstratum est, omne, quod scitur, non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur, intueamur nunc, quantum fas est, quis sit divinae substantiae status, ut quaenam etiam scientia eius 2 sit, possimus agnoscere. Deum igitur aeternum esse cunc- 3 torum ratione degentium commune iudicium est. Quid sit igitur aeternitas, consideremus; haec enim nobis naturam 4 pariter divinam scientiamque patefacit. Aeternitas igitur est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio, 5 quod ex collatione temporalium clarius liquet. Nam quic- quid vrvit in tempore, id praesens a praeteritis in futura procedit nihilque est in tempore constitutum, quod totum vitae suae spatium pariter possit amplecti, sed crastinum quidem nondum apprehendit, hesternum vero iam perdidit; in hodierna quoque vita non amplius vivitis quam in illo 6 mobili transitorioque momento. Quod igitur temporis pati- tur condicionem, licet illud, sicuti de mundo censuit Aristo- teles, nec coeperit umquam esse nec desinat vitaque eius cum temporis infinitate tendatur, nondum tamen tale est, 7 ut aeternum esse iure credatur. Non enim totum simul infinitae licet vitae spatium comprehendit atque complecti- 8 tur, sed futura nondum, transacta iam non habet. Quod igitur interminabilis vitae plenitudinem totam pariter com- prehendit ac possidet. cui neque futuri quicquam absit nec praeteriti fluxerit, id aeternum esse iure perhibetur idque 5sq. c. 117. 12sqq. Augustin. De gen. ad litt 1 4, Civ. XII 12. Boeth. Trin. 158, 55—72, ef. Rand, Jahrb. Snppl. XXVI 427 21 Aristot- libro I De caelo; ef. II 1 (283b 26: oiJi yiyortv 6 nai oioarb; oiV /rJ^tice* if9agr,rat e<\a.)
necesse est et sui compos praesens sibi semper assistere et infinitatem mobilis temporis habere praesentem.
Unde non recte quidaiu, qui, cum audiunt visum Platoni 9 mundum hunc nec habuisse initium temporis nec habiturum s esse detectum. hoc modo conditori conditum mundum fieri coaeternum putant. Aliud est enim per interminabilem 10 duci vitam, quod mundo Plato tribuit, aliud interminabilis vitae totam pariter complexum esse praesentiam, quod divinae mentis proprium esse manifestum est. Neque deus 11 10 conditis rebus antiquior videri debet temporis quantitate. sed simplicis potius proprietate naturae. Hunc enim vitae 12 immobilis praesentarium statum infinitus ille temporalium rerum motus imitatur, cumque eum effingere atque aequare non possit, ex immobilitate deficit in motum, ex simplicitate u praesentiae decrescit in infinitam futuri ac praeteriti quan- titatem et, cum totam pariter vitae suae plenitudinem ne- queat possidere. hoc ipso, quod aliquo modo numquam esse desinit, illud, quod implere atque exprimere non potest, aliquatenus videtur aemulari alligans se ad qualemcumque " P rae sentiam huius exigui volucrisque momenti, quae, quon- iam manentis illius praesentiae quandam gestat imaginem, quibuscumque contigerit, id praestat, ut esse videantur. Quoniam vero manere non potuit. infinitum temporis iter 13 a >"ripuit eoque modo factum est. ut continuaret eundo vitam. 5 cmus plenitudinem complecti non valuit permanendo. Itaque 14 S1 digna rebus nomina velimus imponere, Platonem sequen- tes deum quidem aeternum. mundum vero dicamus esse Perpetuum.
Quoniam igitur omne iudicium secundum sui naturam, 15 1 quae sibi subiecta sunt, comprehendit, est autem deo semper aeternus ac praesentarius status. scientia quoque eius 3sq. Plat. Tim. 2Ssqq.; ef. Proel. in Tim. 75a; Angustin. Cir. ^Jl^XljUi atq. Tim. B7d sqq.
8 complexam T'V Peip. H immotnm T l L T (et; ex T' TLYK tt fatornm ac praeteritnm f* 124 Boethii Phil. cons.
omnem temporis supergressa motionem in suae manet sim- plicitate praesentiae infinitaque praeteriti ac futuri spatia complectens omnia. quasi iam gerantur, in sua simplici 16 cognitione considerat. Itaque si praevidentiam pensare velis, qua cuncta dinoscit, non esse praescientiam quasi futuri, sed scientiam numquam deficientis instantiae rectius 17 aestimabis. Unde non praevidentia, sed providentia potius dicitur, quod porro a rebus infimis constituta quasi ab ex- 18 celso rerum cacumine cuncta prospiciat. Quid igitur postu- las, ut necessaria fiant, quae divino lumine lustrentur, cum ne homines quidem necessaria faciant esse. quae videant.
19 Num enim. quae praesentia cernis, aliquam eis necessitatem 20 tuus addit intuitus? — Minime. — Atqui si est divini huma- nique praesentis digna collatio, uti vos vestro hoc tempo- rario praesenti quaedam videtis, ita ille omnia suo cernit 21 aeterno. Quare haec divina praenotio naturam rerum pro- prietatemque non mutat taliaque apud se praesentia spectat, 22 qualia in tempore olim futura provenient. Nec rerum iudicia confundit unoque suae mentis intuitu tam necessarie quam non necessarie ventura dinoscit, sicuti vos, cum panter ambulare in terra hominem et oriri in caelo solem videtis. quamquam simul utrumque conspectum tamen discerniti* 28 et hoc voluntarium. illud esse necessarium iudicatis. Ita igitur cuneta dispiciens divinus intuitus qualitatem rerum minime perturbat apud se quidem praesentium, ad con- 24 dicionem vero temporis futurarum. Quo fit. ut hoc non sit opinio, sed veritate potius nixa cognitio. cum exstaturum quid esse cognoscit, quod idem exsistendi necessitate carero non nesciat.
25 Hic si dicas. quod eventurum deus videt, id non evenire non posse. quod autem non potest non evenire. id ex neces- sitate conti ngere, meque ad hoc nomen necessitatis adstringas, fatebor rem quidem solidissimae veritatis, sed cui vix aliquis nisi divini speculator accesserit. Respondebo nam- 26 que idem futurum, cum ad divinam notionem refertur, neces- sariura, cum vero in sua natura perpenditur, liberum pror- s sus atque absolutum videri. Duae suut etenim necessitates, 27 simplex una, veluti quod necesse est omnes bomines esse mortales, altera condicionis, ut, si aliquem ambulare scias, eum ambulare necesse est. Quod enim quisque novit, id 28 esse aliter, ac notum est, nequit, sed haec condicio minime ' secum illam simplicem trahit. Hanc enim necessitatem non 29 propria facit natura. sed condicionis adiectio; nulla enim necessitas cogit incedere voluntate gradientem, quamvis eum tum, cum graditur, incedere necessarium sit. Eodem 30 igitur modo, si quid providentia praesens videt, id esse ne- 1 cesse est, tametsi nullam naturae habeat necessitatem. Atqui deus ea futura, quae ex arbitrii libertate proveniunt, 31 praesentia contuetur; haec igitur ad intuitum relata divi- num necessaria fiunt per condicionem divinae notionis, per 3e vero considerata ab absoluta naturae suae libertate non 1 desinunt. Fient igitur procul dubio cuncta, quae futura 32 deus esse praenoscit, sed eorum quaedam de libero profi- ciscuntur arbitrio, quae quamvis eveniant, exsistendo tamen naturam propriam non amittunt, qua, prius quam fierent, etiam non evenire potuissent. Quid igitur refert non esse 33 necessaria, cum propter divinae scientiae condicionem mo- dis omnibus necessitatis instar eveniet? Eoc scilicet, quod 84 e &, quae paulo ante proposui, sol oriens et gradiens homo, fjuae dum fiunt, non fieri non possunt, eorum tamen unum pnus quoque, quam fieret, necesse erat exsistere, alterum v ero minime. Ita etiam, quae praesentia deus habet, dubio 35 procul exsistent, sed eorum hoc quidem de rerum necessitate 2 Ammon. p. 135: xal iori ro avrd rj filr tfvati r; lavrai {rJtxifttrov r 5 /rticu T&r 9td>r oixixt ddgioror, dli' £>o>au{vor 27 cf. 124, 21 5 enim SU nt K 7 (hominem) aliquem K 13 eam om. I 1 TLVK ■6 ds in ras. quattuor fere litt. T* 18 fi*nt T l K l Peip. 20 an deficinnt? 23 qnia Aur* 26eveniatL« 31 existant TL 1 Peip.
12G Boetbii IMiil. cons.
36 descendit, illud vero de potestate facientkim. Haud igitur iniuria diximus haec, si ad divinam notitiam referantur, necessaria, si per se considerentur, necessitatis esse nexibus absoluta, sicuti omne, quod sensibus patet, si ad rationem referas, universale est. si ad se ipsa respicias, singulare.
37 Sed si in mea, inquies, potestate situm est mutare pro- positum. evacuabo providentiam, cum. quae illa praenoscit, 38 forte mutavero. Respondebo propositum te quidem tuum posse deflectere, sed quoniam et id te posse et, an facias quove convertas, praesens providentiae veritas intuetur, « divinam te praescientiam non posse vitare, sicuti praesentis oculi effugere non possis intuitum, quamvis te in varias 39 actiones libera voluntate converteris. Quid igitur, inquies, ex meane dispositione scientia divina mutabitur, ut, cum ego nunc hoc, nunc illud velim, illa quoque noscendi vices « 40 alternare videatur? — Minime. Omne namque futurum divinus praecurrit intuitus et ad praesentiam propriae cognitionis retorquet ac revocat nec alternat, ut aestimas, nunc hoc, nunc aliud praenoscendi vice. sed uno ictu muta- 41 tiones tuas manens praevenit atque complectitur. Quam » comprehendendi omnia visendique praesentiam non ex futu- rarum proventu rerum. sed ex propria deus simplicitate 42 sortitus est. Ex quo illud quoque resolvitur, quod paulo ante posuisti, indignum esse. si scientiae dei causam futura 43 nostra praestare dicantur. Haec enim scientiae vis praesen- » taria notione cuneta complectens rebus modum omnibus 44 ipsa constituit, nihil vero posterioribus debet. Quae cum ita sint, manet intemerata mortalibus arbitrii libertas nec iniquae leges solutis omni necessitate voluntatibus prae- 45 mia poenasque proponunt. Manet etiam spectator desuper *> cunctorum praescius deus visionisque eius praesena semper 30 cf. Prui Cath. II lOSsrn.: Speculator adstat desuper, | q oi nos diebus omnibus actueque nostros prospicit 127 aeternitas cum nostrorum actuum futura qualitate concurrit bonis praemia, malis supplicia dispensans. Nec frustra sunt 46 in deo positae spes precesque, quae cum rectae sunt, ineffi- caces esse non possunt. Aversamini i?itur vitia, colite vir- 47 tutes, ad rectas spes animum sublevate, humiles preces in excelsa porrigite. Magna vobis est, si dissimulare non 48 vultis, necessitas indicta probitatis, cum ante oculos agitis iudicis cuncta cernentis.
8 Esth. 16, 4: Dei cnncta cernentis arbitrantur se posse fugere sententiam.
4 adversamini T l Peip. TLVK _ AXICII MANLII SEVERINI BOECII DC ET INL EXCONSfc ORD EXMAG OFF ATQ PATEICIO PHILOSOPHIAE CSOLA- TIONIS LIB QVINT' FELICITER EXPUCIT • DO GKATIAS AMHN K DO GHATIAS EXPLICIT FELICITER TAur. EXPLICIT LIBER QUINTUS FELICITER L EXPLICIT FELICITER V L INDEX CARMINYM.
Bella bis tjuinis operatus annis (Sapph.) IV tii Caruiina qui quondam stndio florente peregi (elegiac.)...I 1 Cnni Phoebi radiia grave (Glycon.) J " Cuin polo Phoebus roseis quadrigis (Sapph. c. Glycon.)...II ni Eheu quae miseros trauiite devios (Asclep. vtin. c. dimctr. iamb.). III TIU Felix nimium prior aetas (paroem.) || * Felix. qui potuit boni {Glycon.) UJ M Habet lioc voluptas omnis (lunici) III vn Haec cum superba verterit vices dextra (choliamb.) M 1 Heu quam praecipiti mersa profundo (trim. dact. cntal. c. Adon.) I 11 Huc omnes pariter venite capti (Phalaec. c. Sapph.) 1" x Novirous. quantas dcderit ruinas (Sapjih.) II « Nubibus atris (Adon.) I fa Ouine bominum gcnus in terris simili surgit ab ortu (tetram dact. catal. c dim. lonic. acat.) J*J TI 0 qui perpetua mundum ratione gubernas (hexatn. dact.). • ■ "* a 0 stelliferi eonditor orbis (dim. anapaest. acut.)...* T Hdrr' ItpogSr xal uon' Inaxovtiv (tetram. dact. cat.) v " Quaenam discors foedera rerum (dim. anapaest. acat.) * ni Quam variis terras animalia peruieant figuris (tetram. dact. c dim. Iruch. cat.)
Quamvis fluente dives auri gurgite itrim. iamb.c. pentam. eleg.) HJ m Quamvis se Tyrio superbus ostro (Phal. c decasylL Alc ). ■ ■ [JJ IV Quantas rerum flcctat habenas (dim. anapaest. ncat)...• • 'jj u Quicnmque solam mente praecipiti petit (trim.iamb.c. dim.iamb ) U ffl Quid tantos iuvat excitare motns (Phal. c. pentam. tleg.) ■ ■ - jjY IT Qui se volet esse potentera (paroem.) 1,1 T Qui Berere ingenunm volet agrum (frtm. dact. cat. in syll- c paeone quarto) *'I 1 Quisqnis composito sereuus aevo (Phal.) J- " Quisquis profunda mente vestigat verum (choliamb.) 1,1 11 Quisquis volet perennem (dim. iamb. catal. c. Pherecrat.)...J 1 " Qnod mtindus stabili fide (Glycon.) II vtn Qnondam I'orticus attulit (Glycon.) V rr Quos vides sedere celsos solii culmine reges (dim. troch. acat.
c Ionic. dim. acat.)
Rupis Achaemeniae scopulis ubi versa scquentum (elegiac.). • ' Si quxntas rapidis flatibus incitus (Asclep. min. c. Pherecr.). • " Si quis Arcturi sidera nescit (iroeV et iamb. petxthem. c Adon.; v. Peip. 225.) 1\ Si vis celsi iura Tonantis (dinu >xnapaest. aeat.) IV TI Sunt etenim pennae volucres mihi (tctram.dact.aeat.et dim.iamb.) I» 1 Tunc me discussa liquerunt nocte tenebrac (hexanuet telram.
dact. acat.: metrum Alcman.) 1,a Vela Neritii ducis (Glycon.)...I v 111 IV n IV II. INDEX LOCORVM.
13 2, 21 sq.