Videmus nune clare, cum maximum sit ut sphaera ma- xima, quomodo totius universi et omnium in universo exi- stentium si unica simplieissima mensura adaequatissima, quoniam in ipso non est maius, totum quam pars, sieut non est maior sphaera quam linea infinita. Deus igitur est uniea simplieissima ratio totius universi, et sieut post infinitas eir- eulationes exoritur sphaera, ita Deus omnium eirculationum, uti sphaera maxima, est simplieissima mensura; omnis enim vivifieatio, motus et ihtelligentia ex ipso, in ipso, et per ipsum, (1) Nei frammenti di Parmenide non si trova un'espressione come à lui attribuita dal C., il quale probabilmente ha creduto riferirsi à Dio ció che qua e là Parmenide ba attribuito solo all'essere.
j 1 nic jJ] Lp.
04 DE DOCTA IGNORANTIA apud quem una revolutio octavae sphaerae non est minor, quam infinitae, quia finis est omnium motuum, in quo omnis cl - . NENEUTR E T aera - 2 Te —- pi AMOUR EE E ra pam es A ID.; motus ut in fine quiescit. Est enim quies maxima, in qua omnis motus quies est (Fx fin maxima quies est omnium mo- tuum mensura, sieut maxima rectitudo omnium circumfe- rentia m) et maxima praesentia sive aeternitas omnium tem- f porumgin in ipso eimim-oinnes motus naturales/ ut in fine quie- seunt, et omnis potentia in ipso perficitur/ ^ut in actu infinito. Et quia ipse est entitas omnis esse, et omnis motus est ad esser igitur quies motus estipse, qui est finis motus, seilicet forma et aetus essendi. Entia igitur omnia ad ipsum tendunt/ Et quoniam finita sunt et non possunt aequaliter participare finem, in eomparatione ad se invieem, tune aliqua partici- pant hune finem per medium aliorum, sieut linea per medium trianguli et eireuli in sphaeram dueitur, et triangulus per medium ceireuli, et eireulus in sphaeram per seipsum.
De nomine Dei et theo logia affirmativa.
Postquam nunce/auxiliante Deofexemplo mathematico stu- duimus in nostra ignorantia cirea primum maximum. peritio- res fieri, adhue pro eompletiori doetrina de nomine maximi inv estigemusgfet ist:tv quidem inquisitio, Si recte saepe dieta - menti habuerimus, facilis adinventionis eritZNam manifestum est, eum maximum sit ipsum maximum simpliciter, eui nihil (1) Tra tutti gli argomenti portati dal Cusano per dimostrare che veramente Dio é il luogo, dove tutto si concilia, e dove ogni diversità si annulla perché tutto si eguaglia nell'Znfinitas di lui, questo del moto: e della quiete uguagliantisi in lui ó uno dei piü ripetuti; se ne parla ed a lungo, per esempio, nel Ze visione Dei (p. 189), e nel De possest (p. 251), dov!'é detto: « Deus est motus maximus pariter et minimus, seu quietissimus ».
AY cad $ meti DAR "CNN WCAPORG e — pec DO eren — — & 4 AMENS n. Py EE INST: e ERR: ETE TRU E NEU —Ó— Re" & LIBER I 20 : opponitur, nullum nomen ei proprie posse convenire (Ps Omnia enim nomina ex quadam singularitate rationis,"per quam diseretio fit unius ab alio, imposita sunt; ubi vero omnia sunt unum, nullum nomen proprium esse potesig f *" Unde reete ait Hermes Trimegistus (5: Quoniam Deus est universitas ewe, tunc nullum nomen proprium est eius, suoniam aut S! necesse esset omni nomine Deum/aut omnia eius nomine nuncupari, eum ipse tn sua simplicitate complicet omnium rerum universitatem; inde secundum ipsum 99f proprium nomengfquod ineffabile per nos dieitur et zgxQcyodupue tov.
sive quatuor litterarum esty, et ex eo proprium, quia non OE convenit Deo seeundum aliquam habitudinem ad ereaturas, a) A: autem; B , (1) Questo dell'innominabilità di Dio é un argomento che, mutuato dalla Pseudo-Dionigi, il Cusano ripete e svolge con particolare pre- dilezione. Tra i molti passi, che potremmo citare (importante il eap. 2 del De mente, in cui si espone la teoriea della nominabilità), giova fer- mare l'attenzione sul De coniecturis, 1, 8, dove, trattandosi della se- conda unità (e cioé l'intellettuale che vien subito dopo la prima, cioé lassoluta) si parla dell innominabilità anche di essa, in quanto &an- ch'essa compliea il conoscibile, come l'unità prima compliea lentifi- cabile: «Quod si ad intellectualem veritatem inquisitionem dirigere «instituis, necesse est ut intelleetualibus fruaris terminis, qui nullum D— ^ «incompatibilem habent oppositum, cum incompatibilitas de natura « illiusi intellectualis unitatis esse ne queat. Unde usuales termini, qui «rationis sunt entia, intelligentiam non attingunt. Intelligentia enim «neque stat, neque movetur, neque quiescit, neque in loco est; immo «neque forma est, neque substantia aut accidens, eo modo quo termini «illi, per rationem impositi, significant. Sicut enim intellectus radix A | « est rationis, ita quidem termini intellectuales radices sunt rationa- « lium. Unde verbum intellectuale ratio est, in quo ut in imagine intel- ' «lectus relucet; radix igitur vocalium terminorum sermo est intellee^ « etualis ». (2) Il passo di Ermete Trimegisto, a cui molto probabilmente si riferisce il Cusano, nella traduzione di Francesco Patrizio, suona cosi: « Nihil in universo mundo quod non sit ipse Deus; et ob hoc ipse no- « mina habet omnia, et ob hoc in se nomen non habet, quoniam omnium «pater » (Ofr. HxgwETIS ''uiukciSTI, Lóbellüi xx et fragmenta Asclepià eius discipuli a. Fránc. Patricio emendata, Ferrarae, 1591, lib. v, p. 19 bis).
n aai Winaesica mtus cep Rage ai T Mu 56 DE DOCTA IGNORANTIA L sed secundum essentiam propriamj interpretari debet unus » )*3 et omnia, sive omnia uniter, quod melius est. Et ita nos «4 4 reperimus superius unitatem maximam, quae idem est quod omnia uniter; Fmmo adhue videtur nomen propinquius et ^*' convenientius pnitas quam omnia uniter. Et propter hoe dieit ProphetaffQuomodo'in illa die erit Deus, ef nomen; - eius unum (5. Et alibi (D: Audi, Israel fid est Deum per /- intelleetum vide;?);-quoniam Deus tuus unus est.
Non est autem unitas nonien Dei eo modo,quo nos aut nomi -— namus aut intelligimus unitatem, quoniam sieut supergreditur Deus omnem intelleetum, ita a fortiori omne nomen, Nomina quidem per motum rationis, quf intellectu multo inferior est, ad rerum diseretionem imponunturg (uoniam autem ratio con- tradietoria transilire nequit, hine non est nomen, eui aliud non opponatur seeundum motum rationis; Quare unitati plu- ralitas aut multitudo seeundum rationis motum opponitur. Haees?) unitas Deo non eonvenit, sed unitas,eui non oppo- nitür aut alteritasf aut pluralitas/ aut multitudo. Hoe est nomen maximum; omnia in sua simplieitate unitatis compli- eans, istud est nomen ineffabile et super omnem intellectum. Quis enim intelligere posset unitatem infinitam per infinitum omnem oppositionem anteeedentem, ubi omnia absque com- positione sunt in simplicitate complieata, ubi non est aliud vel diversum, ubi homo non differt a leone; et egelum non ^ differt a terra, et tamen verissime ibi sunt/ non secundum finitatem suam, sed eomplieite ipsamet unitas maxima? Unde, - si quis posset intelligere aut nominare talem unitatem, quae - eum sit unitas,est omnia,et cum sit minimum, est maximuni, ille nomen Dei attingeret. Sed eum nomen Dei sit Deus, tune eius nomen non est cognitum/ nisi per intellectum, qui est:- (1) Za4ccaAm1IA, XIV, 9.: (2) 1l versetto del Deuteronomio suona: « Audi, Israel, Dominus, Deus noster, Dominus unus est» (Deut., vi, 4).
LI m LIBER I 9i ipsum maximum et nomen maximum. Quare in doeta igno- rantia attingimus£ lieet unitas videatur propinquius nomen maximi, tamen/à vero nomine maximi, quod est ipsum ma- ximum, distat per infinitum./ Est itaque ex hoe manifestum nomina affirmativa, quae Deo attribuimus, per infinitum dimijj nute &e*/ convenire; nam talia seeundum aliquid, quod in ^ creaturis reperitur, lese attribuuntur.
Cum igitur Deo nihil tale partieulare, diseretum, habens oppositum, sibi 9Z-nisi diminutissime$ convenire possit, hine affirmationes sunt ineompaetae, ut ait Dionysius (9. Nam si dieis ipsum veritatem, oceurrit falsitas, fi dicis ipsemm vir- tutem, oeeurrit vitium; Si dieis substantiam, occurrit acei- * dens? et ita de reliquis. Cum autem ipse non sit substantia, quae non sit omnia et eui nihil opponitur, et non sit veritas, quae non sit omnia absque oppositione, non possunt illa par- tieularia nomina nisi diminute valde per infinitum Beeilconve- L- nire. Omnes enim affirmationes/ quasi in ipso aliquid sui signifieamti& ponentes, illi eonvenire non possunt, qui non est plus aliquid quam omnia. Et propterea nomina aftir- 2) 2) mativa, si fe conveniunt, non nisi in respeetu ad creaturas eonveniunt? non quod ereaturae sint eausa, quod jei| eonve- niant, quoniam maximum a creaturis nihil habere potest, ; sed iei) ex infinita potentia ad ereaturas conveniunt (9), L2 N ab aeterno Detüs potuit creare, quia nisi potuisset, summa potentia non fuisset. Igitur hoec nomen ereator, quamvis ei^?) in respeetu ad creaturas conveniat, tamen etiam con- 1 b A Au 1 4l i Pe me venit antequam creatura esset; "quoniam ab aeterno ereare potuit. Ita de iustitia et efeteris omnibus nominibus affir- mativis, quae nos translative a ereaturis Deo attribuimusj propter quandam perfectionem per ipsa nomina significatamj lieet illa omnia nomina ab aeterno, anteqmaasa etiam; nos (1) Cfr. Ps.-AnkoPAGITA, De divinis nominibus, vt, 9. e De mystica theologia, 1, 9. xt, 1v, v, dove appunto si svolge questo concetto.
(2) A commento di queste parole puo servire il De coniecturis, 1, 10.
58 DE DOCTA IGNORANTIA ei-4] illa attribuimus, fuissent veraciter in summa Sua per- feetione et infinito nomine complicata, sicut et res omnes, quae per ipsa talia nomina significanturj et a quibus per nos in Deum transferuntur.
Et im tantum hoe est verum de affirmativis omnibus, quod etiam nomen trinitatis et pérsonarum, seilicet Patris£ In: et Filii et Spiritus Saneti, in habitudine ereaturarum jpej imponuntur F4 Mam cum Deus; ex eosquod unitas est, sit gignens et puter, ex eo,quod est aequalitas unitatis, genitus sive filius, ex eo quod utriusque e connexio Spiritus ' fsanetus tune! elarum est ph ium nominari fiiium *ex eoy quod est unitatis sive entitatis aut essendi aequalitas. Ünde patet ex hoe, quod Deus ab aeterno potuit res creare lieet eas etiam non creasset, respectu ipsarum rerum Fiius/Aiciturgex hoe enim est/filius, quod est aequalitas essendi resgrltra quam vel infra res esse non possent, ita videlicet quod est ffilius- ex eoyquod est aequalitas entitatis rerum, quas Deus faeere poterát, licet eas] ffac?turus non esset quas si faeere non posset, nec Deus pater ^vel filius, ^el $piritus sanetus, ipimo nee Deus esset. Quare; si subtilius consideras, phtrem hi ium gignere, hoe fuit omnia in: feérbo creare, Et 5 hoc Augustinus Ver- bum etiam artem ac ideam in respectu ereaturarum affir-- mat (f. Unde ex eo Deus pater est, quia genuit aequalitatem a) A; sibi; B, C: ei. b) imponuniur; B, C: tmponantur.
(1) Crediamo si riferisea al De Trinitate, vi, 10: « Filius autem de « Patre est ut sit atque utilli coaeternus sit. Imago enim si perfecte implet illud cuius imago est, ipsa coaequatur ei, non illud imagini suae.IÍn qua imagine speciem nominavit, credo propter puleritudi- nem, ubi iam est tanta congruentia, et prima aequalitas, et prima similitudo, nulla in re dissidens, et nullo.modo inaequalis. Ubi est prima et summa vita, cui non est aliud vivere et alius esse, sed idem est esse. et vivere, et primus ac summus intellectus, cui non estaliud vivere et aliud intelligere, sed id quod est intelligere, hoe vivere, hoc esse est, unum omnia; tamquam Verbum perfectum, eui non desit aliquid, et ars quaedam omnipotentis atque sapientis Dei, plena omnium rationum viventium incommutabilium, et omnes unum in ea, sicut ipsa unum de uno, eum quo unum ».
LIBER I 59 unitatis, ex eo autem Spiritus $anetus, quod utriusque amor est, et haee omnia respeetu ereaturarum. Nam creatura ex eo,quod Deus pater est, esse incipit; ex eo quod fius, per- fieitur? ex eo quod $piritus Sanctus est, universali rerum ordini eoncordats ét haec suntin unaquaque re trinitatis ve- stigia. It Eee est sententia Aurelii Augustini exponentis illud Qeneseos;f In principio ereavit Deus cfel lum. et fer- Fa mMicens Deum, ex eo quia pater «et. prineipif& rerum ereasse ff.
Quare quiéquid per theologiam affirmationis de Deo di- citur, in respeetu creaturarum fundatur, etiam quoBd illa sanetissima nomina, in quibus maxima latent mysteria eogni- tionis divinae, quae apud Hebraeos et Chaldaeos habentur, quorum nulum Deum nisi secundum aliquam proprietatem partieularem Ssignifieat/ praeter nomen quatuor literarum, quae sunt rPTWY, quod est proprium et ineffabile superius interpretatum, Me e quibus Hie ronámus | (et Rabbi Salomon (7) in libro ducis Weutror um exfense tr actant, qui videri possunt.
CAP. y. XXV Gentiles Deum varie nominabant creaturarum. respeetu.
Pagani f pariformiter Deum variis ereaturarum respectibus nominabant: loyem quidem propter mirabilem pietatem? &it enim Iulius Firmicus (f), quod Iupiter adeo prosperum sidus BL (1) Ofr. S. Acosrixo, De genesi ad. litteram, lib. r, eap. 6.
(2)Il passo di S. Gerolamo, in cui si parla del nome ebraico di quattro lettere (tetragrammaton) come del nome ineffabile di Dio, si trova nel Comment. in. Ezechielem, lib. 1x, cap. 28.
(4) Nelle opere di Giulio Firmico Materno non có un passo eui si possa riferire questa citazione del Cusano; egli parla bensi nel De — RN pm » 4 Ln —; Fowlpdi R,. uxo ENSE GUNCAS C ee eot e yt zm o Aat Ria aa meret e P. TA agmen m, ic PIRE uu DE DOCTA IGNORANTIA sit, quod si solus in e$elo Iupiter regnasset, homines essent immortales. Ita Saturnum propter profunditatem cogitationum et inventionum in rebus vitae necessariis, Martem propter vietorias bellicas, Mercurium propter consiliarem prudentiam, *& Venerem propter amorem conservátivum naturae, Solem prop- ter vigorem motuum naturalium, Lunam propter humoralem eonservationem, in qua vita consistit, Cupidinem propter uni- tatem duplieis sexus, ob quam- rem etiam naturam ipsam | voearunt, quoniam per duplieem sexum species rerum con- servat. Hermes ait (- omnia tam animalia quam non anima- lia duplieis sexus, propterea causam omnium, seilicet Deum, in se maseulinum et foemininum sexum dixit complieare, cuius Cupidinem et Venerem explieationem eredebat. Vale- rius (?) etiam Romanus/ idem affirmansy canebat Iovem omni- // 1 potentem, genitoremy genitricemque Deum, unde dicebat Cu-! pidinem, prout scilicet una res eupit aliam, filiam Veneris, hoc (^: est ipsius puleritudinis naturalis. Venerem vero Iovis aiebant omnipotentis filiam, a quo natura et cuneta ipsam comitantia. 'Jempla etiam paeis seilicet et aeternitatis ac coneordiae, zw&vüsov, in quo erat altare Termini infiniti, euius non est ter-/: "NU mar" MEN AREE —— WV Nes minusin medio, sub dio, et consimilia nos instruunt paganos errore profanarum religionum dell'identificazione delle stelle cogli Dei, ma non v& piu oltre. Conviene invece avvertire che Firmico Materno al principio di quest'opera parla della duplieità dei sessi in Giove, ricordando quelli gu? lovem in duas dividunt potestates, naturam eius ad utriusque sexus transferentes; particolare che il Cusano piü avanti riferi- sce ad un poeta Valerio, mentre in realtà doveva attribuirlo à Firmico Materno. L'errore di attribuzione nel Cusano non é quindi senza una giustificazione.
(1) I1 Cusano si riferisce al 11 dei 20 libri attribuiti nell'età di mezzo al favoloso Ermete Trimegisto, e precisamente a quello che era noto sotto il nome di Poemander, nel quale appunto si accenna esplicita- mente alla nozione di Deus masfoemina (Cfr. HnwETIS "TRmEGISTI, Li- belli xx, ed. cit., p. 6 bis.)
(2) Un poeta Valerio che abbia affermato quanto gli attribuisce il Qusano, non ci fu dato di riscontrare, dovendo escludere e Valerio Catullo, e Valerio Flaeco, e Valerio Marziale. Ofr. sopra nota 4, p. 59. Di questa nozione della duplicità dei sessi in Giove, si trova traecia in Atenagora, ed in Maerobio.
oin hiec M - ENEMIES RE RR t STENT D Pe s THTERIBE TERES TI dde ERE E Rec XE CA ipit i i eR A Te. T T"—- RI me mS - E v S "T TAS T WIA Ew P LIBER I 61 Deum seeundum respeetum ad ereaturas varie nominasse, quae quidem omnia nomina unius ineffabilis nominis eom- plieationem sunt explieantia et seeundum quod nomen pro- prium est infinitum, ita infinita nomina talia particularium perfectionum complieat. | Quare et explieantia possunt 9 esse multa et numquam tot et tanta, quin, possent esse plura, quorum quodlibet se habet ad proprium et ineffabile, ut finitum ad infinitum. Deridebant veteres pagani Iudeos, qui Deum unum infinitum, quem igno- rabant, adorabant ^, quem tamen ipsi in explicationibus ve- nerabantur, ipsum seilicet ibi venerantes, ubi divina sua oper: eonspieiebant. Et ista inter omnes homines differentia tune fuit ut omnes Deum unum maximum, quo maius esse non "4 posset, erederent, quem alii, ut Iudaei et Sissennii (!) in suà simplicissima unitate, ut est rerum omnium complieatio, eo- lebant: alii vero in his colebant, ubi explicationem divinitatis reperiebant, recipiendo notum sensibiliter pro manuduetione t ' ad causam et principium. Et in hae ultima via sedueti sunt simpliees populares, qui non sunt usi explicatione ut imagine, sed '?ut veritate, ex qua re idolatria introdueta est in vulgus, $apientibus ut plurimum de unitate Dei recte credentibus, uti haee nota cuique esse possunt, qui Tullium de deorum natura, (?) philosophos veteres diligenter perspexerit.
Non negamus tamen quosdam ex paganis non intellexisse Deum, eum sit entitas rerum, aliter quam per abstraetionem extra res esse, sicut materia prima extra res non nisi pea abstrahentem intellectum existit, et hi tales Deum in ereaturis adorarunt, qui etiam idolatriam astruebant. Quidam etiam Deum devocabilem putarunt, quorum quidam in angelis eum ? devoeabant, ut Sissennii; Gentiles vero devocabant eum in arboribus, qualia de arbore solis et lunae leguntur; et quidam (1) Sui Sissennii vedi sopra p. 14, n. 1. (2) I1 Cusano si riferisce specialmente al lib. i1 del De natura deorum; dove Cicerone espone le dottrine teologiche degli Stoici.
em m— us DE DOCTA IGNORANTIA is pec Pr - SLE Md —— Mudeco ye c TN Dr A i t abo [ ^ met f s ] JU esi in aere, aqua vel templis eertis earminibus eum devocabant, qui omnes qualiter sedueti sint et longe fuerint a veritate praemissa ostendunt.
^ oe peer Y T NT, UA bota. s 13 dien) " " did msasd ia abi ec ce poccenrensttiit a ir Ap E KA REN IW: CAP. XXVI, De theologia negativa (9.
Quoniam autem cultura Dei, qui adorandus est in spiritu et verjtate, necessario se fundat in positivis Deum affirmanti- bus, hic omnis religio in sua cultura necessario per theologiam affirmativam ascendit/ Deum ut unum ae trinum, ut sapien- tissimum, piissimum, lucem inaecessibilem, vitam, veritatem, et ita de reliquis adorando, semper culturam per fidem, quam per doetam ignorantiam verius attingit, dirigendo; eredendo seilicet hune, quem adorat ut unum, esse uniter omniaj;et quem ut inaeeessibilem lucem eolit, non quidem esse fuot ut est haee corporalis, eui tenebrag opponwmtur, sed simpli- eissimam et infinitam, in qua tenebrae sunt lux infinitaket quod ipsa infinita lux seniper lueet in tenebris nostrae igno- rantiae, sed tenebrae ego lypráehendere nequeunt. Et ita theologia negationis adeo nécessaria est quo ad aliam affirmationis, ut sine illa Deus non eoleretur ut Deus infi- nitus, sed potius ut ereatura; et talis eultura idolatria est, quae hoe imagini tribuit, quod tantum «ceonvenit veritati. Hine utilP erit ad-haec parum de negativa theologia sub- Pmittere Docuit nos sacra ignorantia Deum ineffabilem; et hoe (1) Sulla nozione di teologia negativa il Cusano torna spesso, ma i pià importanti passi, che vi si riferiscono, si trovano nel De coniectu- ris; in uno di essi (lib. 1, cap. 7) invece che negativa la teologia sulla base della docta ignorantia ó detta sermone inexplicabilis; in un altro passo (lib. 1, cap. 10) cosi egli contrappone la propria teologia a quella dei pià de! suoi contemporanei: « Cum de Deo nos homines rationales: «loquimur, regulis rationis Deum subiicimus, ut alia de Deo affirme- « mus, alia negemus, et opposita contradictoria disiunetive applicemus. « Et haec est pene omnium theologorum recentiorum, quia de Deo ra- « tionaliter loquuntur, multa enim hac via admittimus in schola ratio- «nis, quae scimus secundum regionem simplicis unitatis neganda » T cla.: - wm rni inimi e lama GENI Me iT Lu. 08 AQUINBTSEMICE IA PRAKGI,- Re MER Im LIBER I 63 quia maior est per 1 in finitum omnibus, quae nominari possunt; et hoe quidemZquia A erissimum, "Werius per remotionem et negationem de ipso loquimur, sicutiet maximus Di ionysius e, qui eum nee veritatem, nec intellectum.; nec lucem, nee quigdquam eorum, quae diei possunt, esse voluit. quem Rabbi Salomon et omnes sapientes sequuntur. Unde neque Pater estf neque Filius/ neque Spiritus Sanetus seeundum hane ne- I gativam theologiam, secundum quam est infinitus 1 tantum.
Infinitas vero. ut int üinitas, neque generans est/neaue coe nita/ j neque procedens. Quare Hilarius Lggictavensis subtilissime di- xit (^), dum personas distingueret: In aeterno, inquit, in- finitas, species in im: i£ine, usus in munere; volens dieere, quod quamvis in aeternitate non nisi infinitatem pos- simus videre, tamen ipsa infinitas (*), quae est ipsa aeternitas, cum sit negativa, non potest inte l|ligi ut generans, sed bene aeternitas, quoniam aeternitas est affirmativa unitatis? sive praesentiae maximae, quare prineipium sine principio. Spe- cies in- imagine dicit principium a principio; usus in munere dieit proeessionem ab utroque. Quae omnino per praemissa notissima sunt; nam quamvis aeternitas sit infinitas, ita quod aeternitas non sit magse causa Patris quam infinitas, —— (2) Il passo a cui qui si riferisee il:Qusano ó nel lib. i del De T»i- nitate di S. Ilario; notiamo peró che e S. Agostino (De Trinitate, lib. v1, cap. 10) e Boezio tale passo ricordano e commentano a lungo; é pro- babile quindi che il Nostro abbia avuto notizia di esso da questi due autori, che sappiamo essere stata per lui fonte di primo ordine.
(3) La nozione di infinitas ritorna nel De coniecturis (cfr. specialmente lib. n, cap. 5), nel 7déotae de sapientiae (lib. r, p. 138) ripetutamente nel Da possest; essa trova peró il suo piü ampio ed esauriente sviluppo nel JDe visione Dei (capi 18-15 * es [99-196). I1 nucleo di tale sviluppo é cosi espresso dal Cusano: «; Deus, es ipsa infinitas, et in infinitate est * oppositio oppositorum sine oppositione: nihil est igitur tibi alterum, * vel diversum, vel adversum. Infinitas enim non compatitur secum « alteritatem, quia cum sit infinitas, nihil est extra eam: omnia enim « includit et omnia ambit infinitas absoluta. Ideo quando esset infinitas * et aliud extra ipsam, non esset infinitas, neque aliud. Infinitas enim * non potest esse nee maior nec minor. Nihil igitur est extra eam...et « sublato infinito, nihil manet (p. 198).
a j i - z d ELESRTuA TV iE UE IS ift Mene ARS DUROS ERE — a YOU e am. Aa p T mer"* M Il Meet eser PRU o 3x pmi - —Qe € E REO D pU —— Siete rr er.
1 LES - "d i he ví e e tai 2 ma s atat sas. ti Oi a Ee Vs SRL al a TE La 7 ——— —Rag p a—À vedi catu a rmt ratis iA DE ———— M ATL P EN a TN Red eem. i £4 "UT 2 UP TEMA UNI CP Cni es [oe Lum | Aere prt "ali fpe 5 DC On da Ca c Soy A 21 «MIA le E " vem 3 T: - eid Ux UN iece Lai test d Soc Bat A vL f i ALAT i mere IE» NS WT ) * i5 ;9 MOSAIC NDERIT PHA LE s a - * L7 Ser dc cafa ai SU eO . d E ct uM As affirmationes insuffieientes 11 64 DE DOCTAÀ IGNORANTIA tamen seeundum eonsiderationis modum aeternitas Patri at- tribuitur et non Filio/nee Spiritui Sancto, ]nünitas vero non selae uni personae quam alteri, quoniam ipsa infinitas secundum eonsiderationem unitatis Pater est, secundum eonsidera- ' tionem aequalitatis unitatis Filius, seeundum eonsiderationem connexionis Spiritus Sanetus, secundum simplicem eonsidera- tionem infinitatis nee Pater/ nee Filius/ nee Spiritus Sanetuss licet ipsa infinite. ct aeternitas mé quaelibet trium persona- j rumg sit, et converso quaelibet persona infinitas et aeternitas; non tamen. seeundum considerationem7 ut praefertury quo- niam seeundum. considerationem infinitatisd Deus nee unum est nee pluraa et non reperitur in Deo seeundum theologiam negationis aliud quam infinitas. Quare seeundum illam nee cognoseibilis est in hoc saeculo neg in futuro, quoniam omnis ereatura tenebra est eo respeetu, qued infinitum lumen com- préehendere nequit, sed sibi soldnotus est-e.
/^ Wt ex his manifestum zi cum negationes sunt verae theologieis; et nihilominu 'ne* gationes yemoventes imperfectiorag de perfeetissimo/ Sunt veriores aliis; üt quia verius esti ) quam non esse vitam aut intelligentiam et non esse ebrie- "RD M (qa 2 9X "th eum non esse lapidem Qf ^ tatem quam non esse virtutem, ontrarium in affirmativisy, 2 nam verior est affirmatio Deum dieens intelligentiam ae vitamj quam terram, lapidemj aut corpus.: Ista enim omnia eiarissima sunt ex praehabitis. Ex quibus eoneludimus praeeisionem veritatis in tenebris nostrae 1gno-: y rantiae ineomprZehensibiliter lucere. Et haee est illa doeta ignorantia, quam inquisivimus; per quam tantum ad infi- -; nitae bonitatis Deum maximum/ unitrinum/ secundum gradus j ib doetrinae ipsius ignorantiae/ accedere posse explicfümus, ut.- / ipsum. ex omni nostro conatu de hoe semper laudare valeamus, quod nobis seipsum ostendit incompraehensibilem, qui 2*9 est super omnia in saecula benedietus 95.
a) B, C: « quoniam omnis creatura, wt quae infinitum. lwmen compraehendere « nequilf eo respectu obtenebraturg sed.-sibi soli. notus est ». b) B, € aggiungono: Amen.
ani iO FÉ EB" erum coc - -—— ) pP : ge " BBiesir: " ON aW d S Pme b / H Ls - SE X we Sis E ÉL IBS RE on- - * zc. - " "T d aUi D AI IC AME om Vm aee mpi m «e - 2: zT t "UTE uc D TIE CAMAS: DOW. "ud A. tz VES i rm SN D Pi; URS ui um s a ÍET hdkid nunt EE 7 a5 o it E xi S a Ow Um LIBER II: Doetrina ignorantiae taliter eirea absoluti maximi naturam expedita per symbolieos quosdam characteres, amplius per ipsam aliquantulum in umbra: nobis resplendentemf eadem ^i viafinquiramus,quae/ omne id,quod sunt, ab ipso absoluto maximo sunt./Cum autem causatum sit penitus a causa et ^ c » z * S n L fe. Ji axi.) " ers Ttt - ELT en ' UCET ix E —r UY Ax aola NAE TEM * á diis. po um | sh. A RD E NN UUEONE CR T C T2 ARESERER RIDE UN TI uio mid TANTN DUE FOCPSS OKT Deer Rr S [m t, n Micro wciade- our. E LR." cu: c! z P Aut 1 CN "T CCS 5 ES -—! «aw Man T lr, Keqeomqew et Pry zc; y. t " " 1 - e — PURA TENTI E — CORN - Ny "o tS HM Ye | à se nihil, et originem atque rationem, qua est id quod est, quanto propinquius et similius potest, concomitetur; patet dif- fieile contraetionis naturam attingifexemplari absoluto inco- gnito.. Supra igitur nostram apprsáehensionem in quadam cms , - ignorantia nos doctos esse convenit, utf-praecisionem veri- tatis uti est non capientes ád hoe saltám dueamur, ut ipsam esse videamus, quam nune ceompr£ehendere non valemus. Hie est mei laboris finis in hae parte, quem clementia tua iudicet et aeceptet.
hi 2 Correlaria praeambularia ad iuferendum unum infinitum universum. Proderit plurimum doetrinae ignorantiae correlaria préam- bularia ex principio nostro praemitti. Praestabunt enim quan- dam facilitatem ad infinita similia, quae pari arte elici po- terunt, et dicenda facient clariora$/ Habuimus in radice dietorumg in exceessis et excedentibus "ad maximum in esse CusaANO. 5 UU Eug La——À c ——dTPáo— —— m BET seen TE EU, BR SUTR IL ES INA GRE s t i QS. DM ticus: TOO OE pee. TU -— e 6 DE DOCTA IGNORANTIA et posse non deveniri. Hine in prioribus ostendimus praeeisam aequalitatem solf Deo conve nire? ex quo sequitur omnia da- bilia/ praeter ipsumj/ differre. Non potest igitur unus motus eum alio aequalis esse/ nec unus alteri/mensura esee, cum mensura a mensurato necessario differat.
Haec quidem, etsi ad infinita tibi deserviant, tamen si ad astronomi: un $€ transfers, apprehendis ealeulatoriam artem. pr aecisione earere, quoniam per solis motum omnium alio- rum planetarum motum mensur ari posse prae supponit. Cgeli etiam € dispositio, quohd qualemeugque locum sive qudad ortus et oeeasus signorum sive poli elevationem, ac quae eirca hoe sunt, praeeise scibilis non est. Et cum nulla duo loea in tempore et situ praeeise concor dent, manifestum est iudicia ^astrorum longe iu sua particularitate a praeeisione esse.
QI Res Tues er- le rust Si consequenter hane regulam mathematic ae adaptás in ceometrieis figuris, aequalitatem actü 'impossibilem vides/et nullam rem eum alia in figura praecise posse concordare/ nee im magnitudine. Et quamvis regulae verae sint in sua ratione datae figurae aequalem deseribemei 9, in aectu*tamen aequalitas impossibilis est in wbuennmeque*9 diversis. Ex quo ascendi&,quomodo veritas abetbadid a i saatetid ibas) ut in ratione/aequalitatem videt, quam in rebus experiri per omnia pups est, quoniam ibi non est nisi eum defeetu.
Agej:in musica ex regula praeeisio non est. Nulla ergo X ] m M Magne vem "adim i ts e n : 4 aa is aal OL o CIBO A Utere eaae admit NY BARRE PET UTE TNMERSRERENRNR "TM P " z E e Lee e ez x — x cS ERE Ga2 P2 L4.» de Atc 2 re; C riget oct E rnm eh tentos —— E - -——t- cy vet DNS x T?
Mic.
AX. ; Et zl j E a E ti 1 bi res eum alia in pondere eoncordat/neque longitudine/neque spissitudine? neque est possibile propor tiones harmonieas inter varias voces fistularum, campanarum, hominum et ofetero- "rum instrumentorum praecise reperiri, quin praeeisior dari possit, lleque in diversis instrumentis idem gradus veritatis proportionis est, sicut nee in diversis hominibus; sed in omni- bus/seeundum locum, tempus, complexionem et aliaj diver- - sitas necessaria est. Praeeisa itaque proportio in ratione Suà videtur tantum: et non possumus in rebus sensibilibus cuc simam harmoniam absque defectu Weporire, quia ibi non est.j Ascende hic, quomodo praeeisissima maxima harmonia o5bs , Minh iE - LA tat ETUR P — TEST — Mesi dd an ANC RE: e e mp proportio in aequalitate, quam vivems 9 homo audire non potest in earne, quoniam ad se attraheret rationem animae nostrae, cum sit omnis ratio;'sicut lux infinita omnem lucem; ità quod anima/ à sensibilibus absoluta sine raptu/ipsam su- £j preme coneordantem harmoniam aure intellectus non audiret.
Magnaiis quaedam dulcedo contemplationis hie hauriri 9 pos- £, set/fam cirea immortalitatem intelleetualis et rationalis nostri Spiritus, qui rationem incorruptibilem iá sua natura gestat, per quam similitudinem eonceordantem et diseordantem ex se attingit in musicis; quam eirea gaudium aeternum, in quod beati à mundanis absoluti transferuntur. Sed de hoe alias.
Praeterea,si regulam nostram arithmetieae, applicamus, nulla duo in' numero convenirem posse videmus; (quoniam ad veritatem numeri compositio, complexio, proportio, har- monia, motus et omnia variantur extendendo Ww* infinitus: €Ex hoc nos ignorare intelligimusQfgtuoniam nemo est ut alius in quoeugque, neque sensuj nodi imaginatione// neque intelleetu/ neque operatione aut scriptura/ aut pietura/ vel artefietiam si mille annis unus alium imitari studeret et in quoeuiquej Dumquam t&men praecisionem attingeret, licet n YA ini dt E E ] ] i differentia sensibilis aliquando. non pereipiatur. — L 31 -— Ars etiam naturam imitatur quantum potest, sed numquam M ad ipsius praecisionem poterit pervenire. Carent igitur me- HB dicina, alehimia $9, magica et eéeterae artes transmutationum at veritatis praecisione,;Micet una verior si in comparatione ad n aliam, ut medieina verior quam artes transmutationum, ut E ista ex se patent. 4 Adhue ex eodem fundamento elieientes dicamus; quoniam B in oppositis excedens et excessum reperimus, ut in simplici E et eomposito, abstracto et concreto, formali et materiali, cor- * 1j ruptibili et incorruptibili et eseteris- Mine ad alterum purum P; oppositorum non devenitur, aut"in quo eoneurrant praecise l aequaliter. Omnia igitur ex oppositis sunt in gradus diver- BD sitate, habendo ii&^ uno plus, de alio minus,.Sortiendo naturam I3 unius oppositorum per victoriam unius supra aliud. Ex quo X a) A: vivus; B, C: vivens. b) À: haurire; B, €: hauriri. c) À: alchimia; B, C: ehaleimia, E [ier LLL DE ARSEÜAOOUU DP P PPPPRÜ MILL ul 68 DE DOCTA IGNORANTIA rerum notitia rationaliter investigatur, ut seiamus quomodo compositio in uno est In quadam simplieitatej et in alio simvU T TRUM plieitas in eompositione, Wt corruptibilitas in incorruptibi- litate in uno, eontrarium in aliojuta de reliquis, prout éesten- TT