unum esse omnium rerum exemplar, sive ideam, uti in se est; in respectu vero rerum, quae plures sunt, plura videntur exem- plaria. Nam cum lineam bipedalem, et aliam tripedalem, et sic deinceps, eonsidero, duo oeeurrunt, seilicet ratio lineae, quae est in utraque et omnibus una et aequalis, et diver- sitas, quae est inter bipedalem et tripedalem. Et ita alia vi- detur ratio bipedalis et alia tripedalis. Manifestum autem est in infinita linea non esse aliam bipedalem et tripedalem, et? illa est ratio finitae. Unde ratio est una ambarum linearum, et diversitas rerum sive linearum non est ex diversitate ra- tionis, quae est una, sed ex accidenti, quia non aeque ratio- nem participant, unde non est nisi una omnium ratio, quae diversimode partfeipatur. Quod autem diversimode par tici- petur, hoe evenit quia probatum est superius non posse esse.4« duo aeque similia, et per consequens praecise aequaliter partieipantia unam rationem. Nam non est ratio in summa aequalitate partieipabilis nisi per maximum, quod est ipsa ratio infinita; sieut non est nisi una unitas maxima, ità non potest esse nisi una unitatis aequalitas. Quae quia est aequa- litas maxima, est ratio omnium, sicut? enim non est nisi una linea infinita, quae est ratio omnium finitarum, et per hoe, quod finita linea eadit necessario ab ipsa quae est in- finita, tune etiam per hoe non potest esse sui ipsius ratio, sieut non potest esse finita pariter") et infinita. Unde sicut nullae duae liie finitae possunt esse praecise aequales, eum praecise aequalit: is, quae est maxima, non sit nisi ipsum maximum, ita esse non reperiuntur duae lineae aequaliter rationem unam omnium partécipantes.
* Loc Af ^ ) xU. Nas »* iret Pas. t "Et dripom fa^ á E í *iL LE ds aiu ral ^ t L| jV tue NS. 2 ^ ] delle idee in Platone, rimandiamo a quanto abbiamo seritto nell'opera nostra: J| pensiero di Nicoló Cusano ne? suoi rapporti storici, ''orino, 1911, p.64 e sgg. Qui basti dire che é dottrina costante del C. Punità del- Dessdtsiar primo, in confronto alla molteplicità di exemplaria od idee, come pur era ammesso nell' esemplarismo agostiniano (cfr. su ció i seguenti passi del Cusano: Jdiotae, lib. 1, p. 142, 7diotae, lib. uu, cap. 5, p. 154; cap. 10, p. 164; De (udo globi, lib. 11, pp. 224 e 229).
dd I LIBER I 39 Praeterea, linea infinita non est maior in bipedali quam bipedalis, neque minor, ut superius dietum est, et ita de tripedali et ultra; et cum sit indivisibilis et una, est tota in UM finita, sed non est tota in qualibet finita seeundum participationem et tinitationem, alioquin 9 quando esset tota in hipe )e di dli, non posset esse in tripedali, sicut bipedalis non est tripedalis. Quare est ita! tota in qualibet, quod est in nulla, ut una est ab aliis distineta per finitationem. Est ; ita quod quaelibet hoe quidem eoniunetim considerandum est. Et elare videtur quomodo maximugp est in qualibet ré et in nulla, et hoe non est aliud. nisi.maximum eum sit in eadem ratione in qualibet re, sieut quaelibet res igitur linea infinita in qualibet linea tota. in ipsa. Et in ipso, et sit ipsamet ratio, quod tune maximum sit in seipso. Non est ergo aliud esse maximum metrum et mensuraf omnium quam maximum simpliciter esse in seipso, sive maximumj/Nulla igitur res est in seipsa nisi maximum, et omnis res, ut in sua ratione, est in seipsa, quia sua ratio est maximum.
Ex his quidem potest se intellectus iuvare et C in simili- tudine lineae infinitae ad maximum simplieiter super omnem intelleetum in sacra ignorantia plurimum proficere, nam hoc nunc elare videmus quomodo Deum per jemotionem. participationis entium invenimus. Omnia enim entia entitatem partieipant. Sublata igitur ab omnibus entibus participatione, remanet ipsa simp; lieissima entitas, quae est essentia omnium entium, et non eonspieimus ipsam talem entitatem, nisi in doc seiua ignorantia, quoniam eum omnia partieipantia en- titatem ab animo removeo, nihil remanere videtur. Et pro- CÜMSENGES Iur gae pterea magnus Dionysius dicit intellectum Dei magis aece- dere ad nihil quam ad aliquid (5). Saera autem ignorantia me instruit, hoe quod intelleetui nihil videtur esse maximum ineompraehensibile.
(1)Ripetute volte, come già si é detto, si"trova tale opinione negli seritti dello Pseudo- Dionigi: un. passo evidentissimo in proposito é quello che si legge nel De divinis nominibus, cap. m, S 7.
DE DOCTA IGNORANTIA b CAP. XVIII E Quomodo ex eodem manuducimur ad intelleetum partieipationis entitatis.
- Em poer » Amplius non satiabilis noster intelleetus eum maxima suavitatey vigilanter per praemissa incitatus, inquirit,quo- modo hane participationem unius maximi possit elarius in- tueriFet iterum exemplo infinitae reetitudinis linealis se iuvans ait: Non est possibile eurvum, quod reeipit magis et minus, esse maximum aut minimum, neque eurvumj ut curvumf est aliquid, quoniar. Casus à recto. Esse igitur, quod in eurvo est, est ex partieipatione reetitudinis, eum maxime et mi- nime eurvum non sit nisi reetum. Quare quanto eurvum est minus eurvum, ut est cireumferentia maioris ceireuli, tanto plus partieipat de reetitadine, non. quod partem eapiat, quia reetitudo infinita est impartibilis, sed linea receta finita quanto maior, tanto videtur plus partieipare de infinitate lineae in- finitae maximae 9, Et sieut finita receta, in hoe quod reeta, in quod quidem reetum eurvitas minima resolvitur, secun- dum simplieiorem partieipationem partieipat infinitam, et eurvum non ita simplieem et immediatam, sed potius me- diatam et distantem, quoniam per medium reetitudinis quam partieipat, ità aliqua sunt entia immediatius entitatem maxi- SEN «I aai m EE. — eium mam in seipsa subsistentem participantia, ut sunt simplices finitae substantiae; et sunt alia entia non per se, sed per . medium substantiarum entitatem partiecipantia, ut aecidentiaf,. | À Xnde illa diversa participatione non obstantef adhue, ut ait Aristoteles gf, reetum est sui et obliqui mensura, sieut; infi- nita linea lineae rectae et eurvaef ità maximum omnium (1) Ecco il passo a cui si riferisce il Cusano: Kai vào và sÜÜesi xai c0tÓ xai vó xoumÜAov ywooxonev: xQwijc yàg d&uqoiv Ó xavàvw, LT dem -— jp usi" m— " UTI Che mmm? » ITN E: " rd U OX Pd Em ^3 nU e—— LIBER I A1 qualitereujque diversimode partieipantium [E in hoe aperitur intelleetus illius, quod, dieiturf substantiam nón capere wasd,us nee minus, Nam hóCyMta verum, sicut linea reeta finitaf in eo quod recta/non suscipit magis et minus; sed quia finita, tune per diversam participationem infinitae/ una respectu alterius maior aut minor est nec u&Quam duae reperiuntur aequales. Curvum vero, quo ad partieipationem rectitudinis, recipit magis et minus et consequenter per ipsam partici- patam rectitudinem sic" reetum recipit magis et minus. Et hine est quod accidentia,quanto magis participant sub- stantiam, nobiliorem tanto adhue $ nobiliora, 9f Et in hoe —" . videtur, quomodo non possunt esse nisi entia aut per se aut per alia entitatem primi partieipantia, sieut non inveniantur nisi lineae aut rectae d curvae.
Et propterea reete divisit Aristoteles C) omnia quae in mundo sunt in substantiam et accidens. Substantiae Igitur et accidentis una est adaequatissima mensura, quae est ipsum inaximum simplieissimum, quod? licet neque sit substantia, neque aecidens, tamen ex praemissis manifeste patet ipsum potius sortiri nomen immediate ipsum partieipantium, seilicet substantiarum, quam accidentium. Unde Dionysius maximus ipsum plus quam substantiam sive supersubstantialem (?) 9 —9 nno - "n (1) I1 medesimo concetto si trova nel De coniecturis, cosi formulato: * Omnia in mundo dabilia in hoc differenter se habent, aliter quidem *in uno absorpta est unitas in alteritate, aut e converso aliter in$ *-alio seeundum plus atque minus, propter quod ad maximum aut * minimum simpliciter non deveniretur. Unde quanto unitas formalis * minus in alteritatem, transit tanto nobilior, quia unior (r, 19, p. 86).
(2) La distinzione tra sostanza ed accidente é fondamentale, come tutti sanno, in Aristotele, il quale ne parla pereió in molti luoghi. Vedi specialmente Metaf., lib. IV, Cap. 7 (per l'accidente) e cap. 8 (per la sostanza), che sono i luoghi a cui forse particolarmente si riferiva il Cusano.
(3) Ripetutamente nel capo 1 del De divinis nominibus dello Pseudo- Areopagita ricorre la nozione di brepobotoc, 0 supersubstantialis, la quale Mm VA /u 2. sme We—ÀÀ Tu wo 9n CON emepto qum -— nere c BOCCNENMENINESS. 0 2 — Ex? pe—- 4 T" T -; ] Es Une a SPON ATUM 1 TIUUMCRTNUPCTETER OUT CDT n umfuer emere m mp irm m d e rrt ia at tnm mn MSUVUA, Lim imi : ] ij [ f In lar Ra mma HS CE tu: e PIENE adig eq e omm nl E - Pra C IEEESSMESDE "MU aper set t 42 DE DOCTA IGNORANTIA voeat, potius quam superaeeidentalem, quoniam multo magis est aliquid dicere supersubstantiale esse, quam superaeeiden- tale; propterguedeies maximo? convenientius attribuitur. Dieitur autem supersubstantiale, hoe est seilicet non substan- tiale, quia hoe inferius eo, sed supra substantiam, et ita est negsativum verius maximo conveniens, ut infra de nominibus Dei dieemus. Posset quis ex superioribus multa eirea aeei- dentium et substantiarum diversitatem et nobilitatem inqui- rere, de quibus h$e loeus tractandi non existit (7).
CAP...XIX , inFiwitu 'Trandiioptio (GanSONET Lech fia ten maximam.
Nune de eo, quod dictum et ostensum est,/maximam lineam esse triangulum maximu niyiem orantia doeeamur. Osten- sum est maximam lineam triangulum; et quia linea est simplieissima, erit simplieissimum trinumg£rit omnis angulus trianguli linea, eum totus triangulus sit "inea; fuare linea infinita-est trina. Non est autem possibile plura e$se infinita; quare illa trinitas est unitasy Praeterea/cum angulus maiori lateri oppositus sit maior, utn ceometria ostenditur, et hee sit triangulus, qui non habet latus nisi infinitum, erunt an- euli maximi et infiniti. Quare unus non est minor aliis/nee duo maiores tertio, sed quia// extra infinitam quantitatem a) B: hine maximo. b) À: quia; DB, C: sicut. COEXZCU SETS quede si applica nel De mystica theologia (cap. 3) anche a Cristo. 'Tra tutti i passi citiamo questo, che.gioverà anche a mostrare gli stretti rapporti di pensiero tra l'Areopagita ed il Cusano: « Supra substantias est illa «Ssupersubstantialis infinitas, et supra mentes illa supra mentem uni- « tas, et omnibus ratiocinationibus inscrutabile est illud supra ratio- « cinationibus unum; omnique verbo ineffabile est illud supra verbum «(De divinis nom., cap. r, S 1).
(1) Della sostanza e degli accidenti e dei loro rapporti parla espres- samente il Cusano nel Je mente (cap. x1, p. 166) ed al principio del lib. 11 del De /(udo globi (p. 225).
n i: cx rtg Ls Exi SI LUI PASSE CIUS u€—— — - o ] hd Pl 2, Beccudus MES 77 NECOW ATO ^ T ECC Wm WE V4 KOC In "ao — 2 LIBER I 43 bo $ £g non posent?) esse quantitas, ita extra unum angulum infi- nitum non possunt esse alii. Quare unus erit in a lio et omnes tres unum maximum Jj 'Insuper; Sicut maxima linea non plus est linea quam tri iangulus, cireulus, vel sphaera, sed in veritate est illa omnia absque compositione, ut ostensum est? ità econsimiliter maximum simplieite lr est ut maximum libe: ale, quod possumus dicere essentia un; est ut triangulare, TM: et potest diei trinitas; est ut eirceul: areg et] potest. diei unitas; t L est ut sphaerale, et potest diei actualis existentia, Est igitur jj imaximum. essentia trina, una actu; nece est aliud essentia quam trinitas, nee aliud trinitas quam exei nee aliud ae- tualitas quam unitas, trinitas, vel essentia,licet verissimum sit maximum ista esse identice et BRHURELE Sicut igitur verum est maximum esse et unum esse, ita verum est ipsum trinum esse, eo modo quo veritas trinitatis non contradieit simplicissimae unitati, sed est ipsa unitasfHoce autem aliter possibile non est quam ut per similitudinein trianguli maximi attingibile est.
Quare ipsum verum triangulum, atque simplieissimam. lineam ex praehabitis scientes modo quo hoe homini possi- bile est, in docta ignorantia trinitatem attingemus. Nam vide- /; mus quod non reperimus angulum unum et post alium et tertio adhue alium, ut in triangulis finitis, quoniam alius,*et 2Uualius,et alius in unitate trianguli absque eompositione esse non possuht, $ed unum absque numerali multiplieatione tri niter est; auare recte quidem doctissimus À ueustinus. ait: *Dum fnctpia numerare trinitatem, exis veritatem f.
(1) Anche qui il Cusano é molto impreciso nel riferire l'opinione degli altri, poiché S. Agostino non ha mai usato una frase simile a quella che il Cusano gli attribuisce; quanturique alcuni passi delle opere di lui, specialmente nel De Trinitate, si possano in certo modo ricon- nettere a questa citazione del Cusano. Il luogo peró che piü vi si avvi- cina, é nel De musica (lib. 1, cap. 12), dove S. Agostino discute appunto dell'importanza dell'uno in quanto si riferisce al numerare, e quindi dei rapporti d'inferiorità dei numeri rispetto all'uno.
z c Mà 44 DE DOCTA IGNORANTIA Oportet enim in divinis simpliei conceptu, quantum hoc possi- bile est, compleeti eontradietoria/ ipsa untécedentel praeve- niendojzputa non oportet in divinis conelpere distinctionem et indistinetionemj bi ivilampan-(] uo eontradieentia, sed illa ut in prineipio suo simplieissimo antecedenteg, ubi non est aliud distinctio ge indistinetio? et tune elarius eoneipitur trinitas et unitas esse idem (f). Nam ubi distinetio est indistinetio, trinitas est unitas; et e converso. ubi indistinetio est distin- etio, unitas est trinitas. Et ita de pluralitate personarum et unitate essentiae; Num ubi pluralitas est unitas, trinitas personarum est idem eum unitate essentiae; Bt e converso, ubi unitas est pluralitas, unitas essentiae est trinitas in per- soniss/et ita clare in nostro exemplo videntur, ubi simplicis- sima Tinea est triang ulus et e converso simplex tri: ingulus. est unitas linealis. Hie etiam videtur, quomodof anguli trian- esculi per unum, duo, tria wewmSMer "hon possunt, eum qui-. libet sit in duel Dott ait Filius: Ego in Patre, et Pater -in me (f clterum veritas trianguli requirit tres angulos. Sunt igitur Hie verissime tres angulif et unusquisque maximusf et omnes unum maximum. |Requirit insuper veritas acide - E ty Tt—— L3 I: S ma mcs CE RU ac RN C. DRE E. ia. 1 mem " cu P E act ^ a ám e y r P $1 DT Nm ; wv NC 9 (Il) A migliore spiegazione di questo passo puó servire quest'altro, pur relativo alla coincidentia oppositorum, nel Liber pius de visione Dei (cap. Ix, p. 189); « Tu es essentia essentiarum dans eontraetis essentiis «utid sint, quod sunt. Extra te igitur, Domine, nihil est potest. Omnia «et singula tu, Domine, vides et cum omnibus quae moventur, mo- - veris, et cum stantibus stas. Et quia reperiuntur qui aliis sta vidus «moventur, tunc tu, Domine, stas simul ef nioveris, progrederis simul : et quiescis, quia es supra omnem stationem et motum, in simplicis- : sima et absolutissima infinitate, post quam quidem infinitatem est motus et quies, et oppositio, et quiequid dici aut concipi potest, « Unde experior quomodo necesse est intrare ealiginem et admittere «eoineidentiam oppositorum super omnem capacitatem rationis et «quaerere ibi veritatem, ubi occurrit impossibilitas ». Confronta il De possest, (p. 252): « Non est diffieile videre Deum esse absolutum ab. «omni oppositione et quomodo ea quae nobis videntur opposita in « ipso zu idem ».
(2) Il Cusano si riferisce al versetto del Vangelo di S. Giovanni (x, 98): « Si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite, «ut cognoscatis, et credatis quia Pater in me est, et ego in Patre».
Ht VOU Mp t 2 IA use Ob es ise uro a pa zw d i 23i Ka C HUM dp ds we — dy L] n Ln 4 (JW bis jM mem n aW 7 VL. Er n. sse iod, 4- E, pe ^ L^ LIBER I 45 quod unus angulus non sit: alius; et ita h$c requirit veritas unitatis simplieissimae essentiae, quod tres illi anguli non sint aliqua tria distineta, sed unum, & | hoe etiam verum, est hie. Coniunge igitur ista, quae videntur opposita, ante- cedenter, ut praedixi f;et non habebis unum et tria/ vel e converso, sed unitrinum seu triunumg fet ista est ve ritas pe LE CAP. XX Adhue eirea trinitatem, et quod non sit possibilis quaternitas et ultra in divinis.
Uu; Amplius requirit veritas trinitatis, quae est bifiitas, tri- num esse unum, quia dieitur triunum. Hoe autem non eadit in econceptuf nisi eo Dio agato correlatio distineta unit/ et et ordo distinguit. Unde sicuf isduim facimüs triangulum finitum,— primo est angulus unus, se ecundo alius, tertio tertius ab utroquef et illi anguli adinvicem correlationem habent, ut sit unus ex ipsis triangulusz ita quidem et in infinito infinitef, "Pamen coneipiendum est ita,quod prioritas taliter concipiatur in aeternitate, quod posteriorítas non 4 contradicat; aliter enim prioritas et posterioritas in infinito et aeterno cadere j,non possent. Unde pater non est prior filio/ et filius emeeewt posterior, sed ita pater est prior, quod filius non est poste- rior. Ita pater.prima persona, quod filius non est "post -hoe secunda; sed quati pater est prima absque prioritate, ita filius secunda absque posterioritate/et spiritus sanetus pariformiter tertia. Sed quia hoec superius dietum est amplius, sufficiat.
Velis tamen cirea hane semper benedictam trinitatem ad- vertere quod ipsum maximum est trinum, et non quaternum, vel quinum, et ultra. Et hoe certe est notatu dignum; nam hoe repugnat simplieitati et perfectioni maximi; omnis enim figura polygonia pro simplieissimo elemento habet triangu- larem ^, et illa est minima figura polygonia, qua minor esse A- predi xi: b "p 5 vp P i e: sf E, CN —— —— 46 DE DOCTA IGNORANTIA nequit. Probatum autem est minimum simplieiter eum maxi- mo eoineidere. Sieut igitur se habet unum in numeris, ita triangulus in fizuris polygoniis. Sicüt igitur omnis numerus resolvitur dà unitatem, ita polygoniae in triangulum; maxi- mus igitur triangulus, eum quo minimus eoineidit, omnes fivuras polygonias complectitur. Nam, sieut unitas maxima se habet ad omnem numerum, ita triangulus maximus ad omnem. polygoniam. Quadrangularis autem figura non est minima, ut patet, quia ea minor est triangularis. Igitur simplicissimo maximo, quod eüm solo minimo coineidere potest, quadran- gularis, quae absque compositione esse non potest, cum sit maior minimo, nequaquam poterit convenireg Immo implieat econtradietionem esse maximum et esse quadrangulare; nam non posset esse mensura triangularium adaequata, quia.sem- per exeederet. Quomodo igitur esset maximum, quod non esset omnium mensura? [mmo quomodo esset maximum, quod esset ab alio et compositum et per consequens finitum?
Et iam patetquare primo ex potentia lineae simplieis oritur triangulus simplex, quo ad polygonias, deinde circulus sim- plex, deinde sphaera simples, et non devenitur ad alias quam istas elementales fizuras adinvieem infinitas, improportiona- Miles, omnes figuras intra 86 complieantes, Unde, sieut si nos vellemus eoneipere mensuras omnium quantitatum mensura- bilium primo pro longitudine, neeesse esset habere lineam infinitam maximam eum qua eoineideret minimum, deinde pariformiter pro latitudine reetilineali triangulum maximum, et pro latitudine eireuli eireulum maximum, et pro profun- ditate sphaeram maximam, et eum aliis quam cum istis quattuor omnia mensurabilia attingi non possent, quia istae ómnes mensurae necessario essent infinitae et maximae, eum quo minimum coineideret, et cum plura maxima esse non possint, hine 9 ipsum unieum maximum, quod esse debet omnium quantorum mensura, dieimus esse illa, sine quibus maxima mensura esse non posset, lieet in se consideratum absque respeetu ad mensurabilia, nullum istorum sit, aut diei ^ - LIBER I 4'( possit veraciter, sed per infinitum et improportionabiliter supra. Ità maximum simplieiter, eum sit omnium mensura, ipsum illa esse dicimus, sine quibus ipsum omnium metrum posse esse non intelligimus. Unde maximum, licet sit EA omnem trinitatem per infinitum, trinum dieimus, quia aliter ipsum rerum, quarüm unitas essendi est trinitas, sieut in figuris unitas triangularis in trinitate angulorum consistit, causam simplieem, metrum et mensuram esse non intellige- remus;-licet in yeritate et nomen/et econeeptus noster trini- tatis/ semoto jo respectuj maximo nequaquam conveniat, sed per infinitum ab illa maxima et incomprAÁehensibili veri- tate deficiat. Habemus itaque maximum triangulum omnium triniter subsistentium mensuram simplieissimam, quemadmo- dum sunt operationes/ aetiones in potentia, obieeto, aetu tri- niter subsistentes; similiter visiones, intelleetiones, volitiones, similitudines, dissimilitudines, pulehritudines, proportiones, correlationes, appetitus naturales/et exetera omnia, quorum essendi unitas consistit in pluralitate, sieut est principaliter esse et operatio naturae consistens in correlatione agentis, patientis et communis ex illis resultantis.
- CAP.AXXI, S, Transumptio circuli infiniti ad unitatem.
Habuimus de triangulo maximo pauea quaedam; similiter de infinito ciyeulo subiüngamusg Circulus est figura perfeeta unitatis et simplieitatis. Et iam ostensum est superius trian- gulum esse cireulums €t ita trinitas est unitas. Ista autem unitas est infinita, sieut circulus infinituss Quare CSt imi, logailieet ^") unior aut identior omni expressibili unitate "EC atque per nos appraehensibili per infinitum Hn tànta est ibi identitas, quod omnes etiam relativas Oppositiones ante- cedit, quoniam ibi aliud et diversum identitati non opponuntura 48 DE DOCTA IGNORANTIA zc comm; Ee " um (quare 9? cum maximum Sit infinitae unitatis; tune omnia4quae ei eonveniunt,sunt ipsum absque diversitate et alietate, ut non sit alia bonitas eiusj et alia sapientia, sed idem. Omnis enim diversitas in ipso est identitas; ünde cius potentia cum «5 sit Ar-eiesdieam) unissima, est et fortissima et infinitissima. lanta quidem est eius unissima duratio, quod praeteritum ( non est aliud à futuro et futurum non est aliud a praesenti in e sed sunt unissima duratio (M sive aeternitas sine * principio et fine; nam tantum est in ipso prineipig; quod et finis est in ipso principium./Haec aem omnia ostendit eir- culus infinitus sine prineipio et fine/ aeternus,indivisibiliter; unissimusze c; paeissimus NEt quia ille eireulus est maximus, eius diameter etiam est maximum. Et quoniam plura 6 ma- xima esse non possunt, est infantum ille eireulus unissimus, quod diameter est eireumferentia. Infinitms vero diameter habet infinitum medium. Medium vero est eentrum. Patet ergo ^ centrum, diametrum et cireumferentigim idem esse. Ex quo docetur ignorantia Vineomprfehensibile maximum esse, cui minimum non opponitur, sed centrum est in ipso eircumfe- rentia. /Vides,quomodo totum maximum perfectissime est intra, a) A, B: quaré*el; C: quare. b) Anche questo inciso: at tta dicam manca in A. c) À: muütimus: B, €; maxima. Preferiamo il maschile, perché anche Boezio nei commenti agli Anal. pr., di Aristotele (t1, 23) usa la forma diameter al maschile, mentre femminile é ripetutamente nelle opere matematiche di Boezio la forma dia- melrus. d) A: plurima; p, €: plura.
- Sr Ae, ÉL, -" Yo (1) E anche questo un motivo che, sulle tracce di S. Agostino, ritorna spesso nelle opere &losofiehe del Cusano, sempre a proposito della nozione di complicatio; nel De mente (cap. 9, p. 263) si legge per esempio: « Motus est explicatio quietis, quia nihil reperitur in motu, «nisi quies; sic Nunc explicatur per tempus, quia nihil reperitur in «tempore nisi Nunc ». E. nel De ludo globi (lib. x, p. 9282): « Anima ra- «tionalis est vis complicativa omnium notionalium complicationum;j « complicat enim complicationem multitudinis et complieationem ma- «gnitudinis, seilicet unius et puncti; complicat complieationem mo- « tuum, quae complieatio quies dicitur; nihil enim in motu, nisi quies « videtur; motus enim est de quiete in quietem. Complieat etiam com- « plicationem temporis, quae Nune dicitur. Nihil enim in tempore nisi «Nuno reperitur ».
LIBER I 49 LIBER I 49 omne4 f simplex et indivisibile, quia centrum infinitum; et extra omne Minois ambiens, quia eireumferentia infinit:; et omnia penetrans, quia diameter infinitas principium omnium, quia centrum; finis omnium, quia eireumferentia: medium omnium, quia diameter. Causa effieiens. d centrum; formalis, quia diameter; finalis, quia eireumferentia. Dans esse, quia centrum; gubernans, quia dude conservans, quia eireumferentia, 7t horum similia multa. A pprÁehendis itaque per intellectum quomodo maximum eum nullo est idemf neque diversum/et quomodo omnia in ipso, ex lpso et per ipsum, quia cireum- ferentia, diameter, et centrum. Non quod aut sit. eireulus/ aut. eireumferentia, diameter/ vel centrum, sed maximum tantum simplieissimum, quod per ista paradigmata investi- gatury reperitur omnia,quae sunt et non sunt,ambire a: ita quod non esse i ipso est maximum esse, sieut minimum est maximum, &t/mensura omnis circulationi S, quae est de potentia in aetumfet redeundo de aetu in potenti: amg, com - positionis à prineipiis ad individuaf et resolutionis indivi- duorum ad prineipia//et formarum perteetarum eireularium (L) Ció che il Cusano afferma qui intorno al massimo, « quod armibit quae sunt et non sunt», ó ripetuto e meglio egiustificató a proposito della sua nozione di possest. Ecco le sue parole: * Quia possest absolute * consideratum, sine applicatione ad aliquod nominatum, te qualiter- * cunque ducit aenigmatice ad omnipote ntem, ut videas omne quod * esse ao fieri posse intellivis supra omne nomen, quo id quod potest « esse est nominabile, immo supra ipsum esse et non esse, omni modo, « quo illa intelligi possunt. Nam non esse, cum possit esse per omni- & potentem, utique est actu, quia absolutum posse, est actu in omni- « potente. Si enim ex non esse potest aliquid fieri quaecumque potentia «utique in infinita potentia complicatur. Non esse ergo ibi est omhia «esse. Ideo omnis creatura. quae-potest de non esse in esse perduei, «ibi est ubi posse est esse et ipsum possest, ex quo te elevare poteris «ut supra esse et non esse, omnia ineffabiliter, aenigmatice tamen, « videas, quae de non esse per actu esse omnia in esse veniunt.» (.De possest, p. 155). Le medesime idee sono ripetute nel De venatione sapientiae, cap. 19 (p. 307); dove appunto, dopo aver identificato il possest con Dio con queste parole: « Solus Deus est possest, quia est actu quod esse potest», il Cusano dice che il possesí « est ante differentiam esse et non esse ».
CUSANO.
"i E ME aT ATE EET rmm —————ÓÀÀ - J DO DE DOCTA IGNORANTIA etcireularium operationum et motuum super se et ad prin- eipium redeuntium, et eonsimilium omnium, quorum unitas in quadam circulari perpetuitate consistit ('). Multa hie de perfeetione unitatis ex hae figura cireulari trahi possent, quae, cum facilg,per unumquemque iuxta prae- Ne ess» admoneo, quomodo ommis theologia circularis et in cir- culo posita existit4$, adeo etiam quod vocabula attributorum missafpossint, brevitatis causa transeo. Hoe tantum notai de se invieem verificentur eireulariter, ut summa iustitia est suma veritas/et summa veritas est summa iustitiay/et ita de omnibus* ex quo, si extendere inquisitionem volueris, tibi infnita theologiealia iam occuita manifestissima fieri poterunt.
GéP. XXII.
p Quomodo Dei providentia ceontradietoria unit.
Ad hoe autem, ut etiam experiamur,quomodo ad altam | dueimur intelligentiam per praemissa, ád Dei providentiam inquisitionem applicemus. Et quoniam ex prioribus manife- stum est Deum esse omnium complicationem € etiam contra- dietoriorum, tune nihil potest eius effugere providentiam; sive edemr fecerimus aliquid/sive elus oppositum,/aut nihil, totum (1).A proposito di questo moto circolare dai principii agli individc: e la questi a quelli si. veda quanto il.Cusano ha scritto nei capi 5 e 7 dd lib. u del De coniecturis. i | (2) Questo motivo della teologia circolare, in rapporto con le sue giustificazioni d'ordine metafisico, 6 ripreso e svolto dal Cusano nel lib. 1 dell Zdiota (pp. 144-145) e nel De visione Dei (cap. 3, pp. 181-189). N31 De ludo globi poi egli allarga la nozione di circolare anche all'anima, tmsportando tale nozione dal campo ontologico al eampo gnoseologico; il che gli é permesso da quell' intimo rapporto tra ontologia e gnoseo- logia, che forma una delle piü luminose novità di tutto il suo sistema (chr.: De ludo globi, lib. 1, pp. 215-216).
d gne / -! Rec D Kc E om d -— REN. BY ruins rari EI RES CHEM AY TEC " ^ - ] 7: "en COS i NE ^d b. ^ —— Bu m dais E — LEON UP ERNS m——— '-—n AL.
LIBEB I 5l in Dei providentia implieitum fuit. Nihil igitur nisi secuncum 2 Dei providentiam eveniet./Unde, quamvis Deus multa potaisset providisse, quae non providit nee providebit, multa etam 4 providit, quae potuit non providere? tamen nihil addi poest divinae providentiaoffaut diminuij AE in similif humana natura simplex et una est;si nasceretur homo, qui etiam numqtiam nasei expectabatur, nihil adderetur/humanae inaturaej seut nihil demeretur ab illaJfsi non nasceretur, sicut nee «aum nati moriuntur; et hoc ideogquia humana natura eompleat tam eos qui sunt, quam qui nom sunt/ neque erunt, Icet esse potuerfnt. Ita licet eveniret & quod numquam everiet, nihil tamen adderetur providentiae divinae, quoniam ipsa com- plieat tam ea,quae eveniunt, quam e& quae non eveniint, sed evenire possunt. Sieut igitur multa sunt in materia )»os- sibiliter, quae numquam. evenient, ita per contrarium qtae- eumque non eveniymt, sf'évenire possunt? si in Dei sunt jro- videntia, non sunt possibiliter, sed aetuz nee inde sequtur, Ag quod ista sint aetu. Sieut ergo dieimus,quod humana natura — infinita eomplieat et complectitur, quià non solum hommnes 99qui fuerunt, sunt et erunt, sed qui possunt esse, licet num- - quam erunt, et ita eompleetitur mutabilia immutabilters 2:$& Bieut unitas infinita omnem numerum ita Dei provideitia infinità eomplieat, tam ea quae evenient, quam quae non evenient, sed evenire possunt et contraria, sieut genus em- plieat eontrarias differentiasgfet (à quae seit, non seit «um »^differentia temporum, quia non seit futura ut' futura, nee praeterita ut praeterita, sed aeterne et mutabilia immatabiliter.
Hine inevitabilis et immutabilis est, et nihil eam ezee- 5 dere »otest,et hine omnia ad ipsam providentiam relatane- j cessitatem habere dieuntur; et merito, quia omnia in Deo tunt $£ Deus, qui est necessitas absoluta. Et sie patet quod ea, quae S numquam evenient, eo modo sunt in Dei providentia, ut praedietum est, etiam si non sunt provisa ut eveniant et a) A: evenire; B, C: eveniret. "—À et Blk i -* E NE 1! ils E. I j I b Í sadi Hh "mr ' y t Ts Á k " j ] ? ;N ^ r " j 13 PT eiie * E V CTNTSUNÉS TE MEN ES - v eem mss " neo *, HT MTS 59 DE DOCTA IGNORANTIA necesse est Deum providisse, quae providit, quia eius pro- videntia est necessaria et immutabilis; licet etiam opposi- tum eius providere potuit quod providit, nam posita complieatione, non ponitur res complieata, sed posita explieationog- 9€ ponitur complieatio: nam, licet cras possgm * legere vel non legere, quodcumque fecero, providentiam non evado, quae " contraria eompleetitur; unde quidquid fecero, seeundum Dei rav idest eveniet. Et ita patet quomodo per praemissa, quae nos docent maximum omnem anteire oppositionem, quoniam omnia qua--4, litereunque eompleetitur et eompliecat, quid de providentia Dei et aliis consimilibus verum sit,appraehendimus.
OXP, XXII, Transumptio sphaerae infinitae ad actualem existentiam Dei $$.
Conv enit adhue pauea quaedam eirea sphaeram infinitam speeulariV ^ Reperimus in infinita sphaera tres lineas maximas longitudinis, latitudinis et profunditatis/in centro eoncurrere. Sed eentrum maximae sphaerae aequatur diametro et eir- cumferentiae. Igitur illis tribus linc enin sphaera aequatur sphaera. — centrggf: immo eentrum est omnia illa, seilieet longitudo, latitudo et ' profunditasg erit itaque maximum simplieissime atque infinite 'omnis longitudo, latitudo et * (1) Per eapire meglio il riferimento che il Cusano fa in questo capo. della nozione di sfera infinita all'esistenza di Dio, ed in genere tuttii di lui riferimenti di entità matematiche ad entità metafisiche, oltre ad avere sott'occhio quello che egli dice dal lato gnoseologico a propo- sito di apprensione sensibile ed intellettuale delle figure matematiehe in genere e della sfera in ispecie nel De coniecturis (specialmente lib, rr, cap. 16), é uopo leggere anche il suo Complementum theologicum.
FOR e ME or RN Pew ^ LIBER I 53 profunditas, quae in ipso sunt/'unum simplieissimum / indi- visibile maximumj £ifut centrum praecedit omnem latitu- dinem, longitudinem/atque pro funditatem et est finis omnium illorum/atque medium, quoniam in sphaera infinita centrum, crassitudo et eireumferentia idem sunt, &t sicut sphaera in- finita est penitus in aetu et simplicissima, ita maximum est penitus in actu simplieissime. Et sieut sphaera est aetus li- neae, trianguli et circuli, ità maximum est omnium aetus. Quare omnis aetualis existentia ab ipso habet, quidquid ae- tualitatis existit, et omnis existentia pro tanto existit actu, pro quanto in ipso infinito aetu est, et hinc maximum esty/et forma essendif'sive maxima aetualis entitas£ Unde I menides al Te mam ULL coe mre subtilissime considerans aiebatf Deum esS6,cui esse quo-* dlibet quod est, est esse omne id quod est (5. Sieut igitur sphaera est ultima perfectio figurarum, qua maior non est, ita maximum est omnium perfectio perfectissima, adeo quod omne imperfectum in ipso est perfeetissimum, sieut in- finita linea est sphaeraj et imeem curvitas est reetitudo/ et compositio simplieitasf et diversitas identitas/ et alteritas unitas f et ita de reliquis. Quomodo enim posset esse ibi aliquid imperfectionis, ubi imperfeetio est infinita perfeetio et possibilitas infinitus actus et ita de reliquis?