Si igitur ascendendo in numeris devenitur actu ad maximum, quoniam finitus est numerusgnon devenitur tamen ad maxi- nium, quo maior esse non possit, quoniam hie feeeee/ infinitus. Quare manifestum est ascensum numeri esse finitum actu, et ilum in potentia fore ad alium, eset in descensu pariter se numerus haberet, ut dato quoeuyque parvo numero actu, quod tune per subtraetionem semper dabilis esset minor, sicut in ascensu per additionem maior, adhue idem; quoniam nulla rerum discretio jesse neque ordo, neque pluralitasg neque. —41 esset numerus. Quapropter necessarium est in numero ad minimum deveniri, quo minus esse nequit, uti est unitas. Et quoniam unitatd minus esse nequit, erit unitas minimum sim- / plieiter, quod eum maximo eoineidit per statim ostensa. Non potest autem unitas numerus esse, quoniam numerusf excedens admittensy nequaquam simpliciter minimum nee maxi- mum esse potest? sed est principium omnis numeri, quia minimum, est finis omnis numeri, quia maximum. (!) Est igitur unitas absoluta, eui nihil opponitur, ipsa absoluta maximitas, quae est Deus benedictus. Haee unitas, cum maxima sit, non est multiplieabilis, quoniam est omne id, quod esse potest. Non potest igitur ipsa numerus fierid Vide per numerum ad hoe nos deduetos,ut intelligamus innominabili Deo unitatem abso- lutam propius conveniregs quodque Deus ita est unus, ut sit (1) Tutto ció ehe qui il Cusano afferma intorno all'unità, principio e fine di ogni numero, e simbolo trasparente per la determinazione dell'unità prima assoluta, é svolto piüà ampiamente nel De coniecturis (lib., cap. 7, p. 79), nel De filiatione Dei (pp. 125, 125) e nel Ze mente (o terzo libro dell'Zdiotae de sapientia, cap. 6, p. 155). I1 Cusano in tali passi esplicitamente dichiara che non si puó identificare, come hanno fatto i Pitagorici, il numero colla realtà; sostiene eioó che il ragionare sui numeri, e quindi sul loro principio, che 6 l'unità, equivale ad usufruire dei simboli dialettieamente piü perspiecui per determinare le realtà e il loro principio. E stato egli sempre coerente a tale distinzione tra schema dialettico e posizione ontologica?
APTE. SENCIOXQEET (P COE m cm SEEESUEE GR LE llli e ce «AJ AREE MR EE —— HEN 12 DE DOCTA IGNORANTIA aetu omne id,quod possibile est esse (£0. Quapropter non recipit ipsa unitas magis nee minus, nec est multiplieabilis. Deitas itaque est unitas infinita. Qui ergo dixit: "Audi, Israel, Deus tuus unus est, et unus est magister et pater vester in céelis*(, nihil verius dicere potuit; qui ac dieeret plures deos esse, hée nec Deum nee quigquam omnium / Ü universi esse falsissime affirmaret, uti in sequentibus osten- detur. Nam uti numerus, qui ens rationis est fabrieatum per nostram eomparativam diseretionem, praesupponit necessario unitatem pro tali numeri prineipio, ut sine cé impossibile sit numerum essef*ita rerum pluralitates; ab hae infinita unitate descendentesg ad ipsam de-se habent, ut sine ipsa esse ne- queant; quomodo enim essent sine esse? Unitas autem abso- luta est entitas, ut posterius videbimus.
CAP. VI, Maximum est absoluta necessitas.
Ostensum est in praecedentibus omniag praeter unum maxi- mum simplieiterjeius respectu finita et terminata esse, Fini- tum vero et terminatum habet,a quo incipit et ad quod térmi- natur* et quia non potest dici quod illud sit maius dafo finito et finitum, g£ ita semper in infinitum progrediendojquo- niam in exeedentibus et exceessis. progressio in infinitum aetu 4 fieri non potest, sadmmmEEn maximum esset de natura finitorumjigitur neeessariojest maximum actu omnium finitorum (1) Questa formola é il presupposto primo di quella concezione del puro osse indeterminato a cui, come già si 6 accennato, il C. é all'ultimo approdato; ed a tale nozione qui si puó riferire la formola: JDeus est, quà est omne id, quod. esse potest, che si legge nel De ludo globi (lib. 1, p. 219), e l'altra del De possest (p. 2951): Nihil. esse potest, quod. Deus non sit: formole che perció hanno, per quanto formalmente simili & quella del De docta 4gnorantia, una portata diversa.
(2) Le parole: Aud, Israel, Deus tuus unus est si leggono nel v. 6, ] 4 del Deuteronomio, e le altre in Marrko, xxu, 8, 9.
LIBER 1 198 prineipium et finis.|Praeterea nihil esse posset, si maximum simplieiter non esset; nam eum omne non maximum. Sit finitum, est et prineipiatum; erit autem necessarium quod ab alio, alioqui&Bi a seipso fuisset, quando non fuisset/ nec in prineipiis et causis est, ut ex regula patet, possibile ire in infinitum. Erit igitur maximum simpliciter, sine quo nihil esse potest. Praeterea contrahamus maximum ad esse et dica- mus: maximo esse uihil opponitur; quare nee GSsef nec mi- nime essegtjuomodo igitur intelligi potest maximum non esse posse, cum minime esse sit maxime esse? Neque quidquam intellivei potest esse sine esse. Absolutum autem esse non potestjàliud quam maximum absolute. Nihil igitur potest intelligi esse sine maximo i Y Praeterea veritas maxima est maximum absolute, Maxime igitur verum est ipsum maximum simplieiter esse vel non esse, vel esse et non esse, vel nee esse nee non esse? et plura nee diei nee cogitarl possunt qualecumg que horum dixeris maxime verum, habeo propositum;fnam habeo veritatem maximam, quae est maximum simplieiter. Unde etsi per praemissa manifestum sit quod hoe nomen Iisse, autaliud quodeunque nomen non sit praecisum nomen Maximi, quod est supra omne esse nominabile, tamen esse maxime et innominabiliterj per nomen maximum super omne esse nomi- nabile, illi eonvenire necesse est (?). Talibus quidem et. infi- nitis consimilibus rationibus ex superioribus doeta ignorantia apertissime videt maximum simplieiter necessario esse, ita (1) Intorno alla identificazione della necessità col massimo assoluto confronta quanto piü tardi il C. scrisse nel Je visione Dei (p. 204) «Divinus vero intellectus est ipsa necessitas, non dependens, nec «indigens aliquo, sed omnia eo indigent, sine quo non possunt esse », (si pensi al principio del Cusano non essere la realtà che i pensieri entificati di Dio, e quindi il suo intelletto).
(2) Uno sviluppo pià ampio di questa dottrina dell innominabilità dell'assoluto primo, che il Cusano insieme alla nozione della sopraso- stanzialità ha mutuato dall'Areopagita e da Boezio, per non parlar d'al- iri, si trova nel libro De mente (cap. ri, pp. 150-151) dove anzitutto egli spiega come «l'impositio nominum fit motu rationis, nam mo- « tus rationis est circa res, quae sub sensu cadunt, quarum diseretio- «nem, concordantiam et differentiam ratio facit, ut nihil sit in ratione quod sit absoluta necessitas. Est autem? ostensum non posse nisi unum esse maximum simpliciter, quare unum esse maxi- 2 mum est verissimum.
DAP. VII De trina et una aeternitate.
Nulla unquam natio fuit, quae Deum non coleret et eum! maximum absolute non erederet. Reperimus Minar (!) in libris Antiquitatum annotasse: Sissennios unitatem maxime 9 adorasse. Pythagoras autem, vir suo aevo auctoritate irrefra- eabili elarissimus, unitatem illam trinam astruebat. Huius veritatem investigantes, altius ingenium elevantes, dicamus «quod prius non fuerit in sensu. Sic igitur voeabula imponit et mo- . vetur ratio ad dandum hoc nomen uni et aliud alteri rei ». Partendo da questo concetto, di origine evidentemente aristotelica, il Cusano arriva alla sua dottrina dell'innominabilità: « Est solum una et sim- « plieissima forma, quae in omnibus rebus resplendet tanquam omnium «et singulorum formabilium adaequatissimum exemplar. Unde etiam «verissimum erit non esse multa separata exemplaria, aec multas «omnium rerum ideas. Quam quidem infinitam formam, nulla ratio «attingere potest. Hinc per omnia vocabula, rationis motu imposita, «ineifabilis non comprehenditur. Unde res ut sub vocabulum eadit, «imaeo est ineffabilis exemplaris sui proprii et adaequati. Unum est «igitur verbum ineífabile, quod est praecisum nomen omnium rerum, «ut motu rationis sub vocabulum cadunt». Nel De beryllo (cap. xm, p. 269) il Cusano eorrobora la dottrina di cui stiamo parlando eol- l'autorità, allora indiscussa, di Ermete Trimegisto. Di essa discute & lungo anehe nel De Deo abscondito (pp. 838, 9839); e ne tocca anche & proposito del possest: (cfr. De possest, p. 262).
(1) Per quante ricerche abbiamo fatte ed abbiano fatte altri per noi intorno à questo Miwan non cei fu possibile venire ad una qualsiasi identificazione almeno probabile. Nemmeno quei Sissennii, di cui si parla piü sotto e che sono ricordati anche piu avanti, hanno rivelato l'essere loro. L/'uniea ipotesi che possiamo fare in proposito é che invece di un presunto Minar si tratti di Macrobio (due nomi facilmente confon- dibili fra loro) e che invece dei Sissennii si tratti degli Assirii (altri nomi che facilmente si possono confondere, specialmente se manoscritti LIBER I 15 iuxta praemissa. Id quod omnem alteritatem praecedit aeter- num esse nemo dubitat: alteritas enim? idem est quod muta- bilitas, sed omne quod mutabilitatem naturaliter praecedit immutabile est, quare aeternum. Alteritas vero constat ex uno et altero, quare alteritas; sicut numerus; posterior est unitate (!). Unitas ergo natura prior est alteritate, et quoniam eam naturaliter praecedit, est unitas aeterna.
a) A: namque; B, C: enim. od abbreviati) nel qual caso il passo dei Saturnali (che in certo qual modo si possono ben chiamare un'opera di antichità) a eui i] C. ac- cenna sarebbe questo: « Accipe quid Assyrii de solis potentia opinen- « tur; deo enim quem summum maximumque venerantur, Adad nomen «dederunt, cuius nominis interpretatio significat wnus» (M AcRORIO, lib. vu, cap. 23).
(1) La nozione di alterità ha una parte importantissima nelle dottrine del Cusano, il quale con essa cerca di spiegare il passaggio dall' infinito al finito, dall'indifferenziato al differenziato, dall'uno al molteplice, senza per questo ammettere una passività o materia indi- pendente ab origine dall'unità prima assoluta. La nozione di alterità ó concepibile in rapporto con le altre due nozioni di eomplicatio et expli- L b pa catio, che si troveranno piü avanti e specialmente nel libro n, cap. 3. Fra i tanti passi, che potremmo riportare a proposito dell'aiterites (ed importante dal lato gnoseologico é quanto dice il Cusano nel 2e «o- niecturis, n, 12, p. 87) il piü significativo ei sembra questo, in cui si mettono à coníronto unità ed alterità: « Omnia creat Deus etiam * alterabilia et mutabilia et corruptibilia; tamen alteritatem et muta- « bilitatem corruptionemque non creat, cum ipse sit ipsa entitas, non «ereat interitum, sed esse. Quod autem intereant aut alterentur non * habent a creante, sed sic contingit. Deus est causa efficiens materiae, «non privationis et earentiae, sed opportunitatis seu possibilitatis, ^ ^ quam earentia sequitur, ita quod non sit opportunitas absque carentia, «quae contingenter se habet. Malum igitur et posse peccare et mori «etalterari non sunt ereaturae Dei, qui est entitas. De essentia igitur « euiuscunque non potest esse alteritas, eum in ipsa non sit entitas, « nee sit in ipsa entitate. Nec est de essentia binarii alteritas, licet ab «ipso quod est binarius contingat adesse alteritatem. Sicut enim plura « pisa una proiectione, super planum pavimentum.proiecta, sic sehabent, «quod nullum pisum ant moveatur aut quiescat acqualiter cum alio, t « et alius sit locus et motus cuiuslibet, tamen illa alteritas et variatio ^ non est à proiiciente omnia simul aequaliter, sed ex contingenti, ^» quando non est possibile ipsa aequaliter moveri aut eodem in loco «moveri» (De ludo globi, n, p. 229).
/1 enean es — 7. ico acto ati si iste M. dint onte. o reca "2 E TT TLTPTS up o PENETEPUE TDREPETEE E * d " 16 DE DOCTA IGXORANTIA Amplius omnis inaequalitas »st ex aequali et excedente. Inaequalitas ergo posterior natia est aequalitate, quod per resolutionem firmissime probari potest. Omnis enim inaequaminus est. Si igitur demas quod maius est, aequale erit; si vero minus fuerit, deme a reliquo quod maius est, et aequale fiet. Et hoe etiam facere poteris, quousque ad simplicia de- mendo veneris. Patetggiter quodomnis inaequalitas; demendo; ad aequalitatem redigitur. Aeqwualitas ergo naturaliter prae- cedit inaequalitatem$ Wed inaequalitas et alteritas simul sunt naturaigbi enim inaequalitas, ibidem necessario alteritas, et e converso. Inter duo namque ad minus erit alteritas. Illà vero ad unum illorum dujlieitatem faeient, quare erit inaequalitas. Alteritas ergo et inaequalitas simul erunt na- tura, praesertim eum binarius/Sit| prima alteritas et prima turà inaequalitatem, quare et alteritatem; aequalitas ergo aeterna. Amplius, si duae fuerfnt e:usae, quarum una prior sit altera, erit effectus prioris prior natura effegtu posteriorisgsed unitas vel est connexio, vel est «ausa connexionis-Índe enim aliqua eonnexa dicuntur, quia simul unita sunt. Binarius quoque vel divisio est, vel eausa divisionis, Binarius enim prima est divisio. Si ergo unita: eausa connexionis est, bina- rius vero:estli$a" divisionisf:ergo, sicut unitas est prior natura binario, ita efffémm connexio prior natura divisione. Sed divisio et alteritas simul sunt natum quare et eonnexio/ sieut unitas est aeterna, eum prior sit alteritate./ Probatum est igitur, quoniam unitas igse aeterna est,gf aequalitas aeterna, similiter et connexiofétn esse- aeternagas9. Sed plura aeterna esse non possunt. Si enim plura essent aeterna, tune quoniam omnem pluralitatem praecedemet unitaS$*aliquid | esset/ prius natura aeternitate, quod est inpossibile;Praeterea, si plura essent aeterna, alterum alteri leesset, ideoque nullum illo- rum perfeetum esset? et ita esset aliquod aeternum, quod a) A: similiter el connexio aeterna; B,C: similiter connemcionem esse aeternafg.
litas in aequalitatem resolvitur: nam aequale inter maius et * inaequalitas? Sed probatum est aequalitatem praecedere na-: * non esset aeternum, quia non esset perfectumj'quod eum non sit possibile, hine plura aeterna esse non possunts Sed quia unitas aeterna est, aequalitas aeterna est, similiter et con- nexio: hine unitas, aequalitas? et connexio sunt unum. Et haee est illa trina unitas /), quam Pythagoras, omnium phbi- losophorum primus, Italiae et Graeciae decus, doeuit ado- randam (*).'Sed adhue aliqua de generatione aequalitatis ab unitate subiungamus expressius.
(1) Anche questo dell'uniías trina à uno dei motivi piü frequenti in tutta la speculazione del Cusano, il quale dirà pià avanti nel De docta ignorantia stesso che unitrino é anche l'Universo, ed alla fine del De coniecturis (lib. s, p. 118), sull'esempio di S. Agostino, parlerà di una trinità anche nell'uomo. Ricordiamo peró che nel progresso del suo pensiero il Cusano non si é fermato allo schema trinitario indicato qui nel De docía ignorantia e cioé: unitas, alleritas e nexus. Vi rimane fedele nel De coniecturis; ma già nel De mente parla di posse fieri, posse facere, e nexus (De mente, cap. ll, p. 165) e nel De possest approda a] suo schema di carattere dinamico; possibilità, attualità e mnesso: « Sine potentia et actü atque utriusque nexu non est, nec esse potest *quiequam. Si enim aliquid horum deficeret, non esset. Quomodo «enim esset, si esse non posset? et quomodo esset, si actu non esset, * cum esse sit actus? et si posset esse et non esset, quomodo esset? * Oportet igitur utriusque nexum esse et posse esse, et actu esse et * nexus; non sunt alia et alia, sunt enim eiusdem essentiae eum non « faciant nisi unum et idem » (De possest, p. 260). Tale schema dialet- tico, che il Cusano dichiara « relucere in omnibus », si sforza poi di dimostrare anche nell'unità assoluta; e quindi eeco l'«unitrinitas « absoluta, a qua omnia unitrina id sunt quod sunt». Notiamo che a dilueidazione di quanto scrive il Cusano nel De docta ignorantia a proposito del principio unitrino servono i capi del De venatione sapientiae, (2) Sul principio unitrino nella scuola pitagorica ci permettiamo di rimandare il lettore a quanto abbiamo scritto nella memoria: Z/ pen- siero di Nicolo da Cusa ne'suoi rapporti storici, 'Torino, Bocca, 1911, CusANO. 2 dis an T Y mec tdi d — ruit. d PN PE. Mi as" abus d.
- yes S ca MER, acte dieu mer treats i j PT 18 DE DOCTA IGNORANTIA OAP. VIII De generatione aeterna.
Ostendamus. nune brevissime ab unitate gigni unitatis oai. connexionem vero àb unitate proeedere et ab unitatis aequalitate. Unitas dieitur quasi ontitas ab ov. graeco ( voeabulo 9, quod latine ens dieitur, et est unitas*entitas. Deus namque est ipsa rerum entitas, forma enim essendi est, quare et entitas!. Aequalitas vero unitatis quasi aequa- litas entitatis, id est-aequalitas essendi sive exsistendi. Ae- qualitas vero essendi est quod in re neque plus neque minus est, nihil ultra, nihil infra. Si enim in re magis est, monstrosum Su si minus est, nec est £eneratio aequalitatis ab unitate; quod 2 elare eonspieitur, quando quid sit generatio attenditur; generatio enim unitatis repetitio est, vel eiusdem naturae multiplieatio a patre procedens in filium. Et haee quidem generatio in solis rebus caducis invenitur; generatio autem unitatis ab unitate est una unitatis repetitio, id est unitas semel, quod si bis, vel ter, vel deinceps unitatem multiplica- vero, iam unitas ex se aliud proereabit ut binarium, vel terna- rium, vel alium numerum; unitas vero semel repetita solum gienit unitatis aequalitatem, quod nihil aliud intelligi potest quam quod unitas gignit unitatem, et haec.quidem generatio Er wen. aeterna est.
CAP. IX De connexionis aeterna processione.
i | Que madmodum ceneratio unitati$ ab unitate est una uni- uu tatis repetitio, ita processio ab utr&que est repetitio repetitio- nis 9 illius unitatis, sive mavis dieere unitatis et aequalitatis a) À: quasi...ab...graeco. hb) In A manea tutto il periodo, che é necessario perché esplicativo del rapporto tra wnitas ed entitas. c) Manca il quod in A. d) A, B, C: ab wiroque est repetitionis, is!
Pie LIBER I 19 unitatis ipsius uniti6z9 Dicitur autem processio quasi quae- dam ab altero in alterum extensio, quemadmodum, cum dio sunt aequalia, tunc quaedam ab uno in alterum quasi extenditur aequalitas, quae illà eoniungat quodammodo -et connectaty' merito ergo dicitur ab unitate et aequalitate uni- t&tis connexio pr ocedere; neque enim connexio unius tantum est, sed ab unitate in aequalitatem unitas procedit, et ab uni- tatis aequalitate in unitiemeln. Merito igitur ab utroque pro- cedere dicitur eo quod ab altero in alterum quasi extenditur.
Sed nee ab unitate nec A unitatis aequalitate gigni di- cimus connexionem, quoniam neqae ab unitate per repeti- tionem fitfKÁneque per multiplicationem; et quamvis ab unitate girnatur unitatis aequalitas et ab utrgque.f connexio pro- cedat, unum tamen et idem est unitas et unitatis ee et eonnexio procedens ab uiraque;-velut si de eodem dicatur: hoc, id, idem. Hoc ipsum quod dieitur id ad primum re fertur$ quod vero dieitur idem relatum conneectit et coniungit ad primum. Si igitur ab hoc pronomine, Lois est id, formatum esset hoe voeabulum quod est iditas M. sic dicere pos- semus: unitas, iditas, ide ntitas, NIS relationem quidem faceret iditas ad unitatem, identitas vero iditatis et unitatis designaret connexione m, satis propinque trinitati convenirent.| t fQuod autem sanetissimi nostri doctores unita- tem vocarunt mt Patr em, aequalitatem Filium, Méeonnexionem e dm, Spiritum. Sanctum O3 hoe. propter quandam similitudinem $) À: wnitas; B, C: unitio. Preferiamo wnilio, perché nel testo si vuol espri- mer? un coneetto diverso da quello espresso dà wnitas. Unitio ricorre anche in Boerio nel trattatello: De uniüate et wno. b) A, B, C: utroque. ut in A, c) Manea "ita (I) Con tale nozione dell'iditas cfr. i] principio del dialogo De ge- nesi, dove si: parla dell'idem in quanto es? diversorum. causa (p. 127).
(2) Tra i dottori, a cui accenna il Cusano, possiamo annoverare S. Agostino, che di unitas ed aequalitas parla nel De vera religione, cap. 90, e nel De írinitate, 1, 4; S. Bonav entura, che a lungo parla di nexus él Commento is Sentenze S. "T'omxisao, che di aequalitas fa vica usce LA TN dai) sismo m NETT TE vtt es z? T mea — m. quise tapete euge ome —. SINEDIERTDME.-— ENDN MVPAMEEA. TU v. DuS-—- —À j d Ee) QUEDA. I7: | e d 20 DE DOCTA IGNORANTIA j a ad ista eaduea fecerunt. Nam in patre et filio ést quaedam B eommunitas«naturae, quae una est, ità quod j/ipsa natura | H fius patri est aequalis. Nihil enim magis vel minus huma- d nitatis est in filio quam in patre, et inter eos quaedam est | M connexio. Amor enim naturalis alterum eum altero conneetit - et hoe propter similitudinem eiusdem naturae, quae in eis | P est, quae à patre in filium descendit; et4K i hoc ipsum filium 29^ c " plus diligit quam alium seeum in humanitate convenientem, | 1j Ex tali quidem£'Ticet distantissimavsimilitudine Pater dictgs?: est unitas, l'ilius aequalitas, eonnexio vero-Amor gem "Spiritus M. Sanctus, ereaturarum respeetu tantum, prout infrafetiam suo ^ d locóxostendemus. Et haee est meo arbitratu, iuxta Bythago- f ricam inquisitionems trinitatis in unitate; et unitatis in tri- Y nitate semper adorandae mamnifestissima inquisitio. » CAP. X, Quomodo intelleetus trinitatis in snitatedf x supergreditur omnia.; 1 4 l Nune inquiramus,quid sibi velit Martianus e. quando ait 3 philosophiam ad huius trinitatis notitiam ascendere volentem eireulos et sphaeras evomuisse./Ostensum est in prioribus uünieum simplieissimum maximiff, et quod ipsum tale non sit nee perfeetissima figura eorporalis, ut est sphaera, aut superfieialis, ut est eireulus, aut reetilinealis, ut est trian- gulus, aut simplieis rectitudinis, ut est lineags*ed ipsum super omnia illa est, ita quod illà, quae aut per sensum/ aut imagi- nationem4 aut rationem 6um matürabbus appendieiis attin- (1) Probabilmente i] Cusano vuol riferirsi a quel passo di ManzrANo CarELLA, dove appunto si parla della triade come espressione di una perfetta creazione, la monade si adatta a Dio, la diade alla materia procreante, e la triade alle forme ideali (De mwptiis Philologiae et. Mer- curii, De arithmetica, lib. vir), ed à quell'altro, dove si parla della sfera, prodotta dalla rotazione di un circolo (De geometria, lib. v1).
E r " g] ^ [ Ld 4 mt WEG. I Re cu cg Pi J Z quon 2: " i» * , * IO En CH ree (02.z2lie— uWtT Er ma a up IV FHPETEEDREEREUESREOE ES noET DEP C TPA ROT » E Ld, - e PEE PUNDUNEU. Os i ON oct DU APR UU UU LU DD D 00s MU DOASRUREDEERMDTUNTUE NDERNEDELORDRRMDDNRUEDE DRM n GNE — VÀ a € —À a on —Ó—À " v mkdgufese COS UE eit f T: — Un. wr IPSO RICE 6d A »- - I ———— x PNMLÓMTEL da risa dai Liam —. ipea NJ a. CMM. UN OG -. acsi: guntur, necessario evomere oport at, ut ad simplicissimam et abstraetissimam intelligentiam perveniamus, ubi omnia. sint unum ^4, ubi linea sit triangulus, wl circulus sit^ sphaera, ubi unitas sit trinitasfet e eonverso.ubi aceidens sit substantia, ubi corpus sit spiritus, motus sit quies et efetera huiusmodig ét tune intelligitur, quando quodlibet in ipso uno intelligitur, ünum et ipsum unum omnia et per consequens quodlibet in ipso omnia, Et non reete evomuisti sphaeram, eireulum et huiusmodi, si non intelligis ipsam unitatem maximam neces- sario esse trinam; maxima enim nequaquam reete intelligi poterit,si non intelligatur trina, ut exemplis ad hoe utamur convenientibus.
Videmus unitatem intellectus non aliud esse quam intel- ligens, intelligibile et intelligere. Si ieitur ab eo, quod est intelligens, velis te ad maximum transferre et dieere maxi- mum esse maxime intelligens, et non adifeias ipsum etiam esse maximé'"intellieibile et maximg intelligere, non reete de . -— . -— unitate maxima et perfeetissima concipis. Si denim unitas est maxima et perfectissima intelleetio, quae sine istis cor- relationibus tribus nee intelleetiof nec perfectissima intel- lectio esse poterit, non reete unitatem concipit, qui ipsius unitatis trinitatem non attingit. Unitas enim non nisi trinitas €e8t, nam dieit indivisionem, diseretionem/ et connexionem. Indivisio quidem ab unitate est, similiter diseretio, similiter et unio sive connexiog [faxima igitur unitas non aliud est quam indivisio, diseretio et connexio et quoniam indivisio est, tune est aeternitas sive absque prineipio, sieut aeternum a nullo divisum*quoniam discretio est, ab aeternitate immu- tabilg^ est! et quohiam connexio sive unio est, ab utroque procedit. Adhuc eüm dieo: unitas est maxima, trinitatem 4) À; ubi omnia sunt unum: B. C: omnia Sunt wunwm. b) A, B, OC: et.
iN (1) A questa parte del De docta ignorantia si riferisce il Cusano nel dialogo De genesi (p. 184! colle parole: « De trinitate late in primo- * doctae ignorantiae libello videre potuisti, ubi nostrum parvulum in- AL Mpeg.) 2 2m. mon "Ups DEA —H— ^ -— - TW MR i e TN idR c Ta di ms To OE AERA, in n eSI dee Ape Sia a aa a ASA -: E 2 D E " T pen Wc LA ON oO E LOU Lasurria ie Ner Me roa 7 M M Ez CAMÉS.. iw S., 5 ^ n - Y wy z irr -? " 203 uer dmi. cmm. I'ma reir ET mcm NM imr —T CINCEES. AS X 0d Ys ru Fm -2 Ee. —À t e E: Los MER A E -— —— - AVAL qum mmm Monica Mt. c AESVMERUITIC rt Rp tr RO aps n PENNE TL MUERE RR ni - - —nmum nator AERE, RUOTE" LP TEGERE ncm! E 29 |: DE DOCTA IGNORANTIA 7l T. dieo (P. Nanf cum dico: /unitas, dieo/prineipium sine prin- E i 1 ar.: MOS e. [cM y. he A: - WE eipio; eum? maxima, principium g€ prineipio 9? eum illa a Uu 2/ uo per verbum /est/ eopulatio 9 et unio, dico processionem ab i ue i mete: À E Am: j 1 utroque. Si Igitur ex superioribus manifestissime probatum | fu est unum esse maximum, quoniam minimum, maximum et connexio unum sunt, ità quod ipsa unitas est et minima et maxima et unior hine eonstat quomodo evomere omnia ima- jj d einabilia et rationabilia necesse est philosophiam, quae uni- j ; o M. "Y Ere Li AMA 4 F tatem maximam non nisi trinam simplieissima intellectione | voluerit comprehendere.f/Admiraris autem defljis, quae dixi- f- mus, quomodo volentem maximum simplici intelleetione 1 appraehendere necesse sit rerum differentias et diversitates ae omnes mathematieas figuras transilire, quoniam lineam J diximus in maximogfsuperficiem et cireulumgé et sphaeram. j: Unde ut aecugtur ó intelleetgus, ad hoe te faeilius indubitata à manuduetione transferre eonabor, ut videas ista necessaria atque verissima, quae te non inepte, si ex signo ad veritatem E te elevaveris/verba transumptive intelligendo, in stupendam v ac suavitatem adducent; quoniam in doeta ignorantia profieies "- in hae via, ut4*qQuantum studioso seeundum humani ingenii EJ vires elevato eoncediturzg^videre possis ipsum unum msS«emmmme; maximum]fincompraehensibile, Deum unum et trinum semper benedietum. a) Nell'edizione A manca tutta la frase. b) A: copulatio; B, C: copula, 4 €) A: acuetux. T raa d * ; « telleetum, Dei tamen donum optimum, explicuimus eirca trinitatem ». ] » Anche laltro riferimento fatto dal Cusano al suo libro de JDocía $gno- E rantia nel De venatione sapientiae (cap. 21, p. 315) allude à questa parte 4 di esso. Possiamo citare in proposito anche il Capo 17 del Je vi- T sione Dei, in cui con argomenti analoghi a quelli svolti nella sua opera E maggiore egli tende a dimostrare: « Quod Deus, non nisi unitrinus, 5 « videri perfecte potest» (p. 197). En [ uo pA: 3 T" z LIBER I 23 CAP. XI, (uod mathematica nos iuvet plurimum in diversorum divinorum appríehensione (f.
Consensere omnes sapientissimi nostri et divinissimi sum iessimage doctores visibilia veraeiter invisibilium imagines essef atque creatorem imeem ita cognoscibiliter a ecreatu- ris videri posse/ quasi in speculo et in aenigmate. Hoe autem,quod spiritualid, per se a nobis inaffingibilia, sym- bolice investigentur, radicem habet ex fis quae superius dieta bs , (D) A spiegazione di questo capo. serve quanto il C. ha scritto nel De coniecturis per dimostrare « symbolicum exemplar rerum numerum * esse» (lib. r, cap. 4, p. 77); dove dice: « Rationalis fabricae naturale «quoddam pullulans principium numerus est. Mente enim carentes, «uti bruta, non numerant. Nec. est aliud numerus, quam rationis *explieatio explicata. Adeo enim numerus principium eorum, quae *ratione attinguntur, esse probatur, quod eo sublato nihil omnium *remansisse ratione convincitur. Nec est aliud rationem numerum *explicare et illo in costituendis coniecturis uti, quam rationem se *ipsa uti, ac in sui naturali suprema similitudine cunota figere, uti * Deus, mens infinita, in verbo coaeterno rebus esse communicat». A schiarimento della differenza tra il concetto del numero secondo i Pitagorici e il concetto del numero secondo il C. giovano due passi del De possesí, dove appunto meglio si illumina il valore semplice- mente dialettico del numero in rapporto all'Unità prima assoluta. credeva esserci derivazione di numero nella trinità, e dice: « Nequa- *quam, quia numerus, quem tu conspieis dum haee dicis, est mathe- «maticus, et ex mente nostra elicitus, cuius principium est unitas. « Sed trinitas in Deo non est ab alio principio, sed est principium. Vides * ergo primum principium unitrinum ante omnem numerum; sicut ergo « Deum magnum credere debes sine quantitate discreta seu numero» (p. 257). Piu avanti poi espone il medesimo concetto piü chiaramente