d. VII. lit. Magistri, c. 1-4, ac ibid. Comment. p. I. a. 2. q. 3. de confirmatione Angelorum; d. 3. p. ll. a. 2. q. 1. seq. et d. 4. a. 3. q. 4. seq. de eorum cognitione; d. 9-11. de eoruin ordinibus, snissioue. eà ministerio sive custodia respectu. ho- ininum.
(1) Cfr. supra pag. 76, nota 3.
(2) Secundum August.; cír. tom. Il. pag. 444, nota 5. — De corpore ab Angelis assumto cfr. ll, Sent. d. 8. p. I. per totam.
BREVILOQUIUM. PARS Il. CAP. VIII. 81 facie ad. faciem (4) contempletur, quocumque mittan- tur, intra Deum currunt.
9. Aguntur enim et agunt secundum ordinem hie- rarchicum in eis:n:i&atum per naturam et consumma- tum per gloriam, quae, stabiliendo liberi arbitrii ver- (ibilitatem, Wustravit. perspicacitatem, ordinavit o/ficto- sitatrem et roboravit. virtu/em, secundum «quatuor at- tributa superius (2) nominata. — Perspicacitas. autem rationis in contemplando aut principaliter respicit ad matestatem divinam venerandam, aut ad veri&a/em 1n- telltgendam, aut ad bonitatem desiderandam; et secun- dum hoc sunt tres ordines in prima hierarchia, scili- cet Throni, ad quos reverentia, Cherubim, ad quos sapientia, et Seruphim, ad quos spectat benevolentia. — Ad perfectam autem viritositatem spectat virtus fmperativa, virtus exseculiva et virtus erpeditiva (5). Prima ad fominattones, secunda ad Vir(utes, tertia vero ad Potestates spectat, quarum est arcere potesta- tes contrarias. — Ad perfectam o/ficiositatem spectat regere, revelare, ct relevare. Primum est Princtpatuum, secundum Archangelorum et tertium Angelorum, quia custodiunt, ne stantes cadant, et cadentes adiuvant, ut (*) Epist. I1. Cor. 13, 19. — Gregor., ll. Homil. in Evang. homil. 34. n. 43: Et mittuntur igitur et assistunt; quia, etsi circumscriptus est angelicus spiritus, summus tamen spiritus ipse, qui Deus est, circumscriptus non est. Angeli itaque et missi et ante ipsum sunt, quia quolibet missi veniant, intra Ipsum currunt. Cfr. 11. Moral. c. 3. n. 3.
(2) Cap. 6. — De numero ordinum Angelorum eorumque officiis cfr. Il. Sent. d. 9. Praenotata; ibid. q. 9. exponitur, quomodo ordinum distinctio sit a natura et a gretia (gloria).
(3) Libr. fl. Sent. d. 9, Praenotoata, triplex haec virtus con- sistere dicitur in praesidendo, operando ct resistendo.
89 BREVILOQUIUM. PARS H. CAP. IX.
resurgant. — Et sie patet, quod haec omnia. sunt. in Augelis seeundum plus et. minus, gradatim a. supe- rioribus descendendo usque ad ima. Ordo. autein. de- nominari delet ab. eo quod. « excellentius. accepit. in munere (1) ».
Car. IX. De productione hominis quantum. ad. spiritum.
1. Post. naturam corpoream et incorpoream di- cenda sunt aliqua. de natura ex utrisque composita, primo ex parte ventis, secundo ex parte caras, ter- tio ex parte. (ot&us hominis. — De anima. igitur ra- (tonali haec iu summa tenenda sunt secundum saeram doctrinam, scilicet. quod. ipsa est forma ens, vivens, intelligens et bertate utens. Forma quidem ens non a se ipsa nec de divina natura, sed à Deo de uihilo per creationem in esse deducta. — Forma autem vivens; non ex natura extrinseca, sed se ipsa; non.vita mor- tali, sed vita perpetua. — Forma vero tzte/ligens non tantum creatam, sed etiam. « creatricem essentiam (2) », ad cuius imaginem faeta est per memoriam, intelligen- tiam et voluntatem. — Forma quoque. berate utens, quia semper est libera à coacttone; a miseria. vero et culpa libera fuit in. statu innocentiae, licet non in statu naturae lapsae; haee autem libertas à. coactione. nihil aliud est. quam facultas voluntatis et rationis, «quae sunt potentiae animae principales (3).
(4) Secundum Gregor., H.. Homil. in. Evang. homil. 34.
(2) Quo dicendi modo utitur Anselm, Monolog. c. 13.
(3) Cfr. de hiis 1l. Sent, in quo d. 47. a. 1. q. 1. etd. 18. 3. |l. q. 3. ostenditur, animam uon esse a se nec de divina BREVILOQUIUM. PARS II. CAP. IX. 85 2. Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia, eum primum principium sit beattsstmum et benevolentissimum; ideo sua summa benevolentia bea- titidinem suam. communicat ereaturae, non tantum spirituali et proximae, sed etiam corporali et longin- quae. Corporali tamen et longinquae communicat me- ditate, quia «lex divinitatis haec est, ut infima per media reducantur ad summa (1) », Et ideo non tantum spiritum angelicum et separatum fecit beatiflcabilem, sed etiam spiritum coniunctum, scilicet humanum. Est igitur anima rationalis forma beatificabilis. Et quia ad beatitudinis praemium pervenire non est gloriosum nisi per merilum; nec mereri cont/ngit, nisi in. eo quod voluntarie et libere flt: idco oportuit, animae ra- tionali dari /bertatem arbitrii per. remotionem omuis coactionts; quia hoc est de natura voluntatis, ut nul- latenus possit cogi, licet per culpam misera. efficiatur et serva peccati (2).
5. Rursus, quia forma beatificabilis est capax Dei per. memoriam, intelligentiam et. voluntatem; et. hoe est esse ad imaginem "Trinitatis propter unitatem in naturo, sed ex nihilo productam; d. 19. a. 4. q.!, ipsam esse in mortalem; dist. 16. per totam (cfr. 1. Sent. d. 3. p. Il. a. t. q.!.), ipsam esse ad Del imaginem factam; d. 25. p. 1l. et Il., eam esse pracditam libertate, quae est facultas rationis et vo- luntatis, libertate à conctione quidem semper, libertate a culpa et miseria vero non seniper.
(2) loan. 8, 34: Omnis, qui facit peccatum, servus est pec- cati. Cfr. 1l. Sent. lit. Mogistri, d. XXV. c. 8. — Bernard., serm. 81. in Cantic. n. 6: Uhi nutem non est libertas, nec me- ritum. Vide tom. Ill. pag. 350, notam 9. et pag. 381, notam!.
84 BREVILOQUIUM. PAHRS 1l. CAP. IX.
essentia et. trinitatem in potentiis: ideo animam ne- cesse fuit esse intelitgentem Deum et omnia, ae per hoc Dei imagine insignitam. — Et «quia nihil beatum potest beatitudinem amittere, nihil poterat esse beati- flcabile, nisi esset incorruptibile et immortale; necesse fuit, animam rationalem immortali vita de sui natura esse viventein.
4. Postremo, quia omne, quod ab alio beatificabile est et ininortale, est mutabile secunduin. bene esse. et incorruptibile secundum esse; ideo anima nec a. se est uec de divina natura, quia mudalilis; uec producta de aliquo nec per naturam generata, quia est ipimor- lalis et incorruptibilis; et ita haee forma non potest per generationem in esse introduci, quia omne natu- ruliter generubile est naturaliter. corruptibile (4). — Ex his apparet, qualiter (inis beatitudinis necessitatem inponit praedictarum conditionuim ipsi animae ad bea- titudinem ordinatae.
9. Quoniam autem ut beatificabilis est immortalis; ideo, cum unitur mortali corpori, potest ab eo sepa- rari; ac per lioe non tantum /orma est verum etiam hoc aliquid (2); et ideo non tantum unitur corpori ut perfectio, verum etiam ut molor; et sic perficit per essentiam, quod movet pariter per potentiam. Et quo- niam ipsa non tantum dat esse, verum etiam — vivere et sentire el intelligere; ideo potentiam habet vege- (4) AristoL, 1. de Caelo et mundo, text. 126. (c. 12): Generabile ennim et corruptibile sequuntur se invicem.
(2) Scil. prima seu singularis substantia, secundum aAri- st0L.; cfr. tom. IV. p. 273, nota 3; M. Sent. d. 15. a. 1. q. f. et d. 17. a. 4. q. 2. — Aristot, Il. de Anima, text. 24. (c. 9.): Anima autem id est, quo vivimus eL sentimus et movemur el intelligimus primo.
lDREVILOQUIUM. PARS I. CAD. IX. 85 tativam, sensitivam et intellectivam, ita quod per po- tentiam vegetativam generat, nutrit et augmentat: ge- nerat ut guid, nutrit ut. quale, augmentat ut quan- (um (1). — Per sensttivam apprehendit sensibilia, re- tinet apprehensa, componit et dividit retenta: appre- hendit quidem per sensitivam exteriorem quinquepar- titam secundum correspondetítiam ad quinque mundi corpora principalia (2); retinet per memoriam, com- ponit et dividit per phantasiam, quae est prima virtus collativa. — Per inieilecttvam autem discernit verum, refugit malum ct appetit. bonum: verum. quidem. di- scernit per ratioualem, malum repellit per irascibllem, bonum appetit per concupiscibilem (2).
6. Rursus, quia discretio veri est cognitio, fuga et appelitus est affectio; ideo tota anima dividitur in cognitivam et affectivam.
1. Amplius, quoniam cognitio veri est duplex: vel veri ut vers, vel veri ut bont; et hoc. vel aeterni, quod est supra animam, vel temporalis, quod est. in- fra: hinc est, quod potentia cognitiva, utpote íntelle- ctus et ratio, dividitur ita, quod $nte/lectus in. specu- (1) Cir. Aristot, 1. de Generat. et corrupt. text. 39. seqq. (c. 5.) et II. de Anime, text. 47. seqq. c. 4.).
(2) Explicatur hoc à duobus codd., qui addunt: Terra correspondet toctui, aqua gustui. aer auditui, ignis [vapor] odoratui, quinia essentia sive quintum. corpus, quod compre- hendit totom luminosam naturam cut orbibus et spheeris suis sursum ab elemento ignis usque ad caelum empyreum inclu- sive, correspondet visui. Cfr. de hoc loan. de Rupelle, Sum. de Anima, p. Il. c. 19, qui allegat August. il. de Gen. ad lit. c. 4. n. 6. Vide tom. Il. pag. 319, notam 8.
(3) Vide tom. Ill. pag. 579, nota 9. verba auctoris libri de Spiritu et anima.
86 BREVILOQUIUM. PARS 1I. CAP. X.
lativum et praetieum, rato in superiorem portionem et inferiorem; quae potius nominat diversa o/ficia quam diversas potentias (4). | 8. Postremo, quoniam appet4tus dupliciter potest ad aliquid ferri, scilicet secundum naturalem instin- ctum, vel secundum deberationem et arbitrium; hine est, quod potentia a/fectiva dividitur in voluntatem na- luralem et voluntatem e/ectivami, quae proprie voluntas dieitur (2). Et quoniam talis electio indilferens est. ad utramque. partem, ideo est a bero arbitrio. — Et quia haec indifferentia consurgit ex deliberatione praeambula et voluntate adiuncta; hinc est, quod /iberum arbitrium est facultas rationis et voluntatis; ita quod, sieut dicit Augustinus, omnes praedietas rationales potentias coin- prehendit, Ait enim (5): « Cum de libero arbitrio loqui- mur, non de parte animae loquimur, sed certe de tota ». Ex concursu enim illarum potentiarum, rationis supra se ipsam redeuntis et voluntatis concomnitantis, consur- git integritas libertatis, quae est principium meriti, vel - demeriti, secundum eleetionem boni, vel mali.
Car. X. De productione hominis quantum ad. corpus.
1. De corpore vero humano in statu primae con- ditionis tenenda sunt haec secundum «doctrinam (fidei (1) Vide Il. Sent. d. 24. p. Il. a. 2. q. I. seq., et Damasc,, I. de Fide orthod. c. 22. De cognitione veritatis, quae est lux animae, egregia docentur iu Collationibus in Hexaém. coll. 4. n. |. seqq. et coll. 5. n. 23 seqq.
(3) Libr. iil. Hlypognosticon (inter opera August.), c. 5. n. 7: Cum de libero arbitrio agimus, non. de parte. liominis agimus, sed de toto (Cfr. Il. Sent. d. 25. p. I. q. 3).
BREVILOQUIUM. PARS 1I. CAP. X. 87 orthodoxae, videlicet quod corpus primi hominis sic conditum fuit et de tmo terrae (4) formatum, ut ta- men esset animae subiectum et suo modo proportio- nabile: proportionabile, inquam, quantum ad. compie- ztonem aequalem, quantum ad /organizationem. pul-. eherrimam. et. multiformem ct quantum ad. rectituidt- nem slaturae; subiectum autem, ut esset. obtemperans sine rebellione, esset etiam propagans et propagabile sine libidine, esset vegetabtle sine defectione, esset etiam £mmutabile ad omnimodam incorruptionem, non interveniente. morte; et secundum hoc datus est. sibi loeus. paradisi terrestris in habitationem tranquillam. — Formata est »mtlrer de latere. viri in consortium ct adiutorium a propagationem immaculatam; datum est etiam. /ignum vitae (2) ad vegetationem continuam, et tandem ad immutationem perfectam per immortalita- tem perpetuam.
2. Ratio autem ad intelligentiam praedietorum haec est: quia, eum primum principium sit in. producendo potentissimum, sapientissimum et optimum, et in omni- bus effectibus suis hoc aliquo modo manifestet; potis- sime debuit hoc manifestare in ultimo effectu et nobi- lissimo; cuiusmodi est homo, quem inter ceteras crea- turas produxit ultimo, ut in hoc potissime appareret et reluceret divinorum operum consummntio.
5. Ut igitur in homine manifestaretur Dei potentia idco fecit eum ex naturis maxime distantibus, coniun- (2) Gen. 2, 9. — De formatione corporis humani eiusque proportionalitnte cfr. |l. Sent. d. 17. 8. 2. q. 4-3; de produ- ctione corporis mulieris de latere viri vide ibid. d. 48. n.!. q.!; de immortalitate corporis agitur ibid. d. 19. n. 9. «q.!. seq., et de propagatione eius ibid. d. 20. per totam.
88 RREVILOQUIUM. PARS IL. CAP. X.
elis in unam personam et naturam; cuiusmodi sunt corpus et anima, quorum unum est substantia. corpo- rea, alterum vero, scilicet anima, est substantia spiri- tualis et incorporea; quae in genere substantiae ma- xime distant (1).
4. Ut vero ibidem manifestaretur Dei sapientia, fecit tàjle corpus, ut proportionem suo modo haberet ad animam. Quoniam ergo corpus unitur animae ut perficienti et saoventi e& ad. beatitudinem sursum ten- deni (2); ideo, ut. conforimaretur animae. vivificantt, habuit complexionem aequalem non a pondere, vel mole, sed ab aequalitate naturalis iustitiae, quae di- sponit ad nobilissimum modum vitae. — Ut autem con- formaretur tfioventi per multiforinitatem | potentiarum, hubuit multiformitatem organorum. cum summa venu- site. et. artificiositate et ductibilitate; sicut patet in facie et in manu, quae est. « organum organorum (3) ». — Ut autem conformaretur animae sursum tendenti ad caelum, habuit rectitudinem staturae et caput sur- sum erectum; ut sic corporalis rectitudo mentali re- etitudini attestaretur.
5. Postremo, ut in homine manifestaretur Dei 6o- nilas et benevolentia, ideo fecit hominem absque omni macula et eulpa et absque omni poena sive miseria. Cum enim prinum principium simul sit optimum et tustissimum; quia optimum, non debuit facere homi- (!) Utpote supremae specles substantiae.
(3) Aristot., Il. de Aniina text. 38. (c. 8). Cfr. tom. IV. pag. 627, nota 8. — De seq. propositione cfr. Alex. Ilal., S. p. Il. q. 81. m. 2, qui ad ipsam confirmandam praeter alios adducit Ovid., l. Metamorph. v. 84. 86, et August., 83. Qq. q. 51. n. 3.
BREVILOQUIUM. PARS II. CAP. X. 89 nem nisi bonum, ac per hoc innocentem et rectum (4); quia fustissimum, poenam non debuit infligere ei qui nullum omnino habebat peccatum: ac per hoc tale corpus constituit illi animae rationali, quod ita sihi esset. obtemperans, ut nulla esset in eo pugna rebel- lionis, nulla pronitas libidinis, nulla imminutio vigoris, nulla corruptio mortis; ita etiam esset animae con- forme, ut, sicut anima erat innocens, et tamen pote- rat cadere in culpam, sic corpus esset impassibile, et tamen posset eadere in poenam; et idco « poterat non mori, et poterat mori (2) »; poterat habere sufficicn- tiam et poterat. habere indigentiam; poterat. animae obtemperare et poterat etiam adversus eam Miicid nem et pugnam habere.
6. Et propterea ín statu illo corpus erat tale, ut ab eo fleret dectsto seminalis ad propagationem prolis per adminiculum sexus muliebris pariter comprinci- piantis; fleret etiam Atumorts nutrimentalis consumlto per actionem caloris; fleret etiam nihilominus res(at- ratio pcr alimentum lignorum paracisl, restaurato per lignum vitae set praescrvato humido radicali; quod quidem lignum hanc virtutem habuit, ob quam, ut di- cit Augustinus (5), fuit non solum in cibum, verum (!) Eccle. 7, 30: Solummodo hoc inveni, quod fecerit Deus hominem rectum. Cfr. supra peg. 77, nota 2. — Au- gust., Il. de Lib. arb. c. 18. n. 51: Omnis autem poena, si iusta. est, peccati. poena est etc.
(2) August., VI. de Gen. ad lit. c. 25. n. 36. Cfr. II. Sent. liL Magistri, d. XIX. c.! seqq.
3) Libr. Vili. de Gen. ad lit c. &. n. 8: Erat el ergo in lignis ceteris alimentum, in illo autem Sacramentum. Cfr. XIII. de Civ. Dei, c. 20. et VI. Op. imperf. contra lulian. c. 30. — De humido radicali vide Donovent., tom. 1. pog. 316, nota 42. verba Scoti.
90 BREVILOQUIUM. PARS Ill. CAP. AI.
etiam in Sacramentum. — lIncorruptio igitur et iuumnor- talitas eorporis Adae principaliter veniebat ab. ama sicut a continente et influente, a corporis bona et ae- quali complerione sicut a disponente et suscipiente, a (igno autem vilae sieut a vegetante et. adiminiculante, a regimine vero divinae providentiae sicut. interius couservautce et exterius protegente.
Car. XI.
Car. XI.
De productione hominis quantum ad. totum coniunctum.
1. De. (oto autem Aomine in paradiso collocato haee tenenda sunt, scilicet quod datus est. ei duplex sensus, Scilicet interior et exterior, mentis et carnis. — Datus est ei duplex motus, Scilicet. imperativus in voluntate et exsecutivus in eorpore. — Datum est ei duplex onum, unum visibile, alterum invisibile. — Datum est ei duplex praeceptum, scilicet »&aturae. et disciplinae: praeceptum naturae: Crescite et multipü- camini (1); praeceptum disctplnae:- De ligno scientiae boni el snali ne comedas. — luxta quae datum est sibi quadruplez: adiutorium. Sceilieet/ Scientiae, con- scientiae, synderesis et. gratiae, ex quibus sullicienter (1) Gen. 14, 28. — Seq. locus est ibid. 2, 17. — Inferius respicitur Ps. 36, 27: Declina a malo et fac bonum. — De duplici bono cfr. Hl. Sent. lit. Magistri, d. XX. c. 6; de duplici praecepto: vide ibid. Comment. dub. 7; de scientia. ibid. lit. Magiswi d. XXIII. c. 3, et Comment. a; 2; de conscientia. el syuderesi agitur ibid. d. 39. per totam; de gratia. vide ibid. lit. Magistri, d. XXIV, c. 4. seq., d. XXIX. c. |, et Comment.
BREVILOQUIUM. PARS Il. CAD. XI. 94 habnit, ut posset stare in bono et proficere et a malo cavere et declinarc. | 2. Ratio autem ad intelligentiam praedictorum hiec est: quia primum principium fecit mundum istum sensibilem ad declarandum se ipsum, videlicet ad lioc, quod per illum tanquam per speeulum et vestigium reduecrctur homo in Deum artifieem amandum ct lau- danduin. Et secundum hoc duplex est /iber, unus scilicet scriptus:1n(vs, qui est aeterna Dei ars et sapientia; et alius scriptus foris, mundus scilicet sensibilis. Cum igi- tir esset una. ereatura, quae sensum habebat $n/(4s. ad cognitionem libri interioris, ut Angclus; et alia, quae totum sensim habebat foris, ut quodlibet animal bru- tim; ad perfectionem universitatis debuit fleri ereatura, quae hoe sensu duplici esset praedita ad cognitionem libri scripti?ntus et foris, id est Sapientiae et sui ope- ris. Et quia in Cliristo simul concurrit aeterna Sapientia et eius opus in una persona; ideo dicitur /iber scriptus intus et foris (4A) ad reparationem mundi.
3. Et quia cuilibet sensui respondet motus, ideo duplex datus est homini motus: unus secundum in- stinctum rationis in. mente, alius secundum instinctum sensuaüitatis in. carne (2). Primi est?mperare, secundi est obtemperare, secundum rectum ordinem; quando antem fit c converso, tunc rectitudo et regimen ani- mae praecipitatur de statu suo.
4. Et quia cuilibet motui et sensui respondet ap- petitus ad aliquod bonum, ideo pracparatum est ho- (1) Ezech. 2, 9. Cfr. Apoc. 5,!. — Endem expositio ha. betur apud Hug. & S. Vict, |. de Sacram. p. VI. c. 5, in quo agitur de duplici sensu. animae.
(2) Vide Il. Sent. d. 24. p. 1I. dub. 3. — De seq. propo- sitione cfr. ibid. pag. 604, nota 5.
99 BREVILOQUIUM. PARS lI. CAP. XI.
mini duplex &onum: «unum visibile, allerum invisi- bile; uuum temporale, aliud aeternum; unum carni, alterum spiritui. Ex his bonis Deus unum dedit, alte- rum promisit, ut unum gratis possideretur, alterum per meritum quaereretur (1) ».
5$. Et quia frustra datur bonum, nisi custodiatur; frustra promittitur, nisi ad ipsum perveniatur: ideo duplex datum est homini praeceptuz*: unum. naturae ad custodiendum bonum datum, alterum. disciplinae ad promerendum bonum promissum, quod nullo modo melius poterat mereri quam per sneram obedientiam. Obecdientia autem mera est, quando praeceptum ex se solo obligat, non ex aliqua alia causa; et tale dicitur praeceptum disciplinae, quia per ipsuin discitur, quanta sit virtus obedientiae, quae suo inerito ducit ad cae- luin, 8u0 vero contrario praecipitat in infernum. Non ergo datum est illud mandatum hoininl propter indigentiam aliquam, quam Deus haberet de humano ob- sequio, sed ad dandam viam merendi coronam per meram et voluntariam obedientiam.
6. Et quoniain homo ratione naturae defectivae, ex nihilo formatae nec per gioriam confirmatae po- terat cadere; benignissimus Deus quadruplex ei con- tulit. adiutorium:. duplex naturae et duplex gratiae. Duplicem enim indidit rectitudinem ipsi naturae: unam ad recte iudieandum, et haec est rectitudo. conscien- (iae; aliam ad recte volendum, et haec est synderis, cuius est reimurmurare contra imaluin. et. stimulare ad (!) Hugo a S. Viet, Il. de Sacram. p. Vl. c. 6. Textus originalis plura interserit. Ibid. et c. 7. fusius exbibentur quue mox de duobus praeceptis proponuntur. De praecepto disci- plinae ad obedientiam hominis probandam cífr. 1l. Sent. d. 17. dub. 5, et August., Vill. de Gen. ad lit. c. 6. n. 12.
BREVILOQUIUM. PARS II. CAP. XI. 905 bonum. — Duplicem etiam superaddidit perfectionem gratiae: unam gratiae gratis datae, quae fuit scientia illuminans intellectum ad cognoscendum se ipsum, Deum suum et mundum istum, qui factus fuerat pro- pter ipsum; aliam gratiae gratum facientis, quae. fult enritns habilitans affectum ad diligendum Deum super omnia et proximum sicut se ipsum (1). — Et sic ante lapsum homo perfecta habuit naturalia, supervestita nihilominus divina gratia. Ex quo manifeste colligitur, quod si cecidit, hoc non fuit. Dr ex culpa sua, quia obedire contempsit.
Car. XII.
Car. XII.
Jje completione et ordinatione totius mundi consummati.
1. Ex praedictis autem colligi potest, quod creatura mundi est quas! quidam ier, in quo relucet, repraesen- tatur et legitur Trinitas fabricatrix secundum triplicem gradum expressionis, scilicet per modum vestigii, $ma- ginis et similitudinis: ita quod ratio vestigit reperitur in omnibus creaturis, ratio imagfnis in solis intellectua- libus seu spiritibus rationalibus, ratio similitudinis 1n solis deiformibus; ex quibus quasi per quosdam scala- res gradus intellectus humanus natus est gradatim ascendere in summum principium, quod est Deus (2).
2. Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia, cum omnes creaturae respectum habeant et dependentiam ad suum Creatorem, tripliciter ad (1!) Respicitur Matth. 99, 37. seqq.
94 BBEVILOQUIUM. PARS Il. CAP. XII.
ipsum coinparari possunt, scilicet aut. sicut ad. princt- cipium creativum, aul. sicut. ad. obiectum | molivum, aut sieut ad donum. inhalbitativum. Primo modo coim- paratur ad ipsum ommnis eius e/fectus, secundo modo omuis intellectus, tertio modo omuis spiritus $ustus. et Deo «acceptus. Omnis enim e/fectus, quantumcumque parum habens de esse, habet Deum sicut principium. Omnis tntellectus, quantumcumque parum habeus de lumine, natus est per cognitionem et ainorem capere Deum. Omnis autem spiritus 2ustus el sanctus. habet donum Spiritus saucti sibi infusum.
3. Et quoniam ereatura habere non potest Deum sieut. principium, quin. configuretur ei secundum | uni- tatem, veritatem et bonitatem; uec Deum sieut obie- ciun, quin eum capiat. per memoriam, intelligentiam et. voluntatem; nee Deui sieut. donum. tufusum, quin configuretur ei per fidem, spem et caritatem, seu. tri- plicem. dotem (4); et prima conformitas est longinqua, seeunda propinqua et tertia proxima: hine est, quod prima dicitur vestigium Trinitatis, secunda 27nago et tertia. $£pitlutudo. | i 4. Est igitur spiritus rationalis medius inter. pri- mam et ultimam, ita quod primam habet inferius, se- cundam interius, tertiam superius. Et ideo in statu innocentiae, cum imago non erat vitiata, sed deiformis effecta per gratiam, sufficiebat ber creaturae, in quo se ipsum exerceret homo ad contuendum lumen di- vinae sapientiae; ut sic sapiens esset, eum universas res videret i» se, videret n proprio genere, videret etiam in arte; secundum quod. res tripliciter habent esse, scilicet in?nateria. vel natura propria, in. inte//i- BREVILOQUIUM. PARS 1I. CAP. XII. nh gentia creata et in arte «eterna; secundum quae tria dicit Scriptura (4): Drzit Deus: fiat; fecit eX factum est.
9. Propter quam triplicem visionem triplicem homo accepit oculum, sicut dicit Hugo de sancto Victore (2), scilicet carnis, rationts et contemplationis; oculum carnis, quo videret mundum et ea quae sunt in muntlo; oculum rationis, quo videret animum et ea quae sunt in animo; oculum contemplationis, quo. videret Deum et ea quae sunt in Deo; et sic oculo carnis videret homo ea quae sunt extra se, oculo rationis ea quae sunt intra se, et oculo contemplationis ea. quae sunt supra se. Qui quidem oculus contemplationis actum suum non habct perfectum nisi per gloriam, quam emittit per. culpam, recuperat autem per gratiam ct fidem (5) et Seripturarumn intelligentiam, quibiis mens humana purgatur, illuminatur et perficitur ad caele- stia contemplanda; ad quae lapsus homo pervenire non potcst, nisi prius defectus et tenebras proprias recognoscat; quod non facit, nisi consideret et. atten- dat. ruinam humanae. naturac...(*) Gen. 1, 3. seqq. Cfr. August., I1. de Gen. ad lit. c. 8. n. 16-20; IV. c. 99. n. 46. et c. 34. n. 48. Vide etiam supra pag. 16, notam 9. | (2) Lib. 1. de Sacram. p. X. c. 9. Cfr. etiam Collationes in Hexaém. coll. 3. n. 23. et de sex alils visionibus ibid. n. 24 seqq.
(3) Hugo 8a S. Vict, loc. cit.: Postquam autem tenebrae peccati in illam [animam] intraverunt, oculus quidem contem- plationis extinctus est, ut nihil videret...Fides ergo necessaria est, qua credantur quae non videntur etc. — Mox respiciuntur tres actus. hierarchici, scil. purgare etc.; cfr. supra pag. 79, nota 9.
PARS TERTIA.
De corruptela peccati.
: Car. I.
De origine mali in communt.
1. Praedeterminatis igitur aliquibus breviter de Trinitate Dei et creatura mundi, restat nunc aliqua breviter tangere de corruptela peccati. De qua ín summa tenendum est, quod peccatum non est essenlta aliqua, sed defectus et corruptela, qua scilicet corrum- pitur modus, species et ordo in voluntate creata (1); ae per hoe corruptio peccati est ipsi bono contraria, nec tamen habet esse nisi in bono nee or(um trahit nisi a bono, quod quidem est liberum voluntatis arbi- triun; et ipsum nec est summe malum, cum possit velle bonum; nec summe bonum, cum possit decli- nare in malum.
(1!) August, XI. de Civ. Dei, c. 9: Mall enim nulla na- tura est, sed amissio boni mali nomen accepit. Lib. de Natura boni, c. 4: Quod [malum] nihil aliud est quam corruptio vel modi, vel speciei, vel ordinis naturalis. — De lioc cap. cfr. Il. Sent. d. 25 p. II. q. 3; d. 34 et 35, per totam.
BREVILOQUIUM. PARS III. CAP. I. 97 2. Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia. primum principium, cum sit ens a se fpso, non ab alio, necesse est, quod sit ens propter se tpsum, ac per hoc summe bonum, nullum prorsus habens defectum. Non est igitur aliquid nec esse po- test, quod sit primum et summe malum, quia primum principum dicit summum complementum, ct summum malum defecium dicit permaximum. Quoniam igitur primum principium, ut summe ens et completum, nec deficere potest in essendo nec in operando; nec st.umme malum est nec a//quod malum est nec aliquo modo mulum principiare potest. — Quia tamen omnipotens est, potest bonum de f0n-esse in. esse deducere, etiam sine. adminiculo alicuius materiae. Quod et. fecit, cum creaturam finxit, cui dedit esse, vivere, intelligere ct velle; quae quidem, quia a summo bono fuit secun- dum triplicis causae habitudinem (1), oportuit, quod haberet in. sua. substantia et voluntate $modum, spe- ciem et ordinem. Nata. ergo fuit agere opera sua a Deo et secundum. Deum et propter. Deum, ct hoe. se- cundum modum, speciem et ordinem sibi insitum.
9. Sed quia de nihilo fuit et defectiva, potuit deficere ab agendo propter Deum, ut aliquid faceret propter se, non propter Deum, ac per hoc nec a Deo nec secun- dum Deum nec propter Deum; et hoc est peccatum, quod est »ood?, speciei et ordinis corruptivum; quod, quia defectus est, non habet causam e/fictentem, sed defictentem, videlicet defectum voluntatis creatae (2).
(1) Scil efficientis, formalis seu exemplaris et flnalis; cfr. I. (2) August, X!l, de Civ. Dei, c. 7: Nemo igitur quaerat efficientem causam malac voluntatis, Non enim est efficiens, sed (eficiens.
908 BREVILOQUIUM. PARS lI. CAU. Il.
4. Quia vero corruptio est et non nisi boni; et omnis corruptio jn re corruptibili est: ideo non est nisi iu. bono; ac per hoc, cum voluntas libera cor- rumpat iu se ipsa modum, speciem et ordinem, deli- clendo a vero bono, peccatum omne in quantum huius- modi et est a voluntate sicut a prima origine, et est in voluntate sicut in proprio subiecto; quod quidem facit voluntas, quando sua defectibilitate, mutabilitate el vertibilitate, spreto bono indeliciente et. iucommu- tabili bono commutabili inhaerescit (1).
$. Ex quibus colligitur, quod « peccatum non est appetitio malarum rerum, sed desertio meliorum »: et ideo in appetitu voluntatis est modi, species el ordinis corruptivun, ac per hoc «adeo voluntarium, quod si non est voluntarium, iam non est peccatum ». — His autem praeintellectis, manifeste cadit impietas Ma- nichaeorum (2) ponentium summe inalum omuium ma- lorum principium primum. Apparet etiam, quae sit mali origo, et quid sit mali subiectum.
Car. Il. De primorum parentum tentatione.
4. Ad intelligendum | autem, qualiter. eorruptela peecati. introivit in mundum, considerare oportet Ja-. psum primi parentis, (traducttonem culpae originalis et ortum seu radicem peccati actualis. — Circa lapsum (1) Ut. insinuat. August, Il. de Lib. Arb. c. 19. n. 53. Cfr. H1. Sent. d. 35. dub. 6, ubi etiam seq. definitio peccati. ub August, de Natura. boni, e. 34. et 36, dàta. allertur.. Subinde proponitur sententia August, de Vera ltelig. c. 14. n. 27.
BREVILOQUIUM. PARS Il. CAP. TI. ^ 9099 igitur primi parentis haec tria nobis consideranda oc- currunt, scilicet tentatio diabolica, culpa comitissa et poena. inflicta (1). MM" | 2. Haec autem de (en(atione tenenda sunt, quod cum Deus hominem condidisset in felicitate paradisi In duplici sexu, virili scilicet ct muliebri; diabolus in- videns homini, assumta specie scrpentina, aggressus est mulierem, primo quaerendo: Cur praecepit. vobis Deus, ne comederetis (2)? secundo asserendo: — Eritis $icul dii, sctentes. bonum et malum; volens ista ten- tione dciicere mulierem infirmiorem et per illam po- Stea. prosternere sexum virilem; quod ct fecit, Domino permittente.
59. Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia, sicut primum principium est potentis- simum in producendo, sic etiam est rectissimum in gubernando; et ideo «res, quas condidit, ita admini- strat, ut tamen eas agere proprios motus sinat (5) ». Quoniam ergo homo sic factus erat, ut per victoriam pugnae perveniret ad praemium quietis aeternae; licet Deus sciret, hominem tentationi succumbere, debuit tamen permittere, hominem tentari ab eo qui sciret, posset. et vellet. (A). — Quoniam igitur diabolus, qui (!^; De his tribus agitur in hoc et 9 seqq. capp.; de pec- cato originali c. 5.7; de actuali c. 8-14.
(2) Gen. 3, 4. Vulgata u£ non pro ne. — Seq. locus est ibid. v. 4: Nequaquam morte [ita etiam 1] uíoriemini; tertius lbid. v. 5. — Cfr. Il. Sent. lit. Magistri, d. XXI. c. 1. seqq., et Comment. a. 4. q. 4.3.
(3) August, Vil. de Civ. Dei, c. 30. Cfr. supra pag. 74, nota3. — (4) Vide II. Sent. lit. Magistri, d. XXIII. c. 4, et Comment.
100 - BHREVILOQUIUM. PANS III. CAP. Il.
prius erat. sciens et rectus, per. superbiam cadendo factus est versutus et invidus, et ideo per invidiam tentare volebut et per astutiam sciebat; ideo tentavit, - iuxta quod potuit et Deus perinisit. Quod. ergo in ten- tando speciem serpentinam assumsit, hoc fuit dispen- sationis divinae, ut non solum posset deprehendi eius versutia, verum etiam ex illa efligie versutia diabolica in tentando innotescere posset cunctis filiis Adae.
4. Rursus, quod tentavit de praecepto discipü- nae (1), hoc siwiliter fuit dispensationis divinae, ut, sive vinceretur, sive vinceret, eunctis innotesceret uie- ritum obedientiae, sive demeritum inobedientiae. — Quod autem incepit a muliere, hoc fuit versutiae suae, quia faeilius est deiicere minus fortem; unde versutia hostis ex infiriniori parte aggreditur. civitatem.
à. Similiter »(odus, quo. iu. tentatione processit, magnae fuit versuliae, quia ecperteudo, empelleudo et alliciendo processit. Experientiam enim sumsit in. in- lerrogatione, impulit in assecuratione, a/lexit. autem in promissione. Primo enim enterrogavit de eausa inan- dati, ut ralionem duceret in dubium; seeundo, dubi- tatione habita: Ne forie moriamur (2), assecuravit, ut irascibilem duceret in contemptum; tertio promisit, ut coneupiscibilem duceret in appetitum, et sic his tribus modis libertatem arbitrii traheret ad conseusum, quae facultas est ra(tonis et voluntatis, complectens nihilominus tres praedictas vires, rationalem, irasci- bilem et coneupiscibilem (3); respectu quarum diabolus allexit. imulierem. per. triplex appetibile, scilicet per BREVILOQUIUM. PARS II. CAP. Il. 104 scientiam, quae est appetibilis rationali; per excel/len- ttam ad modum Dei, quae est appetibilis irascibili; per suavttatem ligni, quae est appetibilis concupiscibili. Et sic tentavit omne, quod erat in muliere tentabile, per omne illud, per quod poterat In tentationem induci, quod est triplex appcetibile mundi, scilicet concuptscen- (ta. carnis, concupiscentia. oculorum el. superbia vi- (ae(4); secundum quae tria attenditur omnis tenta- tionis origo, sive a mundo, sive a carne, sive a diabolo.
Car. Ill. De primorum parentum trangressione.