statim animi, suspensa permutatio: etiam Sinensibus merca- toribus, qui Bantami versantur, interdictum ne quid Hollandis venderent. Et haec non dubia erant inimicitiae signa, et simul ab iiospite Bantamensi atque aliis amicis nuntiabantur vendita Lusitanis ducum omnium capita. Quare navium pri- mores postulante praefecto Bantamensi, ut ad se venirent velut coram leges commerciis accepturi, nequaquam venerunt. Hinc orta dissensione inter Lusitanos et Bantamenses, cum Tiusitani ob causam data causa non secuta reposcerent, alteri DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. l8l non dimitterent quovis nomine accepta, denuo aliter convenit, ut praefectus auxilio Lusitanorum vi caperet naves, eaeque cum mercibus ipsi, homines Lusitanis cederent, aut si naves corrumperentur, sex millibus regalium in antecessum solutis, altera duo mercedis loco praefectus accipeiet. Forte accidlt ut, dum ista habentur de ipsorum capitibus comitia, Hollandi inopia aquarum dulcium alio discederent, riec longe tamen Bantamo. Et ecce ab hospite nuntius, classem adversus naves Hollandicas expediri, cujus et ipsi ante discessum apparatum aliquem conspexerant. Neque tantum bona quadam fortuna vitatum erat discrimen, sed novum certamen Lusitanis cum praefiecto, quod is se existimaret ex pacti formula ad perse- quendos etiam Batavos, postquam digressi erant, iron obli- gatum. Prope Jacatram Hollandi cum venissent, Tomagonem Bantamensem necessarium suum Lusitani subomant, ut quasi alimenta venditurus nautas aliquos in vicinum satis Jacatrae locum, Janhanjava dicitur, proliceret. Sed praemonuerant mercatores Sinenses, Lusitanos in loco dispositos, qui nautas aut caperent, aut trucidarent. Ipse Tomago haec confessus est, cum Batavi altero itinere redeuntes infensos Javanos Lusitanis et sibi aequiores invenissent: sed turbas priorum temporum excusabat. Atrocissimae insidiae, Francisco Pesoa procurante, apud Cidaeum hoc modo institutae fuerunt. Provectis hucusque navibus Rasalata, Lusitanus origine natus Averi, sed Christianae pietatis desertor et archipirata illis locis haud ignobilis, re instructa cum Cidaeensi Sabandro (ita praetorem vocant), parata permutationi aromata, patere regis Cidaeensis amicitiam aifert. Missi qui explorarent, cum signa convenirent, eadem renuntiant. Dicitur etiam summo rex desiderio teneri inspiciendarum navium, quae per tantum maris suas ad oras venissent: gratissimum et hoc: adornantur cuncta, quae et suo gaudio et regis majestati convenirent. Apparent pravae (id navium genus est) sexaginta, quibus sexaginta singulis haud minus viri inerant, regius ut tum l82 D£ JURE PRAEDAE. CAP. XI.
quidem Batavis videbatur apparatus: cacterum ut exitus com- probavit exercitus hostilis. Praemittitur Rasalata exploraturus, uumquid inimicum Batavis suboluisset: videt omnia ex voto, rogatus manere renititur. Vix erat emissus, cum ad unam navium (Amstelodamum vocabatur) Sabander Cidaeensis ac- cedit, ac subito magistro navis Reginero Verhellio gratula- bundam praebenti dexteram, in speciem et ipse compositus salutantis (non sola Aegyptus Septimios alit) sicam infigit: pariterque caeteri conscii sceleris ignaros et incautos super navis tabulata trucidant. Inter obtruncatos Johannes Scellingius nauta et Aegidius Valkenerius et alii novem fuerunt, praeter eos qui fallente ictu sauciati tantum erant. Et capta fuerat navis, ni homincs tredecim, pars magna jam aiite aegri, de- scensum in carinam praeclusissent explosisque machinis tum qui suprema tenebant, tum eos qui latus ambierant per vuhiera ac pavorem egissent in mare: quod tum saluti fuit, accusan- tibus frustra Lusitanis barbarorum imprudentiam, qui capta callide consilia nimia festinatione corrupissent. Fuerat tamen tanta clades, ut virorum penuria nautae eam navem nudatam d^^st /^^ deserere cogerentur. Ab HoUandis ad Zelandos, e Java Ta- probanen veniamus, quo naves duae praefecto quem diximus Houtmanno appulerunt. Erat in aula Achinensi Alphonsus ille Vincentius, homo etiam inter Lusitanos malignissimae calliditatis, qui cum aliis Lusitanis in familiaritatem Houtmanni ejusque comitum irrepsit. Ostentabat enim se illis, quasi gratia apud regem valeret possentque res illorum Achi- nensibus se conciliante commendari. Adeoque impeuse hanc operam simulabat,'ut Zelandos nonnumquam in aulamprodu- ceret, etiam consilia quaedam regis velut arcana, sed quae corruptis primoribus potuerat didicisse, cum illis communi- caret. Interim negotiatores ibidem morantes instigat, quippe corrumpi illis quaestum nova licitantium accessione. Instigat et Sabandrum, Abdulum nomine et Corconem scribam ipsumque regem monstrando opulentas naves et facilem praedam: etiam DE JURE PUAEDAE. CAP. XI. 183 colorem adinveuerat: constitutum esse Batavis^ si mercium pretia nimium intenderentur, Joram ad mercatum ire. Jorae autem regi cum Acliinensibus eo tempore bellum erat acre et infestum: occupari igitur naves suadebat, priusquam res hostium irent adjutum. Jam et aviditate et odio ferventibus animis componitur dolus. Traditur piperis aliquantulum cum spe in dies majoris copiae: quam dicentes longis navibus adventare Sabander et Corco et magna vis Achinensium, quasi permutationis instituendae gratia, naves Batavicas inscen- dunt 9 armati omnes, ut mos habet gentis. Attulerant cibos potusque pharmaco infectos mentem alienante, dutroam vo- cant: quo cum se nautae avidius ingurgitassent, coeperunt subito per foros et tabulata discursare, jactare capita ut vecordes atque limphati. Id visum est tempus dudum meditata exse- quendi. Dementes ac segreges pecorum ritu trucidantur: nec pugna, sed laniena erat. Vertigine simul et vulneribus fusi, trepidantem inter verba spiritum efflabant. £t jam cuncta tenebantur, nam et Indorum pravae circum undique aderant, instructae armis opera Lusitanorum, nisi pauci admodum, nondum victi feralibus epulis, se et navestuerisustinuissent, et jactu glandium hostem ferum cruentis vestigiis evolvere. Prior navis, Leo dicebatur, liberata alteram, Leaenam no- mine, prope captam asseruit, victores jam Achinenses aggressa depellere. Ita naves retentae. Madebant interim insonti san- guine navium latera, et ipse Houtmannus coenaculum cruentabat confossus dextera hospitali. Sequentes per dies ea vencni vis fuit, ut pars nautarum veterno oppressi jacerent, pars furore in mutua vulnera agerentur. Nec melius actum cum his, qui eo tempore in urbe ac potestate Achinensium erant, ducente ad caedes regis ipsius filio, quem Lusitani donis et pollici- tationibus suum effecerant: desiderati homines ngn pauciores septuaginta. Paulo post adversus Neckianos, qui in Banda Anno ksoo insula resederant, quos inter Adrianus Venius, emtus rex Tubani ut eos armis detraheret aut etiam necaret, minax 184 • DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.
juncis quatuordecim (navigii* genus est Orienti usitatum) et hominibus admodum mille quingentis se intulit: nec dubium erat quin illi periissent, ni Deus Sospitator ad idem tem^oris novas e Batavis naves, Lunam etLuciferum, in eamdem insu- Anno iod, lam adjccisset. Ab eodem rege et Lusitanis accepto mandato Rasalata ille, quem latrocinia clarum eifecerant, cum milite Tubanensi et legatis Lusitanis viginti Moluccas fere omnes adierat, ut negotiatores Batavos ubique everteret: ut cum Willekeno profecti ex Sarcio Maluca et ex praefecto Banta- mensi didicerunt. Verum inde idem ille pirata pravis ferme quadraginta continuo Javam advolabat, quo novos Batavos venisse intellexerat, adactus juramento aliquam earum aut rapere, aut corrumpere. Quam ad rem praefecti etiam Ban- tamensis operam nomine Tubani regis ambiebat: unde Jaca- Auno eo4. tram se contulit insidiarum tempora occupaturus. Majus etiam periculum his, qui altero itinere Neckium comitati ve- nerant, in regia Achinensi imminebat, nisimaturatodiscessu, qui illic manserant, fraudis Lusitanicae eventum praevenis- sent. Parum scilicet fuerat extemas gentes immisisse, nisi Anno ijjox. iu ipsis etfam navibus percussor quaereretur. Navis e classe Bottii sub Cardio et Flemingo apud Achinum in anchoris stabat. Erat ibidem Lusitanorum navis sub Eoderico quem dixi Motamorio, cujus machinarius Hamburgensis gente, Matthaeus Novus nomine, cum praefecto vigilum et Johanne Henrici machinario, cumque gubematore ac proreta saepius egit, ut adscitis in conscientiam facinoris quos idoneoscom- perissent, praefectos obtruncarcnt ac navem ipsam Malaccam deveherent: praemium poUicitus non minus viritim bis mille Anno x(So2. ducatis. Sed obstitit perfido conatui Batavorum fides. At cum naves duae, Lugdunum et Harlemum nomine, e prac- fectura Gronsbergii, qui missus a societate HoUandica pos- teriore pariter cum Neckio discesserat, in Sina Cochinensi ad Sinceonem sive ad amnem Polocambarem substitissent, incolae regionis et rex ipse loci monachi Lusitani instinctu DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 185 falsisque criminationibus, ut rex ipse postea confessus est, cum navibus insidias posuissent, viginti aut paulo plures homines Batavos deprehensos confoderunt, duodecim alios venenato araci potu in furorem morbumque egerunt, captos abduxerunt sex, nec sane ex infima nautarum plebe, quos tormentis duobus et mercibus rcdimi oportuit. Neque multo Ann* w^/. post cum Jacobus Hemskerckius, is cujus virtuti ultio haec et captura debetur, in illas partes venisset, rex Dammae, amicus ut ab initio patuit et foederatus nationis Lusitanicae, officia sua et commercium ultro obtulit: nascitur enim in regno ejus magna vis oryzae: sed ea spe ut naves ex impro- viso invaderet, quae postquam fefellit, viginti homines ad mercatum missos detinuit captivos: quorum octo redemti sunt: caeteris ne hoc quidem contigit, sed ut viles animae in usum bellorum, quae tum regi cum finitimis intercede- bant, seponuntur, in quibus viri, non gencrc magis quam eruditione nobilissimi, Dousae filius fiiit.
At non etiam sufficit illis mandasse odia: ncque enim tam ^rtic, ///. lentus est nationum Hispanicarum furor, ut viso inimico, concepta spe nocendi, alicnas semper manus exspectet: prae- cipue si quando perfidiam et sceleratas fraudes fiducia impuniti successus invitat. Sicut primo HoUandorum in Orientis insu- ^«^^ ^^^ las adventu Tomagonem Bantamensem, eumdem per quem postea adjanhanjavamdispositaefueruntinsidiae, sollicitarunt, ut duces et navium magistros in villam suam (erat haec in littore) ad caenam invitaret: quo tempore consilium illis fuisse ipse Tomago postea nuntiavit navigio in eam littoris partem appellere, captisque convivis et convivatore, ipsum statim dimittere, HoIIandos autem Malaccam deportare: nisi eam ad rem Tomago praefectum veritus ministerium suum denegasset. At postquam ipsum, sicutdiximus, praefectum Lusitanicorru- perant, captique jam eorum rogatu inter caeteros erant magistri Houtmannus et Valkenerius, indignabundi quod praefectus suo potius lucro quam illorum odiis consuleret, venenum l86 DB JURE PRABDAB. CAP. XI.
utriusque illorum cibo miscuerunt. Quorum ubi capita intu- mescere, distendi ilia, adesse exitium Sabander Bantamensis vidit, lapide satis noto, cui bcrbar nomen, periculum praeve- nit, tanto illis sanctior qui Christianorum se vocabulo jac- tanL Comelium vero Hemskerckium, quem magistri ad prae- fectum urbis allegaverant, Lusitani tanta ubique ira rimati persecutique sunt, ut in aedibus Lacmonis Sinensis supplex abdere se inter saccos oryza refertos cogeretur et ibi quoque inquisitus vix, habitu Sinensi tectus, praeterea arundinibus ab Anno x(joo. hospite piscatum simulante vectus evaserit. Sic etiam cum e classe Neckii secundo ejus itinere naves duae, ab Indis rede- untes, ad Sanctae Helenae venissent insulam, quo tum quatuor naves convenerant Lusitanorum, Batavi aquatum ultro vocati dispositos in insidiis Lusitanos, et muitos satis et armatos, Anm i5oi. Q^^ veuientes scilicet interdperent, conspexere. Quod autem f^,jrittci- vehementius odii se non capientis indicium, quam quod ad- versus naves, ab eodem Neckio in Ambona insula relictas, fac- titatum est? Publicarant enim Lusitanisingulis, quiprivatum aliquem nautam intcrfecissent, mercedem decem regalium, atque ita deinceps pro ratione ordinis et dignitatis, ita ut qui praefecti (Cornelio Hemskerckio nomen erat) caput at- tulisset, mille nummos acciperet. Sed nos Hispanicum sci- mus capita licitari. Nondum satis est. Audi factum quovis Anno eod. Pocnorum scclere sceleratius. £ classe, quam regebat Ma- hujus ad Magellanicum missus fretum, navis una Fidei ha- bebat nomen, quam inventura non erat. Nam cum ex australi oceano sola Tidorim (una haec Moluccarujn est et inter Lu- sitanorum colonias) adveniret, Lusitani accedentes solemnia illa: Unde et quo et cujus rei gratia? Respondit Balthasar Cordesius, qui niorte Georgiani Bocholtii navis centuriatu fungebatur, attulisse merces, quas yclle se fermutatas. Illi rursus esse sibi caryophylla et^ si ita videretur ^ facile con- venturum, Juvant illi ultro nautas laborantes, ut navis oram propius accederet: feruntur a Batavis munera ad praefectos D£ JURE PRABDAE. CAP. XI. 187 Lusitanos: commerciorum pacta sanciuntur. Jusso exscen- dere Cordesio cum promtissimis nautarum, ut bubalum ipsis victui attributum tollerent, alii interim cibi a Lusitanis ad navem quasi 4ono feruntur, sed rapidissimis venenis illibuti, proviso scilicet subsidio si forte fefellisset, qui simul instrue- batur conatus audacior. Petiti duabus mortibus in pejorem inciderunt, hoc est, in manus Lusitanorum. Namque hi in navem admissi foederum iiducia, cum tecta sub vestibus tulis- sent arma, digressi diversas in partes, ut quemque confabu- lantem apprehenderant, transfigunt. Orbam dcfensoribus na- vem, tum quidquid inerat, occupant quasi victores. Atque interim Cordesius in cymba, qua forte remeabat, confossus primum, deinde decoUatur: truncus in mare dejicitur. Idem- que aliorum fatum fuit, quos e navi velut ad capiendam merendam Lusitani exciverant: nisi quod saturi caedium uni et alteri pepercerunt respectu aetatis tenerioris, aut quia di- vinae providentiac ita visum, ne tantum facinus testibus fraudaretur: quamquam nec ipsos jactare puduit. Scio stu- puisse lectorem: scio vix credi ausam haec esse nationem primum Christianam, deinde morum etiam vitaeque cultunon parum superbientem, et ausam contra datam acceptamque fidem. Quid igitur? Caetera quibus verbis exsequar? Unde mihi voces, quae non aut longe post facti indignitatem relin- quantur, aut non omne quod credi possit, tametsi verissi- mae, exsuperent? Restat enim, restat atrocius aliud et magis Hispanicum. Quae modo ^liximus illa fuerunt, in quibus Lusitanorum ira prolusit. Sex homines, conspecta suorum clade et sanguine terra marique, in cymbam profugerant: non certa ulla spe (undique enim remis imminebant Lusitani), sed fluctus potius et scopulos et quidvis experturi, quam Iberi- cam crudelitatem. At illi clamant ut dederent sese: exple- tam jam ultionem: ipsis vitam ac corpus salvum fore. Prae- statur jusjurandum, quod ut aliis hominibus securitatis vin- culum, ita illis fallendi instrumentum est. Transgressos in l88 DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.
caracollam (navigii notum illic genus) centurio Lusitanus una serie destitui jubet. Deinde administrum, quimachaeram evaginatam manu tenebat: Isti^ inquit, qui primus in ordine est ^ brachium dextrum decide. Etiam sinistrumjzddiu Pa- retur: ita quidem ut dubitari posset, saevius ille juberet, an hic exsequeretur. Tum vero pedes distinctis ictibus de- meti jubet. Stabant alii, quos eadem manebant tormenta, numquam tam pro vita quam tunc pro morte soUiciti. Et procedentibus in ordinem exemplis non jam metus, sed mu- tua erat miseratio. Videres truncos et sibi superstites et, quod malorum ultimum est, hominibus dissimiles. Multo ta- men dissimiliores, qui ista faciebant. Ad extremum dissecta capita. Duobus tamen id animi fuit, ut antequam ad se per- ventum esset, integri adhuc in mare prosilirent: quorum al- ter mersus, alter efFugit, foedissimi spectaculi nuntius. Intel- lectaque speciatim omnia, cum anno sequente Wolphardus Harmannius, Lusitanorum aliquot potitus, de redemtione eorum ageret, qui captivi in Tidori remanserant: quod non obtinuit. Sed machinae ac caetera infortunatae navis praeda in navi jittfto eod. Lusitanica a Batavis cognita ac recepta sunt. Restat alterum * **" '^ ' nefas, haud diversum tempore, sed hoc etiam detestabilius, quod sacra juris species impietati commodata est, cum id quod factum dicemus, nec justa uUa causa, nec aut loci aut illo- rum leges permitterent. Macafts Sinarum regionis Indicum ad oceanum vergentis emporium est: data precario Lusitanis sedes, ubi mercatum exercerent ^ jus dicerent ni suos dun- taxat. Quamquam ne hoc quidem indistincte, cum ipsorum moribus capitalia ingenuis supplicia a solo praeside, qui Goam- tenet, irrogari possint, aut etiam soleant rei in Lusi- taniam remitti. Classem, cui Neckius alteri praeerat, sub illud ipsum littus egerant venti: mittendos ille censet, qui loci positum investigarent, redderent adventus rationem, et simul alimenta recentiora compararent. Hoc jussu Martinus Apius, qui fiscalis munus in ea classe obibat, assumtis de- DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 189 cem cum scapha ad terram accedens, ab incolis ostentari con- spicit nota pacis insignia. Hac fiducia progresso Lusitano- rum ejus loci praefectus occurrit (Domino Paulo nomen) armata cum manu, quam ad id tempus in monasterio seu fano quodam in littore sito occultaverat. Interrogati pauca in fa- num rapiuntur. Adveniunt eo mandarini, hoc est senatores Sinenses, exploraturi qui homines suas terras inviserent. Res- pondet Apius Hollandos esse mercatores, negotiandi gratia venisse^ quod ex ipsis navibus mercium plenis ^ si introspi^ cere liberet^ tuto disceretur. Etiam literas a Principe ad regem Sinarum attulisse. Quae cum diccret, circumfusa Lusitanorum multitudo undique obturbabat convitiis calum- niisque, ita ut mandarini incertum re parum intellecta, an etiam Lusitanorum donis corrupti abscederent. Lusitani tor- mentis inquirunt: compertum nihil. Omnibus simul e fano in custodiam tractis gravissimi compedes affiguntur. Unde in antrum dejecti horrendum caligine et squalore. Cum Nec- kius interim, quid reditum suorum moraretur ambigens me- tuensque, scapham majorem alteram explorare profundum jubet: quo cognito naves propius urbcm admoverentur. Sed scapha parum compos ventorum, quique inerant homines nu- mero novem et inter eos gubernator, a Lusitanis intercipi- untur. Adest quaesitor, quem illi auditorem vocant. Itur * ad eculeum. Rumor inter haec Cantonem, vicinam Sinensium urbem, afFertip*: externos homines missos e navibus in terram a Lusitanis apprehensos. Ejus^rei gratiapraefectus Cantonensis, cui Capado nomen erat, multo comitatu ire jubet et ad se captivos adducere. Hic cum Lusitani tenerentur neque pos- tulatis resistere auderent, ad fraudes et suas artes se confe- runt. Omni e turba sex homines separant linguae omnis, nisi patriae ignaros, utpote ex nautica plebe. Caeteros (nam plures fuisse dissimulari sparso jam rumore non poterat) proximis diebus alvi profluvio periisse mentiuntur. At sex illi ad legati Cantonensis prostrati pedes, cum per interpretem ipo DE JURE PRAEDAE. CAP XI.
Lusitanice loquentem multa Interrogarentur, ignorantia ser- monis, forte et pavore, ut elingues jacebant. Jubente legato ad Lusitanorum accusationes responderi, qui miseros nautas piraticae feritatis reos agebant, cum ad haec quoque nihil possent reddere, instabant Lusitani ut silentium pro confes- sione recipcretur. Credibile est accessisse et mercedem, ut captivis in illorum potestate relictis, velut re infecta rediretur. Praefectus sane Cantonensis indignari, elusum se legati ig- navia, et jam ferme quod res erat conjicere, ut gens est solertissima, hoc agi ut caeterae natfones Sinensi commercio averterentur. Cum nova immineret legatio, quae dedi cap- tivos sine exceptione postularet, procuratores Lusitanorum, qui Cantoni morabantur, ejus rei nuntium ad suos Macaunta praemittunt, ut mature rebus miis consulerent, fraudes alio- quin erupturas. Numquam alias Lusitanorum tanta trepidatio fuit: videbant enim nec deditionem ullo modo rccusari posse, et si fieret deditio patebat, quas in se suspiciones, quam infamiam excitassent. Re ancipiti praesidium a scelere et audacia mutuantur, memores scilicet, stultum esse in peccando modum servarc. Consilium erat, ne exhiberi possent, omnes inter- ficere quasi judicio: sed Paulus praefectus (dandum est enim qualicunque innocentia^ testimonium) diu cunctabatur. Quod ' enim illud judicium fore in urbe non sua, in homines pere- grinos et libera capita? non Ulyssiponem reos, non saltem ad praesidem mitti? Vix perpulit quaesitor, ut nomen suum sententiae adscribi pateretur. Ita sex homines Hollandi, (o patria, o jura et leges, et frusta domi defensa libertas) in regno Sinarum, quod Hollandi tantis laboribus, tantis peri- culis quaesitum iverant, ubi ipsi vicissim expetebantur, ab inquilinis Lusitauis crudelissimo teterrimoque supplicio latro- num et piratarum afficiuntur. Spectabant haec miserabundi Sinenses et mox averso vultu orabant, ut quaecunque gens, quaecunque terrarum ora in suum oceanum hospites suumque littus misisset, si quod illis numen, si qua patria, ne manerent DE JURE PRAEDAE. GAP. XI. I91 inulti. Quod vero nunc dicam nescio, an non etiam crudelius sit. Undecim reliquos, quorum scilicet mors occultanda erat, ne prioris ad legatum mendacii convincerentur, ut intuitu etiam et misericordia hominum fraudarent, nocte media in idem illud littus, in quod conspecto pacis signo advenerant, vinctos producunt et saxis oneratos in mare provolvunt. At illi, sicut credibile est, cum jam ultimam tellurem pedibus calcarent, aut inter undas semianimes volverentur, non ut vitam obtinerent, quae merito cunctis dulcissima est, non ut saltem optima in patria conjugum liberdmque manibus tumu- larentur, sed unum hoc deficiente jam spiritu, ne diu tantum scelus laterct, inclamabant. Audivit Deus, audivere et ho- mines. Ac primum Sinenses nautae quatuor Bantamum ad- venientes omnia, ut facta erant, renuntiaverunt cum aliis multis, tum Lacmoni, quem ante nominavimus, homini im- primis potenti. IUe Batavos edocuit, et simul fama per Javam omnesque Indos latissime evagata: ubi illud vulgatissimum erat, quosdam Hollandorum a Lusitanis contra fidem suspen- dio jam destinatos, ea voce quae intelligi posset, Lusitanica nimirum, precatos memores sui supplicii populares. Ita ut Indi omnes atrocitate facinoris commoti, cum Wibrandus Warwicius eo venisset, indignos caeli lucisque aspectu Bata- vos dicerent, ni talem perfidiam digne ulciscerentur. Nec id satis. Testem Deus in Batavos transmisit, qui ista omnia partim ipse vidit, partim ex ipsis Lusitanis qui fecerant, ex aliis qui viderant, certo auditu percepit. Is est, quem modo dicebam, Mardnus Apius, qui unus e miserabili turba prae- ter pueros duos annorum septendecim, jam damnatus,jam productus, sacerdotum Lusitanorum precibus: quod genus alias Batavis inimicissimum est, ut et hic caeleste benefi- cium liceat agnoscere: non servatus, sed tamen dilatus est. Malaccam inde et Malacca Goam mittitur, ubi cum reniten- tibus frustra magistratibus a praeside vitam impetrasset, pro- fectus in Lusitaniam, Bajonae in Callaecia rursum detinetur.