nécessitas autem ^ determinata, et incommutabilis veritas ejus consis- tit; unde non alia firma est cujuslibet ostensio nisi quae necessitate fulcitur. Amplius, si aeque et probabiles et necessariae inferentiae verse concedantur, quaecumque maximae propositiones de inferentiis agunt imperfecte proferuntur ut verae dicantur, veluti istae: quicquid infert . anteeedens, et consequens, vel: quicquid sequitur ad consequens, et ad anteeedens, vel: si aliquid infert aliud quod inférât aliud, primum infert ultimum. Neque enim, ut ex supra positis palet, secundum pro- babiles inferentias istae regulae possunt custodiri, sed ad necessarias tantum eas necesse est reduci. Unde et singulis inferentiis necessitatis nomen saepe oportet apponi, ac si ita dicamus: quicquid infert necessa- rio antécédent, necessario et consequens. Sed, et si ita proferatur, nulli PARS TERTIA. TOPICA. 345 ampliusaptabitar oansequentûe, sedpluA de inferantia quam singute coDMquentiae proponet. Cum enim vis conditio/iis œcpie et ad necessi*^ tatem etadprobabilitatem sehabereconcedatur» cum dicixims:5Î hoc est, illudest, nuUam ex verbis neoessitatem concipimus. Ex bac itaque etiam ratione convincitur eam solam coQStare sententiam, que ubique vîm oonditionis ia necessitate ^ custodit. Haec enim clara est condition mset verbi copolationis discretio, quodiiludquidem in prsedicatione solttm actum rerum inhœrentiœ, bœc yero necessitatem consecutionis proponit. Cum ita per est verbum animal homini copulatur, actus tantum ejus inbaBrentia^ demonstratur; cmn vero per 51 conditionem idon éidem conjungitur, incommutabiiis consecutionis nécessitas ostenditur. Quod autem necessariwn est^ sempitemum est nec prineipium novit. Unde et id quod ista consequentia vera proponit: siesthomo^ estaninud, ita est semperut diçitur, sive solse res ipsse de quibus agitur permaneant, sive non; et omûes verœ consequentiae ab «temo sunt verœ. Gategoricarum autem propositionum yeritasi quœ rerum actum circa earum existentiam {»*oponit, simul cum iliis incipît et\desinit. Hypotheticarum vero sententia nec finem novit nec prineipium. Unde et antequam homo et animal creata fuerint, vel postquam etiam omnino perierint, «eque in veritate consistit id quod hœc consequCTktia proponit: si est homo animal rationale mortale, est animal, cum videlîcet nullo modo quodlibet taie animal esse po»- sit nisi animal ipsum fuerit. Sed opponitur quod destructo homine aon possit vesa esse: Si est homo, ^st animal, imo si est homo, non est animal, quœ ipsius est contraria. Homine enim destx;ucto verum est quia nuUus bomo est animal, cum sc^cet falsa sit ejus dividens ^aîdam homo est animal, quippe omnino bomo non est; cum nuUus bomo sit animal, contingit animal omnino ab bomine removeri et ita ei oppositum esse; et ideo veram esse inter opposita consequentiam illam^: si est homo, non est animal Videtur quoque et ex universali negativa proposita consequentia extrahi, secundum quidem banc regulam in qua differentiam a subjecto quidam assignant: si aliquid ' Cod. necessitatem. — ' Cod. illa.
544 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
removetur ab aliquo universaliter, tune si aliqiiid subjicitur subjecto, primum praedicatum removetur ab eodem quod videlicet subjicie- batur subjecto, id est secundo subjecto. Sed hujus quidem r^;ul£ sententiam cassam in sequentibus opportunius ostendemus, cum videlicet eas consequentias tractaverimus -quse ex cat^gorica con- junguntur et hypothetica. Nunc autem illud quod de oppositione opponitùr recidamus. Non sunt, inquam, ulla opposita quia sibi non cohœrent, sed quia, cum sint in eodem, simul ea natura non patitur, ut sunt homo et lapis quae etiam natura a se remota sunt; animal autem ab homine non alia causa remotum, nist quia ipse homo non ullo modo consistit. Unde inhserentiam quam scia rei destructio aufert, lex naturae exigit, cum nullatenus hominem natura pateretur esse, nisi ei animal inhaereret. Unde et in natuia sibi semper adbaerentia videntur ex quo naturalem consecutionem semper custodiunt, nec ullam ad invicem oppositionem recipere, sicut nec ipse homo sibi ipsi opponi potest, licet tamen a se ipso vere remo- veatur cum omnino non sit. Quod enim omnino non est, nec homo est. Cum autem, homine^ nullo modo existente, nullus homo sit ho> . mo, non tamen ideo oppositus sibi ipse est homo, nec bta ideo vera consequentia: si^est homo, non est homo, quam nec etiam oppositionis propnetas veram faceret, si etiam ipsum hominem sibi oppo- situm esse contingeret, ut in tractatu vis inferentiœ oppositorum apparebit^ cum nullam hujusmodi consequentiam ex oppositionis quoque natura veram esse convincemus. Sed praecipue suppositae Fol. i53 V*. consequentiae * veritas, quae scilicet ait: si est homo, est animal, cas- sari videtur, cum, jam caeteris animalibus creatis, homo nondum factus esset. Si quis enim, homine non existente et caeteris animalibus manentibus, talem proponat consequentiam: si est homo, estMnimal, faba omnino reperiretur, si propositionum ex quibus jungitur si- gnificationem sçcundum singularum dictionimi impositionem acci- piamus. Nam tune per animal tantum ea quae homines non sunt no- minantur, ut equus vel asinus et caetera, quippe ea sola animalia ^ Cod. ab homine. — 'Cf. infra, pag. Aoa.
PARS TERTIA, TOPICA. 545 jam sunt quse sola animalis naturam participant, ad quam signiii* oandam animaiis nomen est inventum. Et tune quidem cum aUquid animai esse dicitur, eorum animalium numéro aggregatur quse ho- mines non sunt. Quod vero homo dicitur, bis quae non sunt associa- tur, quippe nondum sunt homines. Unde manifesta videtur con- sequentiae falsitas^: ^i est homo, est animal; taie est enim ac si diôe- remus: si est homo, est vel eqnus vel asinusvel aliquid ex his animalibus quœ homines non sant; et fortasse si ^ singularum enuntiationum sen- sus dictionumque împositionem attendamus, falsa erit consequentiae sententia. Sed si secundum rei naturam inferentiaB necessitatem pen- semns, quae nulla enuntiatione mutalri potest, nulla variabitur si- gnificationis mutatione. Sed jam convenienter verbis quibus solet exprimi non pol^rit, cum nondum ad illam continentiae capacitatem impositio nominis animalis pervenerit, quam post creationem homi- nis consecuta est. Sed nec proprie dici possunt vel consequentiae pro- positiones, vel orationes hujusmodi eûuntiationes, quae eanomina c[uae rébus ut existentibus imposita simt, continent, ipsis tamen rébus non existentibus, veluti si, animali vel homine destructo vel non- dum creatOy talis fieret consequentia: si est homo, est animal, vel talis enuntiatio praedicationis: homo est animal^ vel homo non est ani- mal Nec orationes dicendae essent, quippe nec dictiones essent homo et animal; neque enim uomina neque verba sunt, suis non existen- tibus significationibus; quippe ex praesenti natura bominis vel ani- malis, quae jam non sunt, imposita fuerant. Ubi autem nominis bausa periit, nomen quoque in ipsis remanere nonpotest. Sed iicet in enuntiatione proprietas orationisvel propositionis non remaneat, sententiae tamen firmitas non mutatur, sive verbis exprimi con- vénientibus possrt sive non, nec enuntiationis variatio rerum na- turam mutare potest. Neque enim, ut in libro Péri ermenias Aris- toteles docuit ', propter affîrmare vel negare res erit vel non erit; et nota quod cum, homine non existehte et caéteris animalibus, talis sit consequentia: si est homo, est animal, et vis significationis vocum ' Cod, faUitatis, — * Si exciderat in Cod. — ' Aristot. de Interpret., pag. 3).
DIALEGTICA. ^4 546 PETRI ABiELARDl DIALECTICA.
proprie attenditur, ac si ita diceretur: si est homo, qui tcunen non est, est anam de his qaœ animalia sunt, quod quidem falsum, cum potius eorum natura hominem «xpelieret; non est idem cum eo quod mo- do utrisque, id est homiui ^t animali existëutibus, eadem enun* tiatio proponit; uude, cum iliud &lsum sit, hoc tamen semper ve*- mm esse contingit, id.est in re semper ita est esse y ut semel vere et propria etiam enuutiatioae vere dici potuit, rebu^scilioet jam eiàsr tentibus ac sua nomiBa habentibus. Fatet autem* bomîae quoque destructo et animali, veram esse banc consequentiam: si est hom^, est animal, ex ista: si non est animal f non est komo, quœ vera est. Haec autem, animali destructo^ de quolibet vera sicpotestostendi^ani* mali destructo, verum est de quolibet quod non est animal; unde ex necessit^te contingit quod non est: homo. Aut^nim animai ne- gatum negat hominem,. aut animal negatxun patîtur secum homi- nem. Quicquidnon exigit unam dividentium, patitur secum alteram. At vero falsum est animal negatum pati secum homitian. Est enim impossibile ut, animali non existente in aiiquo, homo ibi, id est animal rationale mortale ireperiatur, quod cum non possit esse prseter animal, materiam suanii, nec prs^er animal alicubi potest existere.taie animal, id est homoi Non itaque remotio animalis pa- titur secum prœsçntiam hominis: restât ergo ut hominem excludat negatio animalis hoc modo: si non est animal ^ non est homo; unde et illa re|inquitur: si est homo, est animal, qu^aernutùam inferentiam yel consecutionem habet ad iilam. Patet itaque ex supra positis omr nés consequentias veras ab œterno veras ease, id est ita ut in ei^ semel veras proponantur semper Qsse^ sive scilicet rea de quibusin eis agitiu* existant sive non. Unde et earum neces^tas est manifesta, quse nulla rerum prsesentia vel absentia potest immutari, quam nos ostensuros superius proposuimus.
Patet et ex hoc differentia categoricœ et hypotheticœ enuntia- tionis, cum h^c, ut supra quoque diximus, actum inhaerentiaa re* rum, illa necessitatem ^ consecutionis ostenderet, quae quidem, ut ^ Cod. neeessUate.
PARS TERTÏA, TOPICA. 347 diximus, ipsis quoque rébus 4estructi]»; inoommutablliscônsistit. Quia vero categoricae enuntiationes aciunî rerum ppô{^onuilt quan- tum ad enuntiationes inhœrentiœ '{)r8edicati;' actus vero rerUm ex ipsaruni rerum prseseiitîa • matiifestus e^t, nécessitas autëm infe* rentiae ex actu rerum peipendi non potest, quae aeque, ut dictum est> et rébus existentibufr et non exisfentibus, permanet, arbi- trer hinc locum tantum in hypothèticis propositionibus requiri; cum de vi inferéntiae rerum earuih dubitatur quae* ex actu rerum convinci non possunt ^ Neque enim quoniam albedo omni cycno inest seciunduii] accidens, vel nigredo omninô abe&t, vel haec consequentia: si est cycnus, est aïbus, vel tsta: si est cyonus, non est albûs, vere proponi potest; quippe et praeter aibedinem substantia cycni posset existere utpote ipsîus fundaitientum et prius in na- tura'^ etsi ubique cum ea reperiatiir. Quia ergo actusréiad ne- cessitatis ostensionem non sufficit, naturse vis invîolabilis in con- secutione relinquitur. Unde non alias categoricas ad hypotbetâcas antecedere concedimus, tmsï quod rerum naturam ostendant, quœ ccnsecutionis necessitatem in perpetuum custodiant ut istam: ani^ mal est genns h&minis, ad hujusmodi consequentiam: si est homo, est animal, et qusecumque rerum taies assignant habitùdines, quse hypotheticarum sequentium vim consecutionis conservant. Hypothe* ticarum autem negatibnes quœlibet a multis possunt catëg6ricis in- ferri, fam ab his videlicet quœ rerum natiiram quam ab his quse so- lum actum prdenuntiant. Si enim omnis faomo sit non aibus, vel qui- dam'vel omnis homo sit niger^ non est yera: si est hamo, est albus; neque enim potest esse ut quodlibet^aliudtiecessario exigat sine quo repe^ riri valeat. Ën^ kypotheticis autem categoricas alias sequi noUrecipi- mus^ nisi negativas; quippe omni rerum essentià destructa,' consecu- tionis non violatur nécessitas, ut ex praemissis manifestuih est. Gon- cedimus autem ex ea: ^î est homo^ non est lapis, nulbashomo est lapis; vel ex ista: si est homo y est animal, quidam homo est animal, quae' non sunt opposita. Sed de his quoque consequentiis quœ vel ex catego- * Potsunt in cod. deest. — * Cod. natwram. — ■ Qum supplevimu».
348 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
rica et hypothetica, vel e converso, junguntur, latiiis et competen- tius in inferioribus disputabitur. Nunc vero ad consecutionis neces- sitatem redeuntes, eam subtilius inspiciamus.
Videntur autem du» consecutionis nécessitâtes: una quidem largior, cum videlicet id quod dicit antecedens, non potest esse absque eo quod dicit consequens; altéra vero strictior, cum sci- licet non solum antecedens absque consequenti non potest esse verum, sed etiam consequens ^ ex se ipso ^ exigit; quae quidem nécessitas in propria consecutionis sententia consistit, et veritatem tenet incommutabilem, ut, cum dicitur: si est homo, est animal, homo proprie ad animal antecedit, cum ex se' ipso animal exi- git. Cum enim in substantia hominis animal contineatur, cum ho- mine semper animal attribui contingit. Unde et bene Friscianus FoLi54r'. ait in inferioribus superiora* intelligi. Qui enim Aomo dicit et animal taie ponit, necessario attribuit. Hœc autem recta est et simplex verae consecutionis nécessitas, quse ab omni absoluta est inconvenienti, qusque mihi in sensu hypotheticae enuntiationis sola contineri videtur, ut nihil aliud hoc illud antecedere credatur quam hoc ex se illud exigere. Quam quidem antecessionem in To- picis suis Boethius commémorât^: « Antecedentia, inquit, sunt, quibus positis statim necesse est aliud consequi. » Cum enim ne- cesse est statim adjunxit, in ipso antecedentis sensu consequens jam contineri monstravit. Ex illa autem necessitate nimis laxa, quam in sententia quoque consecutionis alii recipiunt, multa vi- dentur inconvenientia contingere, ex omnibus scilicet illis con- sequentiis quarum consecutie inter diversas rerum substantias proponitur hoc modo: Si homo est, lapis non est; si patemitas est, filiatio est. Fatet autem in antecedentibus harum consequentiarum consequentia contineri, nec ex sensu antecedentium sententiam consequentium constare, sed posterius ex natura, discretione, et proprietatis naturae cognitione nos cum antecedenti de ipso quoque * Supplevimus: sed etiam consequens. — * Cod. ipsum, — * Se exciderat in Cod. — * Boeth., de différent. Topic, pag. 87a.
PARS TERTIA, TOPIGA. 349 certos esse consequenti, ex eo scilicet quod novimns natura ita hominem et lapidem esse disparata\ quod in eodem sese simul non ferre queant; ut patemitatein et filiationem ita ex natura rela- tionis simul esse conjuncta, ut alterum absque altère permanere nullatenus valeat. Ex sententia autem antecedentis sententia conse- quentis perpendi non potest, cum scilicet ita rerum essentiœ de quibus agitur in se discrets sint, ut nihil illius insit hujus subs* tantis; quiquealiquid hominem esse dicit, soliun hominem affirmât, nihilque de remotione lapidis vel cujuslibet ex verbis suis démons- trat; similiter et qui paternitatem esse proponit, nihil de essentia filiationis tangit. Maximam autem probabilitatem in consecutione nécessitas ista tenet, cum videlicet antecedens absque conséquent! non potest existere. Quœ quidem nécessitas, si recte consecutionis necessitatem pensemus, invenietur^ vel potius ad enuntiationem categoricam quam hypotheticam pertinere, cum id scilicet intelli- gitur: hoc non posse esse absque illo, ut jam secundum hujusmodi necessarii expositionem hœc quoque consequentia: ^î Sacrales est lapiSf est asinus, necessaria reperiatur, cum primum sine secundo non possit esse. Quod enim omnino non potest esse, et sine illo non potest esse, et quod sine illo potest esse, constat procul dubio quia potest esse. Quœ autem ex bac necessitate inconvenientia contingant, si ipsa quoque in veritatem consecutionis recipiatur, in sequentibus apparebit, cum hujusmodi inferentiœ locos tractaverimus.
Est autem illud maxime notandum quam maxime in enuntiatione consequentiarunivocum' proprietas et recta impositio sitattendenda, ac magis quidem quam rerum essentia, consideranda. Cum enim proponitur: ^î est corpus, est corpoream; si est corpus ^ est coloratum, quamvis eadem corporis sit substantia qus et corporea est et colo- rata, et quicquid coloratum esse contingit, et corporeum, et e con- verso, ut jam nuUa sit in re distantia inter substantiam quae colore formatur aut corporeitate constituitur; illam tamen enuntiationem ^ Cod. et Boeth. desyllog. hypoth., lib. I, pag. 608: disperata, — ' Cod. inveniemus. — ' Gxl. magis vocum.
550 PETRI ABiELARDl DIALECTICA.
veram esse, faanc vero falsam esse conting^t, secundum id quod diversis modis substantia corporisaccipitur; bio cpidem secundum id quod corporeitate y ibi vero secundum id qtiod colore formatur. Quarum quidem formarum haec secundum substantiam, illa vero secundum accideils, inest corpori. Quia* vero corporeitatis forma substantialiter oorpori inest, in ^ubstantiae ipsius nomine ipsa quo* que intelligitur, et, cum corpus quidlibet esse dicitur, corporea substatitia esse proponitur, sed non colorata; quippe absque colore omni substantia corporis intégra posset consistere: Quia ergo colo- ratum ex accidentali forma substantiam corporis désignai, sine qua quidem forma quœlibet res in nature corporis omnino possit consis- tere; corporeum vero ex substantiali, prseter quam nuUo modo substantia corporis vel intelligi potest, hsBc consecutio necessitate quam illa tenet, privattir. Sic quoque et in enuntiationeplraedica* tionis, significationis propriétés maximam facit differentîam. Aliud enim proponitur in: Sucrâtes est corporeus, quam in' i Sacrâtes est coloratus. Alioquin non essent diversi seksus propositarum couse- quentiarum, quœ tantum secundum consequentiam divers» inve- niuntur. Patet quoque maxime* ex bis consequentiis: si est homo, est animai, si est Aomo, C5f, quas, destructo homine, veras confitemur, quantum ex dîscretione impositionis vooum manifesta sit con- secutio. Si enim substantiam prout se babet attendamt]|s, eam non existere inveniemus; ac si ut existentem eam acceperimus, quis eam vel ad animal vel ad esse antecedere concesserit? Sed si nominis hujus, quod est homo, propriam impo^itionem tenuerit, secundum id scilicet quod substantiae bominis ut existentiex animali-et ratio*- nalitate et mortalitate datum est, ratam omninô consecutionero viderit. Qui enim, destructo bomine, quidlibet dieit hominem esse, rem quidem quse non est attribuit, sed ut existentem eam ponit; alioquin nominis impositionem non teneret, nisi scilicet in ea signi- ficatione eo uteretur, bomine quoque destructo, in qua ipsum tenet bominem non existentem, et cum rem quidem quœ destructa est * 0)d. maxime esse.
PARS TERTIA, TOPICA, 551 ponit, qnœ scilicet erat vera homini» substantia quœ ahsque animali nullatenus vel existere vel inteiligi potest, animai simul neceseario attribuit. Quippe nihil patest esse illa vera hommis substantia quae destructa est, nisi animalis vera fuerit essentia. Ponamus enizn esse hominem et non esse animal, si fieri posse videatur, certe si quid per hominem accipîtur attendamus, id est animal rationale mortale, inveniemus idem animal esse et non esse, quod est impossibile. Si quis itaque vocum impositionem recte pensaverit, enmitiationum quarumlibet veritatem faicilius delibéraverit, et rerum consecutio* nisnecessâtatom velocius animadverterit. Hoc autem logicœ disciplinée proprium relinquitur, ut scilioet vocum impositiones pensando» quan- tum unaquaque proponatur oratione sive dictione, discutiat. Physic» vero proprium est inquirere utrum rei natura consentiat enuntiationi, utrum ita sese, ut dicitur, rerum proprietas habeat vel non. Est autem alterius Gonsîderatio alteri necessaria. Ut enim logicœ dis* cipulis appareat quid in singulis intelligendum sit vocabulis, prius rerum proprietas est investiganda. Sed cum ab bis rerum natura non pr» se sed prae vocum impositione requiritur, tota eorum intentio referenda est ad logicam. Cum autem rerum natura percepta fuerit, vocum significatio secundimi rerum pro- prietates distinguenda» est, prius quidem in singulis dictionibus, deinde in orationîbus quse ex dictionibus junguntur, et ex ipsis suôs sensus sortiuntur. Neque enim absque partium discretione composita perfectio cognosci potest. Cumque bypotbeticarum. enuntiationum sententiam tractandam ad^ veri falsique discretionem suscepimu», ex partibus earum nobis inchoandum videtur esse, quae sunt antece- dens et consequens et qu» ea conjùngit conditio. Sed quoniam cou-- ditionis conditionem în necessitate consistere supra monstravimus, antecedentis ac consequentis régulas in praesenti ponere sufficiat. Sed prius antecedentis ac consequentis significationes distinguamus. Accipiuntur autem antecedens et consequens modo in désigna- tione integrarum enuntiationum, veluti cum in bac consequentia: ^ Supplevimus ad.
352 PETRI AB^LARDI DIALECTICA.
51 Sacrâtes est homo. Sacrâtes est animal, primam categoricam ad se* • Fol. 1 54 v'. cundam * antecedere dicimus, vel eorum quae ab ipsis dicuntur; modo vero in dcsignatione simplicium dictionum sive eorum qu» ab ipsis significantur, ut in eadem consequentia speciem ad genus antece- dere dicimus, id est hominem ad* animal, naturavel habitudo vim inferentiae tenet. Per id vero quod antecedens et consequens acci- piuntur in designatione totarum enuntiationum quse hypotheticam perficiunt vel in designatione eorum quse per eas dicuntur, dictum est quia nuUum verum infert falsum. Si enim ad terminos aspiciamus antécédent ium et consequentium enuntiationum, inveniemus sœpe a vero falsum inferri; veluti cum dicimus: Si vera est: amnis homa est animal, faba est: nullus hama est animal, vel nan amnis hama est animai Si vero totas enuntiationes pensaremus, verum potiusa vero bic in- ferri viderimus. Verum est enim quia vera est: amnis hama est animal et quod falsa est: nullus hama est animal vel nan amnis hama est ani- mai Cum autem per antecedens et consequens sive dictiones simpli- ces sive intégras enuntiationes accipimus, tune ea quidem hypothe- ticarum enuntiationum partes appellare possumus, e% quibus scilicet ipsae consequenti» conjunguntur, non quidem de quibus agitur\ sed ex quibus constant. Neque «nim veram banc consequjentiam: si est hama, est animal, de vocibus agentem possumus acdpere, sive dictionibus sive propositionibus. Falsum est enim ut si haec vox hama existât, hœc quoque sit quœ est animal; ac similiter de enuntia- tionibus sive earuai intellectibus. Neque enim necesse est ut qui în- tellectum praecedenti propositione generatum faabet, babeat quoque intellectum ex consequenti conceptum. NuUi enimdiversi intellectus ita sunt affines ut aiterum cum altero necesse sit haberi, imo nulles simul intellectus diversos animam retinere ex propria quisque discre- tione convicerit, sed totam singuiis intellectibus, dum eos habet, vacare invenerit. Quod si quis essentiam intellectuum ad se sequi sicut essentiam rerum ex quibus babentur intellectus, concesserit, profecto quemlibet intelligentem infinitos intellectus babere conce- ^ Gxl. agatar.
PARS TEKTIA, TOPICA. 555 deret, secumlum id scilicet quod quselibet propositio innumera* biiia consequentia habet. Amplius sive de enuntiatioiiibus sive de inteUectibus earum agatur, oportet nomiiia earum in consequentiis poni; sed si vel homo vel animal accipiantur nomina vel enuntia- tionum vei inteliectuum, profecto consequentia esse non poterit: 51 est homo, est animal quœ ex solis juncta est dictionibus» ac si sic diceretur: si homo, animal; imo omnino imperfecta est oratio. Ut igitur veritatem consecutionis teneamus, de rébus tantum eam agere concedamus, et in rerum natura régulas antecedentis ac conse- quentis accipiamus.