b. Triplex est modus existenliae rerum. « Res tripliciter hebent esse, scilicet in materia vel natura propria, in fnlelli- gentia creata ei in arte aeterna; secundum quae tria dicit Scripture: Dixit Deus: Fiat, fecit, el faclum est» (Breviloq. p. |l. c. 49; cfr. ibi Prolog. $ 3; Il. Sent. d. 36. 8. 2. q. 9. in corp. et Il. Sent. d. 3. p. 1l. s. 2. q. 4. fundem. 6; Queest. disp. de scientia Christi, q. 4. in corp.).
c. Triplici modo tniellectus se vertere potest ad. conside- randum creaturarum speculum tum exterius tum interius; quia « sensus. carnis [et idem valet de sensu interlore] aut deservit Inteliectui rationabiliter íncestiganti, aut fideliter credenti, aut fntellectualiter contemplanti » (hic c. 4. n. 40.). Unde triplici modo intellectus transire potest ab effectibus ad causas, 8 cre» tura ad Deum, scilicet vel sola vf luminis naturalis et mo 952 ITINERARII MENTIS IN DEUM SCHOLION. p———''r'—CA*«-«wuWÓ o" "CHR E philosophico, vel adiunctis fidei principiis, vel etlam donis Spi- ritus S. intellectum illuminantibus. . 9. Circa modum, quo intellectus rationabiliter. investigans transit, praesertim ab imagine interiore ad Deum, notanda est alia disinctio inter intellectum apprehendentem et resolventem, et r'solventem vel semiplene, vel plene; qua distinctione etiam intelligitur ratio cognitionis explicitlae et implicitae, et quo sensu verum sit, quod ens creatum non possit cognosci ab in- tellectu plene resolvente, nisi iuvetur ab intellectu primi entis (4. 3. n. 3. et c. 5. n. 3. cum notis). — Dicit igitur de hoc S. Doctor (l. Sent. d. 28. dub. 4.): « Quantum ad intellectum apprehendentem non potest intelligi aliquid sine aliquo, quod est el ratio intelligendi, sicut Deus praeter deltatem et homo praeter humanitatem; potest tamen intelligl effecius, non intel- . lecta. causa, et inferius, non intellecto superiori, quia potest quis apprehendere hominem, non intellecto aliquo superiorum. Et. sic dieit Philosoplius, quod qul unum dicit quodam modo milla dicit, non simpliciter, sed quodam modo, quia implicite. — Alio modo contingit aliquid intelligere praeter alterum in- tellectu resolvente; et iste intellectus considerat ea quae sunt rei essentialia, sicut potest intelligi subiectum sine propria pas- sione. Et hoc potest esse dupliciter: aut intellectu. resolvente plene et perfecte, aut intellectu de(lciento et resolvente semi plene. Intellectu resotvente semiplene potest intelligi, aliquid esse, non intellecto primo ente. intellectu autem r'esolvente perfecte non potest intelligi aliquid, primo ente non intellecto ». Cfr. Wl. Sent. d. 4. p. Il. dub. 2, ubi docetur, quod esse, abs- tracia bonilate, « potest intelligi intellectu. apprehendente et intellectu semiplene resolvente; sed intellectu plene ad causas comparaníe non potest intelligi, non intellecto illo ». 4. Licet « omnis creatura magis ducat in Deum quam in aliquod aliud » (I. Sent. d. 3. p. |. q. 2.), tamen, cum cognl- tio actualis incipiat a sensu et ab exteriore ad interius, ab im- perfecto ad perfectius progrediatur; intellectui adhuc rudiori vix alia via rationabiliter investigandi Deum aperta esi, nisi cendendo a mundo sensibili sive a vestigio Dei. Hinc dicitur: ITINERARII MENTIS IN DEUM SCHOLION, 515 « Primum gradum ascensionis collocemus in imo, ponendo to- tum istum mundum «sensibilem nobis tanquam speculum, per quod transeamus ad Deum, opificem summum » (c.!. n. 9.). Porro umbrae creaturarum et vestigia sunt « proposita menti- hus adhuc rudibus et sensibilibus, ut per sensibilia, quae vi- dent, transferantur ad intelligibilia, quae non vident, tanquam per signa od signata » (c. 9. n. 44.). — Tamen nuctor parum moratur in describendis rebus particuloribus mundi sensibilis (c. 1.), sed continuo transit (c. 2.) a mundo materiali (reali) ad mundum ídealem sive ad illud esse non physicum, sed me- taphysicum, quod mundus habet in mente humana. Ipse enim intellectus apprehendens naturaliter et necessario supergreditur ordincm existendi concretum. rerum particularium et. contin- gentium, quarum species abstrahendo cet depurando in se con- clpit, et ita res super ordinem materialem quasi clevot et in- duit quodam spiritualis ordinis vestimento, id est quibusdam proprietatibus idealibus, scilicet universalitatis, immutabilitatis, aeternitatis et necessitatis, quae ipsi ordini reali rerum mate- rialium minime conveniunt. Porro, ordo ille idealis supremam radicem et ultimum fundamentum habet in Deo et ducit ipsum. « Veritates intellectae firmdantur in aliquo aeterno. Fundantur autem in ipsa prima Veritate sicut in causa universali, conten- tiva omnis verltatis » (S. Thom., S. c. Gent. Il. c. 85.). « Re- gulae (intellectus) incommutabiles radicantur in luce aeterna et ducunt in eam » (S. Bonav., Collationes in THlexaém. collat. 9, n. 10.). «e Hinc ipse intellectus, considerans conditiones entis secundum relationem causae ad causatum, transfert se ab. ef- fecu ad. causas et transit ad rationes aeternas » (ibid. collat. 5.). Hic transitus fleri potest arguendo et resolvendo ab intel. lecti. rationabiliter investigante; perfectius autem flt nb codem llluminoto et tntellectualiter contemplante. — Ordo hic idealis, vulgari intellectui obscurus et fere ignotus, a S. Bonaventura, duce S. Augustino, praecipuo studio in capp. 9. 3. 5. 6. pro- ponitur, ut oculus contemplatlvus (ranseat ad divina contem- planda. Supposito triplici illo esse eiusdem rei, talis transitus non difficulter intelligitur; attamen bene attendendum cst, quod 29 3904 ITINERARI! MENTIS IN DEUM SCHOLION.
alia est ratio et via, qua intellectus transit ab ordine reali ad idealem, et alia, qua ab hoc ascendit ad ordinem divinum (cfr.. de hoc Dissertatio cit. pag. 22-25).
5$. Comnmuniter antiqui Scholastici cum S. Thoma (de Ve- rit. q. 22. a. 2. ad 1.) docuerunt, « quod omnia cognoscentia cognoscunt implicile Deum in. quolibel cognito » (cfr. cit. Dis- sert. pag. 17-18); et secundum hanc tmplicilam et. confusam qualemcumque cognitionem dici posse asserunt, naturaliter no- tam esse existentiam Dei (S. Thom., S. |. q. 9. a. t. ad 4). « Motus ergo uostri intellectus, dum intelligit, dum ratiocinatur, a cognitione implica Dei incipit et in cognitionem explicitam Dei terminatur »; ita cl. P. Lepidi O. Praed. (Period. Divus Thownuas 1884, n. 44. seqq.).
6. Inter mentem humanam et Deum, quatenus est suprema « causa essendi, ratio intelligendi et ordo vivendi », nulla crea- tura est intermedia; lioc tamen non impedit, quominus crea- turae sint medium dispoueus et quasi manuducens ad. cogni- tionem Dei, ut bene explicat S. Bonav., f. Sent. d. 3. p. |. q. 3. ad 4. et II. Sent. d. 3. p. II. a 2. q. 2. ad 6. — Licet igi- tur intellectus humanus in statu. viae minime Deum cognoscat timnediale, sed tantum dn. speculo. creoturarum; recte. tamen dicitur in se ipso coniunctus Deo, Deo procimius, vel pertin- gens ad Deum, ut passim occurrit hic c. 9. et 3. et upud Au- gustinum docentem, naturam intelligibilem connecti non solum intelligibilibus, verum etiain. immutabilibus rebus (I. Retract. c. 8. n. 2.). Monet tamen Seraphicus (Quaest. disp. de scien- tia Christi, q. 4. ad 19.): « Pauci suut, qui isto modo illas ra- tiones sciant se attingere; immo quod plus est, pauci sunt, qui velint hoc credere, quia diflicile videlur intellectui ad aeterna contemplanda nondum elevato, quod ita habeat Deum praesen- tem et propinquum, cum tamen dicat. Paulus (Act. 17, 27.), quod non longe est ab unoquoque nostrum ».
7. Communis item sententia ut certum docet, esse concur- sum Dei generalem, uctivum et immediatum ad quaslibet actio- nes creaturarum; unde « lumen creatum non potest. perficere operationem suam absque aliqua cooperatione luminis tncreati, ITINERARII MENTIS IN DEUM SCIIOLION. 535] per quod illuminatur omnis homo, qui venit in hunc mundum » (S. Boneav., Il. Sent. d. 98. a. 9. q. 3. in corp.). Nam « in hoc continuo Deus operatur in mente, quod in ipsa lumen naturele causat et tpsum dirigit ad videndum; et sic. mens non sine operatione cnusae primae in suam operationem procedit » (S. Thom., Opusc. 63, sive in librum Boethil de Trin. q. 4. a. 4. ad 6.). Haec immediata cooperatio primae lucis vocatur ab Augustino et Scholasticis quaedam mentium iérradiatio sive il- luminatio, quae praeter intellectum creatum suo modo est quoddam supremum principium, quo cognoscitur; sive, ut S. Donav. dicit, ipsa est ratio motiva, in aliud ductiva, sive re- guluns; et hoc. sensu. « ad modum candelabri relucet lux: ve- ritntis in. fncie nostrae mentis » (c. 3. n.!.); tamen prima lux non est principium, quod (directe) cognoscitur, sive obiectum terminans, quietans et in se ducens. De hoc agit tota. q. 4. inter Qq. disput. de scientia Christi, quae magis explicatur a Matth. ab Aquasparta (de Hum. Cognitionis ratione, pag. 87- 408; cfr. ibid. Dissert. cit. pag. 26-65). Summi momenti est tum haec distinctio. inter cognitionis principium quo et prin- cipium quod, sive inter medium (ratio) et obiectum cogno- scendi, tum illa doctrina omnium Scholasticorum, quod ali- quid potest esse medium qo sive ratio cognoscendi, quin ipsum sit obiectum cognitionis, ito ut « lateat ut obiectum co- guitionis, sed pafeat ut ratio cognoscendi » (slc Matth. ab Aquasparta, q. disp. 3. ad 4; cfr. ibid. ad 6. et S. Thom,, I. Sent. d. 3. q. 4. ad 5.). Optime sententiam suam ípse Bona- vent. exponit in Collationibus in Hexaém. collat. 9. n. 10: « Hae (scil. regulae immutabiles intellectus) radicantur 1n luce aeterna et ducunt in eam, sed non propter hoc ipsa videtur ». Praecipue propter neglectam hanc distinctionem et hanc do- ctrinam exortae sunt falsae ftinerarii interpretationes, de qui- bus continuo egimus. | 8. His suppositis, genuinus sensus allquorum loquendi modorum, qui ex Augustino sumti sunt, facile patere potest, simulque falsitas quarundam interpretationum, quae duplicem errorem seraphico Doctorl imposuerunt.
9350 ITINERARII MENTIS IN DEUM SCIIOLION.
Primo enim dictum est, eum consentire ontologismo Male- branchii, quasi doceat, veritates intellectuales cognosci forma- liter in rationibus aeternis. Attamen eiusdem testimoniis irrefra- gabilibus lam toties demonstratum est, ab ipso admitti pro hac vita ne « ezilem » quidem gradum tmmediatae Dei cognitio- nis, nec in allissima contemplatione (saltem ordinarie), nec ul- lum transitum ad rationes aeternas, nisi eum quo intellectus « transfert se ab e//ectu ad causas ». « Unde si quae auctori- tates id dicere inveniantur, quod Deus In praesenti ab homine videtur et cernitur, non sunt intelligendae, quod videtur in sua esseulia, sed quod tn aliquo e[fectu interiori coguoscitur » (Il. Sent. d. 23. a. 2. q. 3. in corp.). Ipsi Angeli naturali cogni- tione non poterant Deum cognoscere nisi « per effectus. Co- gnoscilur autem Deus per effeclus visibiles et per. substantias spiriluales et per influentiam luminis connaluralis potentiae cognoscenli, quod est similitudo quaedam Dei, non abstracta, sed infusa, inferior Deo, quia in inferiori natura, sicut. dicit Augustinus» (IX. de Trin. c. 1t. n. 46.). lta Il. Sent. d. 3. p. H. a. 2. q. 2. ad 4. Plura vide I. Sent. d. 3. p. Il. q. 4. scholiom et cit. Dissert. pag. 7-12. — Mirum videtur, quod de genulna docuina S. Bonaventurae propter quasdam mole intel- lectas formulas huius ltinerarii potuerit dubitari, cum ipse etiam in eodem clarissime (c. 4. 2. 3.) non nisi ascensionem a crea- (uris àd Deum doceat; et quando adhibet verba videre Deum, se explicet additis aliis verbis, ut: « conari debemus per spe- culum videre Deum » (c. 3. n. 4.) et « videre poteris Deum per. te tanquam per imaginem, quod est videre per speculum in aenigmate » (ibid.).
9. Alius error iinpositus est auctori nostro per falsam ca- pituli V. interpretationem, quasi docuerit, tum quod primum coguitum e&nlellectus apprehendeutis sit esse divinum, tum quod esse commune coufuderit cum esse ditino. Perversa. haec. in- terpretalio prorsus aliena est a mente S. Doctoris et manifeste excluditur irrefrogabilibus suue docuinae capitibus, quae con- stanter et passim asserit. Nam docet verbis peremptoriis, quod divinum esse in se nec ante nec post primum peccatum m- ITINERARII. MENTIS IN DEUM SCHOLION. 9007 tnediale cognosci possit; quod non percipiatur nisi in speculo creaturarum et per ordinem, quem effectus habent ad causam (I. Sent. d. 3. p. I. q. 4. 2.; Il. Sent. d. 23. 8. 2. q. 3. et passim); item, quod actualis tntellectio incipiet & sensu, ita. ut mens ab intellectione imperfecta et confusa progredlatur ad perfectiorem et explicitam (cfr. Il. Sent. d. 39. 8. 1. q. 92. et scholion, n. Il, d. 95. p. Il. q. 6; I. Sent. d. 8. p. M. dub. 4; ll. Sent. d. I. p. Wl. 8. 4. q. 2. ad 2; Ill. Sent. d. 37. dub. 4.). Denique totles affirmat, esse divinum non esse in genere, sed supra omme genus, nec esse wnivocum, sed tantum analogum cum omnibus mentis conceptibus, etiam transcendentalibus.
Insuper ex hoc Itinerario et ex ipso cap. V. genuinus sen- sus auctoris satis apparct. — Nam primo clarissimo docet. or- dinem et gradus cognitionis et contemplationis, per quos a creaturis ascendimus nd perfectam, quantum fas est, Dei co- gnitionem (c. 4. n. 2.). Primum enim gradum ponit in fmo, inciplendo a mundo sensibili, ut supra (n. 4.) notavimus; sci- licet « ut perveniamus ad Deum, oportet, nos transire per ve- stigium » (c. l. n. 2. et 5). — Superiores autem gradus ab ipso deinde explicati supponunt praecedentes.
Secundo, de conceptu «ob esse lam in tertio gradu (c. 3. n. 3.) auctor locutus. est. secundum intellectum. apprehenden- tem et resolventem (vide supra n. 3.); ubi dicitur, quod « non venit Intellectus noster ut plene resolvens intellectum alicuius entium creatorum, nisi luvetur ab intellectu entis purissimi » etc. Non ígitur nisi ascendendo a causatis rebus et resolvendo, immo resolvendo non semiplene, sed plene, intellectus conci- pere potest ens purissimum et absolutissimum et inde illustrare concepius entium creatorum.
Hoc supposito, etlam in c. 5. n. 3. triplex disünguit esse, scil. in rebus (extráà nos) « esse particulare, quod est esse ar- ctatum, quia permixtum est cum potentia »; in intellectu (intra nos) « esse analogum, quod minime habet de actu, eo. quod minime est »; denique esse supra nos. Sed breviter comme- . moratis duobus prioribus, totus versatur in contemplatione il- llus esse, quod est « supra nos », quod non attingitur nisi ab 328 ITINERARI MENTIS IN DEUM SCHOLION.
oculo contemplalivo, qui videt, esse purum non tantum esse cerlissimum, sed etiam radices oinnium aliorum divinorum àt- tributorum, sive essentiam. metaphysicam et constitutivum to- tius Deitatis. Ne igitur lector a genuino huius capituli sensu aberret, ea quae in cap. 3. dicta sunt et nexus gradus quinti cum tertio mente retinere debet.
Tertio, contemplatio huius 5. gradus fundatur in axiomate Avicennae cominuniter a Scholasticis recepto, quod « ens (esse) est quod primo cadit in intellectu ». Haec sententia intelligitur proprie de illo ente communi, primo actu intellectus concepto, quod nullo modo manifestari nobis potest per aliquid notius illo. Hoc tamen ens, quatenus concipitur ab intellectu apprehen- dente, « non est aliquid determinatum, nec actu nec potentia, nec praesens nec futurum, nec homo vel equus et huiusmodi, sed ens, quod est superius ad omnia isto; et ego dico, quod quidditas illa est ens in tnfellectu...licet non sit ens in. actu, quia nec hoc est de Intellectu suo » (Matti. ob Aquasparte, in cit. Opusc. de Illum. Cognitionis ratione, p»g. 120; sive in quaestione disp.: Utrum ad cognitionem rei requiratur ipsius vei existentia etc., ad 6; cfr. ad 5. 6. 7. et corp., ubi etiam alia sunt ad rem spectantia). S. Thom. (S. I. ll. q. 94. a. 29. corp.) dicit: « lllud quod primo cadit in apprehensione, est ens, cuius intellectus includitur in omnibus, quaecumque quis apprehendit; et ideo primum principium indemonsuwabile est, quod mon est simul affirmare el negare, quod fundatur super rationem entis et non entis, et super hoc principio omnia alia fundantur » (cfr. idem de Potentia, q. 9. a. 7. od. 15. et in Hoc esse anulogum, ab intellectu apprehendente primo co- gnitum, non est nisi tenuissima umbra divini esse, a quo ra- tione realitatis toto caelo distat eique quasi est oppositum; nihilominus ratione suae mazimae wuniversalitatis, primtlutis et simplcilalis uptuim est fieri contemplutvo oculu. speculum ad divina contemplanda. Observat etiutn. Richardus à Med. (I. Sent. d. Ill. p. l. 8a. 3. q. 3.: «Cum intelligimus ens in. com- funi, non descendendo ad ens creatum vel increatum, Intelli- ITINERARI]. MENTIS IN DEUM. SCHOLION., 9 gimus Deum intellectione generalissima, in quantum intelligimus aliquid commune sibi et cuilibet creaturae, non. communitete unicoca, sed analoga. Et haec naturalis cognitio de Deo prior est quam Dei cognitio [propria] per vestigium; quia Ista prae supponit in intellectu alicuius alterius cognitionem, sed illa non. Unde secundum Avicennam...ens commune omnibus rebus nullo modo potest manifestari nobis per aliquid notius illo. Alio modo cognoscitur Deus a nobis in generali, in quantum co- gnoscimus, esse aliquod ens increetum, cuiuslibet entis creati causam efficientem et finalem; et hanc cogoitionem habemus de Deo per naturam primo per vestigium ». — Omnia haec confirmari possunt testimoniis nostri suctoris, quorum unum insigne juvat transcribere, in quo loquitur de gencre genera- lissimo et specie specialissima et sic concludit: « Et hinc est, quod genus in aliquo ossimilatur Dco magis quam species, in aliquo e converso. Deus enim, quia nobilissimus est in fine totius nobilitatis, simul habet in se omnem perfectionem, ita quod ipse est simplicisstimus et omnino éncorruptibilis, est eiiam perfectus et in omnimoda actualitate constitutus. Crea- tura vero, secundum quod potest, semiplene assimilatur Deo; et quantum ad rationem simplicitatis et incorruptibilitalis ma- gis assimilatur magis universale, quantum ad rationem actua- litatis agis &ssimilatur minus universale » (Il. Sent. d. 18. a. t. q. 3. in corp. circa (inem). Eo fortius hos. valet de universalibus (ranscendentalibus, quorum primum et gencralissimum est. esse. | ' Quarto, ipsa verba auctoris in cap. 3. satis manifestant, quod bene distinguat ab esse divino, quod est nctus purus, illa duo alia. Dicit enim: « Sed hoc non est esse particulare [extra nos realiter existens], quod est esse arctatum, quia per- mixtum est cum potentia; nec esse analogum [in intellectu?n- (ra nos], quia minime habet de actu, eo quod minime est ». De esse analogo sive communissimo, quod est quas]. infimum Inter omnia, quibus compelit esse, auctor hic non loquitur, nisi quatenus occasionem dat contemplandi ipsum esse (supra nos). Unde monet: « Volens contemplari Del invisibilia quoad 360 ITINERARII MENTIS IN DEUM SCIIOLION.
essentiae unitatem defigat aspectum in ipsum esse el videal » etc. (n. 3.). ltem: « Vide igitur ipsum purissimum esse, si po- les, e occurrit tibi » etc. (n. 8.). Haec verba de « fpso esse» manifeste non intelliguntur de primo illo actu intellectus ap- prehendentis, qui naturaliter et necessario exercetur, et cuius obiectum est tenuissimum illud esse, quod non est primum et purum esse, sed potius eiusdem longinqua wmóra. Intelle- ctus autem reflectens et resolvens, et praecipue oculus contem- plativus facile advertere potest, ipsum esse per se, quod est primum a parte rei essendi et. cognoscendi principium, esso aliquid supra nos et anle nos, in quo omne esse creatum el etiam illud coimmunissiimum primi universalis esse radicatur, et iu quod omnia ducunt intellectum resolventem. Hoc sensu etiam S. Thomas (S. I. q. 3. a. 5, sed contra) proclamat: « Ni- hil prius est Deo, nec secundum rem nec secundum intelle- ctum », Quod manifeste dietum est non ex parte intellectus humani, qui in caecitate sua prius umbram veritatis quam ipsam veritatem in se. appreliendit, sed ex parte rei vel in- tellectus. superioris, qui bene videt, ipsum esse praecedere wmiram ipsius. — Hoc sensu «eccipienda sunt illa verba, quae multis fuerunt lapis offensionis; « Esse Igitur est, quod primo cadit in intellectu; et illud esse est, quod est purus actus » (n. 3.); et illa alia: e lllud esse extra omne genus, li- cet primo occurrat menti » etc. (n. 4.). Semper enim loquitur de intellectu contemplante ei deflgente aspectum in ipsum esse purum, quod est supra mos, non vero de intellectu apprehen- dente esse ubstractum. Sensus igitur genuinus hic est; ipsuin esse purum non est in rebus particularibus nisi per participa- (ionem et modo arclato et imperfeclo, nec ab intellectu. hu- mano primo suo actu apprehenditur in sua puritate ei. distin- ctione, sed tantuin. imperfectissime in. illa communissimi esse unibra; idem tamen ub. oculo. contemplaltvo cognoscitur. di- stincte ut. illud esse, quo rovera e nibil prius est, nec secunduim rem nec secunduin. intellectum »,. Quia autem inteliectus. «p- prehendens propter suam caecitatem illud esse primissimum « ton videl », « nec advertit », imino. « videtur sibi nihil vi- ITINERAQUIC MENTIS IN DEUM SCIHOLION., 904 dere » (ut inculcatur, ibid. n. 4.); S. Doctor miro acumine se- cundum intellectum reflectentem et resolvenlem ex ipso con- ceptu 1oD esse per se evolvit praecipua attributa divina.
in toto autem itinerario suo Seraphicus innititur doctrinae S. Augustini; ad cuius profunditatem intelligendam simul optl- mam quasi clavem praebet. Qui igitur sublime hoc opusculum bene vult intelligere legat vel potius meditetur S. Augustini libros de Vera Religione, Vf. de Musica et Il. et IIl. de Libero Arbitrio, vel saltem conferat locos 8 nobis in notis allegatos.
pois Google SERAPHICI DOCTORIS SANCTI BONAVENTURAE OPUSCULUM DE REDUCTIONE ARTIUM AD THEOLOGIAM E tiodts Google DE REDUCTIONE ARTIUM AD THEOLOGIAM 4. Omne datum optimum et omne donum perfe- ctum desursum est, descendens a Patre luminum, Ia- cobus in Epistolae suae primo capitulo (1). In hoc verbo tangitur origo omnis illuminationis, et simul cum hoc insinuntur. multiplieis Juminis ab illa fontali lucc lihc- ralis emanatio. Licet autem omnis illuminatio cognitio- nis interna sit, possumus tamen rationabiliter distin- guere, ut dicamus, quod est lumen exterius, scilicet lumen artis mechanicae; lumen inferis, scilicet lumen cognitionis sensitivae; lumen:nlerius, scilicet lumen cognitionis philosophicae; lumen supertus, scilicet lu- men gratiae et sacrae Scripturae. Primum lumen illu- minat respectu figurae artificialis, secundum respectu formae naturalis, tertium respectu verttatis intellectua- lis, quartum et ultimum respectu veritatis salutaris.
2. Primum igitur Iumen, quod illuminat ad figuras artificiales, quae quasi exterius sunt et propter sup- 4 360 DE HREDUCTIONE ARTIUM AD TIIEOLOGIAM.
plendam: corporis indigentiam repertae, dicitur Jumen artis snechanicae (1); quae, quia quodain modo servilis est et degenerat a cognitione philosophiae, recte potest dici exterius. Et illud septuplicatur secundum septem artes mechanicas, quas assignat Hugo in Didascalico (2), quae sunt scilicet lanificium, armatura, agricultura, ve- natio, navigatio, medicina, theatriea. — Quarum su/i- cientia, sie accipitur. Quoniam omnis ars mechanica aut est ad solatium, aut ad commodum; sive aut est ad excludendam 4ristitiam, aut indigentiam; sive aut. pro- dest, aut delectat, secundum illud Horatii (3): Aut prodesse volunt, aut. delectare poetae.: Et iterum: Oinne. tulit punctum qui miscuit utile dulci.
Si est ad solatium et delectationem, sic est. (heatrica, quae est ars ludorum, omnem modum!udendi conti- nens, sive sit in cantibus, sive in organis, sive in fig- (1) Cfr. Aristot., Quaestiones mechanicae, ubi (in principio) approbat dictum poetae Antphon: « Arte enim superamus ea, a quibus natura vincimur », et docet, illa tantum artilicia ud mechanicam pertinere, quae urte sive ingenio indigent ad pro- pulsandas difficultates nobis contingentes praeter naturam (in multis enim natura ei, quod nobis usui esse potest, contrarium facit) et quae nostrae subveniunt utilitati.
(2) Sive Eruditione didascalica, M. c. 91. Cfr. 1. Excerpt. prior. c. 44. — Subsequentibus temporibus, omissa (Aeatrica, substiituebantur. militaris et fubrilis (cfr. paulo inferius) tanquam duae artes; quae septem artes hoc versu exprimebantur: Rus, nemus, arma, rates, vulnera, lana, faber.
(3) Epist. ad Pisones sive de Arte poetica, v. 333; seq.
versus est ibid. v. 343.
DE REDUCTIONE ARTIUM AD TIIEOLOGIAM. 367 mentis, sive in gesticulationibus corporis. — Si vero ordinatur ad commodum sive profectum secundum ex- teriorem hominem, hoc potest esse aut quantum ad operimenium, aut quantum ad. alimentum, aut. quan- tum ad utriusque adminiculum. — Si quantum ad ope- ritmentum, aut illud est de materia molli et leni, sic est lanificium; aut de materia dura et forti, ct sic est armatura sive ars fabrilis, quae continet omnem ar- maturam fabricatam (4) sive ex ferro, sive ex quocum- que metallo, sive lapide, sive ligno.
Si vero iuvat quantum ad cibum, hoc potest esse dupliciter: «quia. cibamur vegetabtitbus, aut sensibilibus. Si quantum ad vegetabilta, sic est agricultura; si quan- tum ad sensibilia, sic cst venatio. — Vel aliter: si iuvat quantum ad cibum, hoc potest esse dupliciter: aut iuvat - quantum ad ciborum genituram et multiplicationem, et tunc est agricultura; aut quantum ad cibi multiplicem praeparationem, et sic est venatio, quae continet omne genus praeparandi cibos ct potus et sapores, quod per- tinet ad pistores, coquos et caupones. Denominatur autem ab unius parte solum propter quandam excel- : lentiam et curialitatem (2).
Si autem est in. utriusque adminiculum, hoc est (!*) Secundum Hug. s S. VicC, HH. Erudit. didascal. c. 93, armatura, ad quam pertinet omnis materia lapidum, lignorum, metallorum etc., duas species habet, scil. architeclonicam (sub qua ars caementarin et corpentaria) et fabrilem (sub qua est ars malleatoria et exclusoria, prout ipso msssam in formam re- digit vel feriendo, vel fundendo).
(2) Hug. a S. Vict., 1l. Erudit. didascal. c. 96: Ad hanc disciplinam pertinet omnium ciborum, saporum et potuum ap- paratus. Nomen tamen accepit ab una parte sui; quia antiqui- tus plus venaticis vesci solebant etc.
368 DE REDUCTIONE ARTIUM AD THEOLOGIAM.
dupliciter: aut defectum supplendo, et sic est naviga- (10, Sub qua continetur oinnis sercatio sive pertinen- tium ad operimentum, sive ad alimentum; aut rermo- vendo impedimentum et nocumentum, et sic est, fne- dicina, sive consistat in confectione electuariorum, sive potionum, sive unguentorum, sive curatione vulnerum, sive decisione membrorum, sicut est chirurgia. — Thea- trica autem est unica (1). Et sic patet sufficientia.
3. Secundum lumen, quod illuminat nos ad formas naturales apprehendendas, est lumen cognitionis sen- sitivae, quod recte dicitur «nferius, quia cognitio sen- sitiva ab inferiori incipit et fit beneficio lucis corpora- lis. Et hoc quintuplicatur secundum quinque sensus. — Quorum su/ficientiam sumit Augustinus secundum naturam luminis elementorum in tertio super Genesi (2) hoc modo: quia lumen sive lux faciens ad distinctio- nei rerum corporearum aut est in. suae proprietatis eminentia el quadam puritate, et sic est sensus visus; aut commuiscelur aéri, et sic est auditus; aut vaport, et sic est odoralus; aut humort, et sic est gustus; aut lerrae grossitici, eA sic est tactus. Spiritus enim sensi- bilis naturam luminis habet, unde in nervis viget, quo- rum natura est clara et pervia; et in istis quinque sen- sibus multiplicatur secundum maiorem et minorem de- purationem. Itaque cum quinque sint corpora mundi simplicia, scilicet quatuor elementa et quinta essentia (3); (4) Scil. in suo genere i. e. solatái, dum aliud genus com- 140di plures (sex) sub se comprehendit. artes.
(3) Scil. corporum firmaunenti. Cfr. supra DBreviloq. p. Il. c. 3. seq. — De stmilitudine requisita in cognitione cfr. Bonav., DE REDUCTIONE ARTIUM AD TIIEOLOGIAM. 360