dissensio fîierat; nec satis validum visum est Aristotelis argumentum de continuatione partium corporis ad continuationem partium loci, eo quod. hae illi adhaereant. Sic enim et numerus, qui discretus est, continuas esse pôsset ostendi secundum adhaerentiam singularum ' Aristot. Gateg., pag. h6à, 466. — * Parfinm supplevimas.
DIALECTIGA. a 4 186 PETRI AByELARDI DIALECTICA.
* Fo]. 1 1^ v". unîtatum ad singulas corporîs particuias; qui tameB, licet «epe in * contiQUo subsistât fundamento, ut quœ conlinuîs partibus corporis adhdBrent unitates, semper tamen in natura discretionem habet, qui solatn unitatis particularitatem requirit, non alîquam contimmtîo* nem, sicut linea qu£ ex punctis conjungitur, quse non solum punc<- torum pluralitatem exigit, verum etiam certam eomm dispositionem s^cundum longitudînis continuationem. Unde cum nomen mimeri pluralis simpliciter videatur atque idem cum eo (}uod est unitates, iineae nomina vel jsuperficiei vel corporis vel caeterorum sumpta a ^ibusdam compositionibus dicuntur, licet tamen et ex eis alia sumpta videantur, ut a linea lineatum, a corpore coq>ulentum.
Nunc vero ad tempus propositum revertentes, ipsius naturam dili-- gentius intueamur. Horum^ autem diia sunt simpiicîa, quœ instantia vocamus, id est indivisibilia momentas alia ex hia oomposita, ut cum hoc prœsens momentum et illud quod praeteritum et quod futunim est quasi unum compositum accipiamus, de quo Àristoteles egisse inveni* tur; quod quidem est quantitas secundum successionem pârtium in eo subjecto continua. Cum enim omnia secundum tempus mensurentur, et sua in se tempora habeant tanquam sibi adjacentes mensuras, non licet accipere compositi temporis continuationem in rébus diversîs, ctsi in eis partes simul existentes percipere possimus ex quibus rec* tins compositio fieri queat, sed momenta in eodem subjecto, more fluentis aquse, sibi succedentia. Mensurantur autem res îpisœ secun- dum tempora, cum quselibet actio vei horaria vel diuma vel men- strua vel annua dicatur; praecipue enim actiones vel passiones se^ cundum tempora dimetiuntur, quarum etiam partes non sunt per- manentes, sed simul cum partibus temporis transeuntes; unde bene in verbis significatio temporis eis adjuncta videtur. Cum autem res singulœ sua habeant tempora in se ipsis fundata, sua scilicet mo- menta, suas horas, suos dies, vel menses, vel annos, omnes tamen dies simul. existentes, vel menses, vel anni pro uno accipiuntur, se- cundum volutionem solis ab oriente in occidentem vel totius circuli ^ Sic Cod. 9ub. temporam.
PARS PRIMA, LIB. II, IN PRiEDICAMENTA. F87 gui conimii. Nota autesn qaod dici 9oiet hujfus oompositi constito*' tioneni, sîeiit dîveirsa eal ab aliis, in eo scilîcet quod per paries ejus non pecniaiieaoi aed peor unam partem semper éxisth, ita diversam ûaferantÛB -naturam custodire. In alîîs enimtotîs, totnm positum ponit parlem et pars destructa perhint totnm parte, totum autem dea- truetum non destntit partem nec pars posita ponh totum, ut si domus est, paries est, aed mm convertitur: si paries est, domus est. In tem~ pore vero e converso est, veluti in die. Si enim prima est, dies esse diekur, sed non convertitur; eo sdUcet quod per qnamlibet parlem sui dies eiistere dicatur. At vero si dies non est, prima non est, sed non convertitur, propter suprapositam causam. In bis Haque totis, quee per unam tantom partem semper existunt, iilud, quod de infe* rontîa totius et partis Boethins éocet \ non admittunt. Sed nec fortasse in hîs, si verba proprie pensemifs, aliorum quoque inferentia firas- trabîtur, imo eadem consistet, Cmn enim diem esse dicimus, si, quuiti dieu nominemus, attendamus duodecim scilîcet boras simul acceptas, ipsis ommbiis cottectis existere attribuimus, qu8& quidem simul omnes esse non possuni niai quœlibet per se fuerit. Sed dici* tur nulle jam tempore ulterius banc propositionem veram esse: dies est; quippe nnaquam omnes simul diei borse existunt. Ac qui- dem verum est; nisi figurative atque imptoprie intelligamus, ut ipsum sciiicet per partem subsistere dicamus, hoc est partem aliquam ipsius esse. Sed nec de se ipso diem praedicari contingit, ut^ videiicet diem esse diem annuamus. Quod enim omnino non est, nec dies esse potest. Nulle autem modo duodecim borae dici possunt existere dum una tantum, imo unum tantum unius momentum existit; nec propne totum dici potast oojus una taAtum pars existit. Quasi tamen unum in- tegntm.sœpe quœ vere non suntaocipimus, eîsque nomina tamquam existentibua aplamus, dum aiiquid de eis intelligi Yolumus. Sic nam-^ qne prœteritum et futurum eorum quœ non simt noimna ponimus, cum altqfuam de eis notitiam faeere vcdumus, aut secuadum ea sub«- jecftum aHqmdmensurare; quœ quidem nec tempera recte dici pios- ' Boeth. de differentiis Topicis, lib. II, pag. 867. — * Ut atipflevimiis.
188 PETRI AB/ELARDI DIALECTICA.
8unt, cum nec quantitates sint quse in subjecto non sunt, nêc*in sub- jecto sint quae nullo modo sunt; temporis tamen impositionem ad praBteritum et ad futurum illi dirigunt qui omne verbum temporis si- gnificativum concedunt. Neque tempus quod fuit et non est, magis tempus dicendum esset quam humanum cadaver, homo. Utque in eo quod est homo mortuus, oppositio est in adjecto, ita et in eo recte diceretur esse quod est tempus prœteritum et tempiis futurum. Nota autem quod, cum praeteritum et prœsens et futurum circa diversa accipiantur, hic ordo est eorum ut antecedat prœteritum, deinde prœ- sMis succédât ac postea futurum subsequatur, cum videlicet res ea quae praeterita est prius exstiterit quam ea quse praesens est, atque ea quae praesens est quam ea quae futura dicitur. Si vero ad idem illa tria nomina referantur, ipsumque secundum hoc quod illis nomi- nibus designatur, accipiamus, postea possumus appellare futurum, deinde praesens, ad ultimum vero praeteritum; accipitur autem jM^se- sens tempus tanquam communis terminus praeteriti et futuri. Unde et Aristoteles^: « praesens, inquit, tempus copulatur ad praeteritiun et ad futurum^ » id est continuatum ad ea quae ipsa medietate con* necti quodam modo dicuntur.
Hactenus quidem de continuis quantitatibus disseruimus, linea scilicet, supei^icie, corpore, ioco, tempore. Nunc vero ad discretas transeamus, numerum scilicet et orationem.
. De Numéro.
[Cf. Âristot. Categ., pag. d6S. Boeth. in Pmiicain, lib. II, pag. a5-5.]
Numerus autem ex unitate prin'cipiuiïî sumit; unde ipsa ongo numeri dif&nitur. NumerumautemcoRectionemunitatumdeterminant. Plures enim unitates numerum efficiuut, ut hoc binarium hae duae unitates, et hoc ternarium istae très, ac similiter alii quilibet numeri ex unitati* bus constituuntur, in quibuscumque subjectis ipsae accipiuntùr, sive scilicet continuis, sive discretis. Unde maxime Magistri nostri sententia, ' Aristot. Giteg., pag. 466.
PARS PRIMA, LIE. II, IN PRiEDICAMENTA. 189 memini, confirmabat binarium, temariiun, cœteroMfue numéros spe* des numeri non esse, nec numerum genus eorum, cujus videlicet re's iina naturaliter non esset. Hœ namque dus unitates in hoe homine RcDMe habitante, et in illo qui est AntiochiaK consistunt, atque hune binaritun componunt. Quomodo una res in natura diceretur^ aut quo- modo ipsœ spatio tanto distantes unam simul specialem seu gênera** lem naturam récipient? Unde potius numeri nomen et bînarii et temarii et cœterorum a coilectionibus unitatum sumpta dicebat ^ Sed si sumpta essent a quibusdam, ut ait, coilectionibus, raale ipsis Aris- toteles ostenderet quantitatem non comparari, cum ait^: « neque enim est aiiud alio magis bicubitum, uec in numéro, ut trinarius quinario. » In sumptis enim non ea quœ ab ipsis nominantiu*, comparantur, sed tantum formée quae per ipsa circa subjecta determinantur; aiioquin et substantias ipsas comparari contingeret, quœ sœpe à sumptis nomini- bus nominantur, ut ab eo quod est album et cœteris. Unde opportu- nius nobis videtur ut, sicut supra tetigimus, numeri nomen substan- tîvum tantum sit ac particulare unitatis, atque idem in significatione quod unitates. Binarius vero vel temarius cœteraque numerorum no* mina inferiora sunt ipsius pluralis, sicut hominis vel equi ad animalia, aut aibi homines et nigri, vel très vel quinque homines ad homines. At fortasse quoniam omnia substantive numerorum nomina in uni- tatibus ipsis pluraliter accipiuntur, omnia ejusdem singularis plu- ralia potenmt dici, secun^um hoc scilicet quod diversas unitatum coUectiones demonstrant. Numerus quidem simplex metiatur plu- raie, alia* vero secundum certas coUectiones determinata. At vero, *Fol. 119 r\ dieîtur, quod substantive numerorum nomina accipiamus, non mi- nus in quaestione ducitur quod in ipsis quantitatem non comparari Aristoteles monstrat, cum videlicet certum sit nulla substantiva ad comparationem venire. Sed id fortasse nominibus constabat firmam- que rationem comparationis a quantitate monstravit, cum neque ipsam ^ per substantiva nomina neque per sumpta ostendit. De sumptis ' God. dicebant Sed dicebat magu placet ut ad Abadaidi Magùtrum referatur, sicut et ait quod sequitur. — * Aristot. Gateg., pag. k^2. -— ' GhI. ipnu.
100 PETRI ABiELARDI DIALE€TICA.
aurtem per tria manstrarit, ^od a trinario sumptiim est; de subslatt^ tivis vero per tempus et trinarium^ Hi vero quitus ridetur in spe^ cialibns aut generalibus vocabulis non solum ea contîiieri qvm nna sunt naturaliter, sed magis ea quœ subslantialiter ab ipsis bodih naotur, posssunt fortasse et ista species appeUari, quum vîdelicet magis iogicam in impositione vocum sequuntur qoam physicam in natura rerum investiganda.
Haec qiiidem dicta sint de numéro, et de oratione deineeps di»- serendum est.
De oratione.
[Cf. Aristot. Categ., pag. 465. Boeth. in PraBdicam., pag. 148-9. Excerpta tanlum hujus iod appoDere opene pretium videtur; hic autem de sententia quadam Magistri sui disputât Abslardus; deÎBde qiuBstioDes agitât que timc tampons moveri soiebnt, de oratianis natura et ad inteHecttm relations, etc.]
Quos quidem tenores Aristoteles orationes appellat, sive etiam forlasse voces, quas etiam significare voluit quando una cum aère ipso proferuntur. Nostri tamen, memini, sententia Magistri ipsum tan- tum aerem proprie audiri ac sonare acsignificare volebat, qui tantum percutitur, nec aliter hujusmodî tenores vel audiri vei significare dici, nisi secundum hoc quod auditis vel signifioantibus aeribus ad- jacent. Sed jam et sic quamlibet ipsiua aeris formam, ut colorem aliquem ejus, audin ac significare possemus eonfiteri. Nos autem ipsum proprie sonum audiri ac significare concedimus, qui, dum aer percutitur, in ipso procreatur, atque per ipsum aer quoque se&sihîlis auribus efficitur. Sicut enim cunctis sensibus formas ipsas subslaoK tiarum proprîe discernimus atque sentimus, ut gustu odores, visu colores^ tactu calores, ita quoque auditu proprie tenorem proiatio- nis concipimus atque sentimus. ' Foi. 119 V'...,. Solet ^ autem hoc looo de significatione orationis prœcipua esse quâastio, ut cum hœc oratio homo est animal significatîva dicatur, quae pailes permanentes non habet, quando ipsa significare di- ' Aristot. Categ., pag. ^73. Œ Boeth. îd Praedicam., pag. i5&.
PARS PRIMA, LIB. II, IN PRiBDICAMENTA. 191 eaftiir requiritur, sive scilicet dum prima pars, seu dum medîa, seu pofiuB dum ultîma profertur. At vero ejus «ignificatio non nîsi in ultimo puncto prolationis perficitur. Sed si tiinc tantum oratio signi- ficare dîcitur dum ukima ejus pars p];ofertur, jam proiecto iiiœ par^ tesquœnonsunt, cum ea quœest, sigifificant; ut jam significatîonem esse confiteamur stinui in eo quod est ac non est. Si enim eam tan* tum poneremus in ea orationis parte quae existit, jam profecto uiti* mam litteram significare concederemus. Nostra autem in eo senten- tia pendet ut post omnium partium suarum proiationem oratk) significare dicatur. Tune enim ex ea inteliectum coiligimus, cum pro- latas in proximo dictiones ad memoriam reducimus, nec uilius vocis significatio perfecta est, nisi ea tota prolata. Unde et sœpe contingit ut, oratione prolata, non statim eam intelligamus, nisi aliquantulum proprietatem audit® constructionis mente invaserimus ac studiose rimaverimus \ semperque audientis animus suspensus est dum vox in prolatione est, cui crédit aliquid posse adjungi quod inteHi- gentiam mutare valeat, nec cessât animus audientis donec quiescat lingua proferentis. NuUa enim adeo est perfecta oratio, ut non ei ali« qmd adjungi queat quod ad aliquem inteliectum contendat; ut si ei qui dicit: Sacrâtes est homo, yel albus vel grammaticus adjungam, vel ei qui dicit: Sacrâtes currit, bene, vel aliam competentem verbo determinationem, aut ei qui dicit: si est homa, est animal rationale martale. Cum itaque orationem significare dicamus prolatis omni- bus ejus partibus, ac jam nihilo prorsus de ipsa existente, nuUi vere par significare aliquam proprietatem dare possumus; sed ut figurative propositio ipsa intelligatur, si proprietatem aliquam in ea attribuere aiicui volumus, potius' animaB audientis intellectus attribuitiu*, qui, ut dictum est, a prolatis vocibus designatus est. Cum igitur dicimus prolatam- orationem significare, non^d intelligi volumus ut ei quod non est formam aliquam, quam significationem dicunt, attribua- mus; sed potius inteliectum ex prolata oratione conceptum animie audientis conferimus. Ut, cum dicimus: Sacrâtes currit, significa* ' Sic Cod.
J92 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
tu» hic videtur sensus quod intellectus, ex proUtione ipsius con- ceptus, in anima alicujus existit. Sic autem et chimœra est opinabilis figurative intelligitur, cum non forma aliqua chimaerae ^ quœ non est, attribuitur, sed potius opinio, animse alicujus opinantis chima&ram. Si vero in eo nomine quod éït significans nullam intelligimus for- mam, sed hoc tantum quod intellectus aliquis pfer ipsum generetur, possumus orationem quamlibet ita significativam dicere^ quod unum de his ex quibus intellectus concipiatur; sed non ideo ipsam esse contingit cum, ut dictum est, non ea quae sunt, sed potius ea quœ non sunt, significant, sitque hoc nomen significans potius ex una causa datum quam ex aliqua proprietate sumptum, ex ea scilicet causa quod intellectum in animo alicujus générât.
Solet etiam quœri, cum eadem vox a diversis adstantibus longe au* diri dîcatur, utnim ipsa vox ad aures diversorum simul et tota aequa- liter veniat, an ipsa ante os proferentis remanens, unoque et eodem loco consistens, secundum modunrsensuum ab ipsis simul discerna- tur et sentiatur, sicut spectaculum aliquod eminus oppositum, quod simul a pluribus conspicitur, simul ab ipsis secundum sensum vi-- dendi conspicitur, quodamque modo ad oculos diversorum venîre dicitur, secundum eosdem sensus videndi scilicet qui simiil ad ipsum diriguntur ^. Sed sunt nonnuUi qui non eamdem naturam in visu et auditu vel cœteris sensibus confitentur, in eo scilicet quod visum remota quoque concipere dicunt, auditum vero non nisi prœsentia; unde et Priscianus ait « vocem ipsam tangere aurem dum auditur, » ac rursus ipse Boethius' totam vocem et integram cum suis elementis ad aures diversorum simul venire perhibet. Videtur et illud ai^men* tum esse quod essentialiter vox vel quilibet sonus ad aures diverso- rum veniat ut audiri possit, quod videli cet tardius a remoto homine quam a proximo auditur. Si eiim a longe hominem videris malleo percutientem, vel securi aliquid recidentem, postictum aliquandiu sonunî expectes. Si vero prsesens existeres, vel in ipso ictu vel statim post ictum sonum audires, eo scilicet quod ad aures tuas * Cod. dici, — ' Cod. reiiguntur. — * Boeth. Music, pag. 1071.
PARS PRIMA, LIE. II. IN PRiEDICAMENTA. 195 citius perveniret. Hinc et ssepe vidimus contingere quod impetus venti sonum aliquem cum ipso aère rapit, dumque aiiribus istorum a quibus venit Ipsum àufert, auribus illorum ad quos tendit, ipsum deferi. At vero quomodo vel ipsa qaantitas vel ipse aer in diversis lods simul esse poterit? Quse enim individua sunt, in diversis locis esse auctoritas negat \ atque in hoc afa universalibus séparât quse simul in pluribns reperiuntur. Ipsum etiam Augustinum in Catego- riis suis asserunt dixisse nullum corpus in diversis iocis eodem tem- pore consistere. Quod quidem ipse exquisite de corporibus dixisse videtur, non de animabus; quippe eadem anima in singulis corporis partibus tota esse dicitur; unde et eas omnes simul végétât. At vero mihi non aliter videtur posse dici in singulis partibus existere, nisi se- cundum vim et potestatem ipsius, quœ quidem, dum in unatantum parte corporis es^sentialiter manet, vires suasper omm^ membra dif- fundit, unpque et eodem loco consistens omnia simul membra régit atque vivificat. At vero multo magis corpulenta substantia in diversis esse simul non^ poterit. Quod si cprporea n^atura simul in diversis non possit existere, necaer, qui orationis est fundamentum, in diversis locis simul reperietur, nec ipsa quae ei adhaeret oratio, quam sine ipso impossibile est permanere. Quomodo ^rgo eadem vox simul a diversis audiri coaceditur atque diversorum aures attingere? Sed ad baec quidem diversi diversas proférant solutiones. Hi quidem qui audiri etîam remota volunt, dicunt vocem ante os proferentis remanentem essentialiter secundum sensuum discretionem ad " aures * Fol. diversorum venire, ut nos meminimus. lUi autem qui audiri nolunt nisi prsesentia, banc in voce physicam considérant quod quando lin- gua nostra aerem percutit soniquç formam ipsi nostrae linguae ictus attribuit, ipse quidem aer cum ab ore nostro emittitur exterioresr que invenit aères quos percutit M réverbérât, ipsis etiam quos réver- bérai consimilem soni formam attribuit, illeque fortasse aliis qui ad aures diversorum perveniunt. Unde etiata )3oethius dicitur in libro musicse ai*tis^ ad hujusmodi naturam similitudinem de lapillo misso * Vid. Boeth. in Porphyr., pag. 76. — * Non excidit. — ' Pag. 1071.
DIALEGTIGA. 3 5 194 PETRI ABufiLARDI DIALECTICA.
in aquam adhibuiaae. Quiquidem aquam percutit; ipsa staiim unda dum in orbem diffunditur, oii>icularem fbrmam aasumit, uadisque alus quas ad ripas impeliît, consinailem fermam attriboit, dum ipsae in ort>em diffunduntur. Sic vocem non secundum essentiam, sed se- cundum consimilem formam eamdem ad aures diversorum essentia* liter venire quidam concedunt. Alii vero eamdem essentialiter, ut dictum est, accipiunt, sed non essenti^ter venire, sed secundum sensus recipiunt. Atque haec dicta sînt de oratione.
[Sequontor divisiones QuanUtatis, prima et ucnnda divisio, scilicet Quantum aliud eue dia- cretum, aliud continuum, et aliud quidem ex partibus positionem inter se invicem habentibns coQStans, aliud vero ex non habentibus inter se positionem (V. Aristot. edit. BnUe, p. 464 sqq. Boetk. edit. BasU., pfig« 1 49 aqq. ); obi cum pauca oceorrant quas, ut in lucem prodeant, di^ videantur, duos tantummodo infra positos locos excerpsimus. ] ...Videtur quoque et illud retorquendum esse, si ^ continuimi dif- finiamus cujus partes ad se invicem per médium copulamus, utrum de omnibus aut quibusdam partibus sit intelligendum. Sed omnes quidem per médium terminum ad se invicem copulari dicere non possumus. Ipse enim médius terminus sœpe medio termino caret, alioqui in infinitum quantitas cresceret. Possumus etiam quamlibet quantitatem continuam sic mente nostra dividere, ut nullus inter partes ipsas terminus inveniatur, ut si duas tantum partes considère- mus in tota compositi divisione; veluti cum tripunctalem iineam in bipunctalem Iineam et punctum dividimus. Si autem non omnes in diffinitione partes, sed qusdam accijnendse sunt, sic videbitur diffi- nitio largior diffînito; ut si tripunctalem Iineam et punctum ab ea spatio remotum, ratione coiligamus, haec continua non videntur, licet aliquas partes ipsius scilicet linese communi termino ^ copulatas habeant. Unde fortasse Aristoteles illud per diffinitionem continui non adduxit, sed magis per quamdam ostensionem continùationis, in his quidem continuis quœ pliu'ibus partibus, ut dictum est, con- nectuntur, eo scilicet quod, ut diximus, majores ad tractandum suscepimus quam ad mensurandum assumi soient; vel manifestior PARS PRIMA, LIE. II, IN PRiEDICAMENTA. 195 fortasse continuatio erat ubi médius terminus intercedebat. Si autem continuum proprie diffinire veiimus, dicamus id esse con- tinuum, cujus partes sibi sine intervaiio sunt insertœ, hoc est, habet partes quarum^ nuUam facit distantiam interpositio alterius rei vel ulla ab invicem divisio.
...Nunc * ad communitates et proprietates quantitatum procedamus. * Foi. 1 20 ▼•. Nihil antiquitati contrarium Aristoteles dixit, quidquid ex eo appa- ret quod circa idem reperiri possit. Per magnum tamen et parvum, et multum et exiguum, quantitati contrarietas inesse videtur. Hœ enim quantitates et contraria videbantur, quae utraque ipse falsa esse convincit ^. Quantitates quidem inde non esse ostendit quod relativa sint et ad se invicem referantur, ita ut magnum respectu parvi di- catur, et e converso. ^icut enim hic mons respectu illius magnus vel parvus dicitur, ita hic numerus, ad illum relatus, multus vel pau- eus invenitur, et hi homines multi vel pauci ad illos comparati. Non est autem id magnUm quod multum, vel parvum quod paucum. Magnum et parvum' in continuis, multum vero et paucum acci- pimus in disjunctis. Non solum autem haec quantitates non esse, seà nec etiam contraria esse monstravit; primum quidem argumen- tum ex eo sumensquod relativa sunt, ut sùpra monstraverat; quae videlicet relativa omni contrarietate sunt absoluta. Idem quoque se- cundo ex inductione inconvenientis monstravit, ostendens scilicet his qui eapro contrariis habent, contraria simul in eodem existere, atque eadem sibi ipsi contraria esse in susceptione quidem contrariorum.
...Hactenus^dequantitatedisputationemhabuimus.Nuncadtrac- *foi >«*«*•. tatum prœdicamentorum reliquorum operam transferamus, eaque post quantitatem exequamur quae ei naturaliter adjuncta videntur ac t}uodam modo ex eis originem ducere ac nasci. Hsec autem quando et ttbi nominibus Aristoteles désignât. Quorum quidem alterum ex tempore, alterum ex loco ducit exordium.
' Cod. cujus, — « Aristot. Categ., pag. 469. — ' Cod. paucam.
196 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
De quando.
[Cf. Aristot. Categ., pag. Soi. Boeth. in Pnsdicam., pag. 190. — De roO Quando natura et du- plici significatione. ] Est autem Quando in tempore esse, quaedam sciiicet proprietas quae ex adjacentia temporis^ ad substantiam ipsi innascitur personœ, tam a tempore^ ipso quam a subjecta substantia diversa. Esse in tem- pore diversis modis fortasse intelligi potest, ut videlicet esse dicatur in tempore quod existit aliquo existente, vel ita quod temporis ad- jacentia suscipiat. At vero posterior expressio bis videtur ' maxime congruere quae ad ea tantum referri possunt quœ temporis adja- cfentiam* habent; prior vero et ad tempora ipsa^ et ad supremas et divinas personas quae in tempore esse denegantur; imo ad omnia deflecti poterit.
Sicut autem plures temporum species considérant, annum, men- scm, ebdomadem, diçm, horam, momentum, ita et secimdum haec plures * Quando species licet attendere, ut esse in anno vel mense et caeteris, et quaecumque insuper ad interrogationem Quando adverbii reddunt, cum videlicet non de tempore, sed magis de ad- jacentia ex tempore nata quaeritur. Juxta quod et ipse Anstoteies heri exemplum Quandor posuit: « Quando autem, inquit, ut heri ^. » Quod fortasse exemplum aliquid^ dubitationis habet, cum videlicet heri rei existentis designativum non videatur. Sicut enim dies hes- terna praeterita est ac jam non est, ita et secundum quae ea fuerat adjacentia, praeterita videntur, ubi ipsius causa non permanet. Sed fortasse hi qui magis in speciebus rerum naturam quam vocabulorum impositionem attendunt, per heri quamdam praesentem adjacentiam designari volunt^ quae in ipsa re est, ex eo quod in hesterna die fue- ' God. ïoci. Perperam, ut liquet. — * Cod. tam looo, — ' God. poiterior kmc hco; haie îoco perperam ut supra; contra expressio et videtur e sequentibus hue revocavimus. — * Cod. adjacentia. — * Cod. ipsa expressio prior videtur, — * Sub. row q. — ' Hœc verba in editis desunt; sed in Aristotelis versione, Boethii commentario prsefixa (pag. 190), repe- riuntur. — ' Cod. aliquid exemplum, — * Volant supplevimus.
PARS PRIMA, LIB. II, IN PRiEDICAMENTA. 197 rit; ut scilicet ex praeteritis quo<{ue temporibus pressentes retineat proprietates, secundum id scilicet quod in eis fuit. Sœpe autem, causis pereuntibus, effectus remanere contingit, ut post patrem aut matrem filium, vel post infirmitatem qui ab ea infertur, pallorem. Videntur autem et ex eodem tempore diversœ species Quando * se- cundum diverses transitus temporum generari, ut heri vel nudiuster- tins vel etiam cras secundum idem tempus accipiuntur, et illud in- super Quando quod cum ipso prsesentialiter sit. Veluti in hoc die ostendi potest; hestema enim die cras ipsum dicebamus, hodie vero quamdam adjacentiam, quam Quando dicimus, cum ipso (ieri simul consideramus; in crastino vero heri secundum ipsum diceba- mus, in tertio vero nudiustertius. Sic et aliis succedentibus diebus vel praecedentibus, divers» secundum idem species fingerentur, uno fortasse individuo. Sic enim heri singxdare videtur et individuum, quando quidem ex singulari die praeterita natum est, sicut ipsa dies fuerat, quod etiam eidem contingit subjecto; et hoc quidem clarum est, cum posteriorem et propriam significationem ^ esse in tempore accipimus. Secundum vero aliam, species fortasse videntur ac multis inesse, secundum id scilicet quod multa existant die hestema eadem