De nomine.
[Cf. Aristot. de Interpret., pag. 16; Boeth., edit. prima, pag. 220; edit. secanda, pag. 3o8. Dis- potatur pnBcipna de nomin» et verbi differentia et de casibns nominis. Duos tantum locos excer- psimus. ] ' Foi. 139 Y*...Non * tam igitur in significatiotie temporis nomen a verbe rece- PARS PRIMA, UB. ID, IN LIB. 13E INTERPRETATIONE. 219 dere videtur, quaminmodosigaifieandi. Verbum enim, quadsoium^ inbsreatiajn facit, in eo tempus quoque désignât^ quod inhceFeirtiam rei 8U£ ad subjectam personam in tempore dénotât. Nomen antém itthaerendi significationem non tenet, nec aliquid quemadmodiim verbum inbsrere proponit» etsi rem aliquando ut inhaerentenidetep* minet^ ut album albedinem tanquam adjacentem atque inhasrentein significat, nec tamen vel adjacere vel inhœrere proponit^ sicut v^er- bum faort, quod etiam substantivi verbi copulationem adjunctam proprice significationi continet; tantumdem enim camf verbum pro« ponit, quantum est carrens dicere. Unde in secimdo Péri enneniaa Aristoteles ': Nihil, inquit, differt, hominem ambulare et bominem ambulantem esse; ac si aperte diceret: idem dicit homo ambnlai quantum proponit homo est ambulans. Sed âd hoc, memini, Magister noster V/ opponere solet: si, inquit, verbum propriam signi- ficationem inhserere dicit, verum autem sit eam inbaerere, pro*» fecto ipsum verum dicit, ac sensum propositionis perficit. Verum ipse verbo.deceptus erat, ac prave id ceperat verbum dicere rem suam inhserere, ut currit cursum, quod dicebamus. Neque ^m sensum propositionis accipiebamus tanquam cursum in subjecto ponentes, atque inhœrere in prsediGato;..hunc enim sensum vcayril non habere ex série ipsa orationis maniféstum est, sed tantumdem intelligimus in curritf quantum in est currens; non quod pro^ proposi«- tione accipiatur^, ut currens subjectum, estvero prœdicatum ponatur, sed tanquam pro parte propositionis, ut hujus quae ait: homo est cur- rens, subterjunctum copulatur. Cum autem cui copuietur in est currens subjectum deest ad perfectionem sensus enunciationis, nifail itaque aliud accipimus, cum dicimus currit demonstrare cursum in* hœrere, quam proponere esse currentem, sicut nihil aliud dicimus animal homiai inhœrere quam hominem animal esse. Aiioquin diversi sensus essent, si videlicet animal unum de inhaerentibus homini di- ceremus, ipsumque animal in subjecto inhsrere, ut in prœdicato, 220 PETRI AByELARDI DIALECTICA.
atque homini in denunciatione utemur. Subjeotarum vero rerum di- versitas secundum decem Praedicamentorum discretionem superius est ostensa, quae principalis ac quasi substantialis noniini signîficatio detur. Cseterœ vero significationes quae secundum modos significandi accipiuntur, quaedam posteriores atque accidentaies dicuntur, quae etiam breviter sunt nobis perstringendae •Fol. i3or*. Sicut* autem casus a nomine diaiectici dividunt, ita etiam in- finita nomina, ut non homo^ non album. Unde in eodem Péri ermenias dicitur^: « non homo vero non est nomen, at vero nec positum est nomen quo illud oporteat appeliari. Neque enim oratio aut negatio est; sed sit nomen infinitum. » Finita enim sola, ut dic- tum est, sicut et recta in nomine inclusit; de impositione autem nominis infiniti talem idem in tractatu Verbi causam subjunxit ^: « sed sit, inquit, infmitum, quoniam similiter in quolibet est, vel quod est, vel quod non est, » ut non homo, non solum de bis quae sunt dicitur, verum etiam de bis quae non sunt. Sicut enim equus, non homo dicitur, ita et cbimaera vel hircocervus, quae nuUa sunt existçntium, non homo dici ppssunt, et quicumque homines non sunt. Est autem supra- posita causa vocabuli non tam ad significationem reducenda, cum scilicet nec solis nec omnibus infinitis videatur convenire, quam ad quamdam imponentis institutionem. Eadem causa *hujusmodi vo- cibus infiniti nomen attribuit, quod infinita in ipsis vidit contineri, tam scilicet ea quae sunt, quam ea quae non sunt; licet tamen non in eis solis nec omnibus infinitis. Nam res quoque et aliquid signifi- cativum, quœ infinita non sunt, ea quoque quae non sunt continere dicuntiu*, cum negativa particula careant, qua finiti significationem périmant. Unde in primo Péri ermenias dicitur * « hircocervus enim « significat aliquid; » hic enim aliquid^ ut Boethius ostendit*, nomen est rei non existentis, ex quo etiam innuitur hircocervum quoque sîgnificativum vocari. Sed nec omnibus infinitis supraposita causa conveniet; nuUa enim existentia hominant, hoc est, cum omnia sua PARS PWMA, LIB. m, IN UB. DE INTERPRETATIONE. 221 finita contineant. Lîcet autem nec solis nec omnibus infinitis conve- niât supraposita causa nominis, maxima tamen de parte dicta eau- sam magis inventionis quam proprietatem significationis ostendit, cum ipse scilket Aristoteles, hujus nominis in hac significatione inventor, ab infinitis infmita monstravit contineri. Sunt autem muitœ compositionis vel inventionis nominum causae, quae nec solis nec omnibus subjectis rébus possunt applicari, ut homo ab humo nomi- natus est, cpiod quidem ex bumo factus sit, non soius; vox quoque a vocandoy id est significando, dici perhibetur, licetmuitae sint non significative, ac nec sois fortasse signiiicativœ. Si quis autem homi- nis nomen secundum signiiicationem ac vocis sententiam aperire vo- luerit, ejus diffinitionem proférât. Sic quoque et si quis juxta signiii- cationem infinitum dicere voluerit, dicat infinitum esse vocabulum ex negatione ac finito compositum. Cujus potius modus significationis infinitus atque incertus dici potest, quantum quod adremotionem finiti, quoniam signiûcatio infinitaper multitudinem. Qui enim dicit non homo, nihil de&nite constituit hominem removendo. In eo enim quod hominem removet, quid non sit quidem demonstrat, quid vero sit non désignât., Atque ideo incerta dici potest ejus signiiicatio, in eo quod infinita dicitur, hoc est secundum remotionem finit!. In quatantum remotione, dum attenditur prsedicatum, nega- tionem dicitur facere; cum vero rem aliquam de his quibus impo- situm est attribuit, affirmationem reddere; veluti cum dicimus: So- craies est non homo, hanc, ut aiunt, enuntiationem et in sensu affirmationis vertere possimus si scilicet ita intelligamus: est aliquid ex his qus non sunt homo, et in sensu negationis, si hominem re- moveamus, ac si non est homo diceremus. Patet itaque ex suprapo- sitis infiniti^ diffinitionem non esse quod infinita contînet, sedcau- sam potius esse novae transpositionis et impositionis nominis. Cum enim infinita ea dici Aristoteles sciret quorum infinita est multitudo, ab his idem vocabulum transtulit et hujusmodi nominibus imposuit, ex ea quidem affinitate quod in ipsis sœpissime infinitas res includi ' God. infinita.
222 PETRI AB^ELARDI DIALECTICA.
videret, ut sit potius impositionis Qominiâ causa quam diffînitionis proprietas; quales quidem causse saepe in etymologiis redduntur, ut Brito dictus est quasi bratus; licet enim non omnes vel soli sint sto- lidi, hoc tamen qui nomcn Britonis composuit secundum afiBnitatem nominis bruti, in intentione habuit quod maxima pars Britonam £itua esset, atque hinc hoc nomen illi affine in sono protulit. Sunt autem qui omne infinitum, et in his quœ sunt et in his quse non sunt esse concedunt, secundum id scilicet qupd tam ea quse sunt quam ea qu8B non sunt quoquomodo significant, ut ipsum quoque non ens et quod ea quœ sunt removendo significat, et quœ non sunt simul nominat, utriusque esse dicitur. Sed profecto non in aliis voca- bulum esse dicimus, nisi in his quibus est impositum, ac de quibus potest prœdicari. Cum autem Aristoteles a nomine, ut dictum est, tam obliqua quam infmita separaverit, suprapositœ quidem diffini- tioni qusB ea quoque, ut ipse docuit, comprehendit, innuit appo- nendum esse, ad eorum exclusionem, rectum finitum; ut sit nominis intégra diffinitio: vox significativa ad placitimi sine tempore, cujus nuUa pars significativa est, scilicet recta finita.
De verbo.
De verbo.
[Cf. Âristot., pag. 18; Boeth. edit. prima, pag. aa3; edit. secunda, pag. 3i3. Disseritur hic proiixius de verbi definitione secundum Aristoteiem et Boethium \ non omùh verba actionis et pa»- sionxs significativa esse; de substantivi verbi natura et usa, de copulatione substantivi cuin àdjec- tivo per substantivum verbum; de copulatione adjectivi etiam non entis, aut futari tantum, aut pneteriti; de verbo infinito, et oratione infinita. E quibus ea tantum excerpsimus que de Wiliebno Campeliensi nonnihil continent.]
Fol. i3i r" Non * est autem illud prœtermittendum quod verba in enunciationibus posita modo proprie, modo per accidens praedicari dicuntur; proprie autem prœdicantur hoc modo, Petras est, Petrus currit; hic enim gemina vi funguntur, cum non solum copuiandi officiuAi teneni, sed etiam rei praedicatœ significationem habent. Per accidens autem et non proprie prsedicari dicuntur, cum ipsum verbum ^ prœdicato ad ' Verham supplevimus.
PARS PMMA, LIE. m, IN LIE. DE INTERPKETATIONE. 225 ejfis tantum c<>pulation€m apponitur, ita: Petrus est homo. Neque efthn hic interpositam quoque rem- prœdicatam continet^ quippe jam homo superflue supponeretur, sed tantum quod subjungitur praedicatum copulat; nec si jam aliquid praeter hominem in ipso esset attributum, in eodem loco hominem copularet subjunctum.
De hac autem praedicatione per accidens in secundo Péri ermenias ^ dicitur. Quando aut^m est tertium adjacens praedicatur, dupliciter fiunt aj^ositiones; adjacens enim in eo dicitur verbum quodpraedicato apponitur ad ipsum tantum copulandum, nec pro subjecta re prsedicanda ponitur, sed ut tantum copulet id quod praedicatur. Cum autem proprie dicitur, rem etiam prsedicatam continet atque aliquam rerum existentimn indeterminate attribuit, veluti cum dicitur: Pe^ tms est, hoc est, Petrus est aliqua de existentibus rébus. Quando quidem praedicationem ex accidentali necesse est consequi, pro eo quod saepe rerum non existentium vocabula copulat, veluti cum dicitur chimœra est opinabilis vel non existens. Nec mirum, cum in-*- terpositum significationem essentiae non habeat, sed tantum copulationis officium, ut dictum est, teneat. Unde etiam in secundo Péri ermenias dicitur ^: « Homerus est aliquid ut poeta, ergo etiam est, an * non? » Ac rursus: « quod autem non est, quoniam opinabile est, non est verum dicere esse aliquid. Opinio enim ejus non est quoniam est, sed quoniam non est. » At vero quaeritur, cum est verbum superius dictum sit inter quaslibet essentias copulare, quod omnes in essentia signiiicat, quomodo illa potest copulare quorum significationem non continet, veluti non^ ens aut opinabile, quod proprie acceptum sola non existentia, ut nobis placuit, nominat, aut quomodo construc-.
tionis proprietas servari poterit, nisi * intransitive ipsum quoque his * Fol. i3i v'.
quse copulat conjungatur? Unde quidem cum dicitur, Homero quoque defîmcto, Homeras est poeta^^ hoc est, memorialis fama Homeri adhuc manet per poema quod composuit, vel chimœra est opinabilis, esse quoque quod interponitur, in designatione non existentium volunt ' Cf. Arifllot., pag. 47. — * Ibid, — * An exciderat. — * Non supplevimus. — * Cf Aristot., pag. 47; Boeth. éd. prima, pag. a65; éd. secunda, pag. Âa3.
224 PETRI AB^LARDI DIALECTICA.
accipi. Sed quid ergo esse ea negat, si idem esse quod non existentia demonstrat, accipiat? Nostri vero sententia Magistri non secundum verbum accidentalem dicebat praedicationem, sed secundum totius constructionis significaturam, atque impropriam locutionem, quœ tota ad alium sensum explicandum composita est quam verba vi- deantur habere. Cum enim dicimus, Homero defuncto, Homervs est poeta, si significatarum signiûcationem dictionum pensemus, atque Homeri nomen hominis a poeta sumamus, verum est et simpliciter Homerum esse, ex eo scilicet quod poetœ proprietatem habere di* citur, atque propria fuit locutio. Si autem nuUam constructionis proprietatem, sed significationem dictionum attendamus, sedmagis aiterius orationis sententiam quam in ea tota exprimere volumus, ut ejus quae ait: fama Homeri per poesim ipsius manet, (igurativam atque impropriam locutionem componimus. Velutisi, aliquo tyranno defuncto, filiis ejus superstitibus ac tyrannidem patris exercentibus, dicamus: ille defunctus tyrannus adhuc vivit in filiis, non quidem vitam tyranno attribuentes, imo illis quos genuit, tyrannidem ejus exercentibus, ac si aperte diceremus: illi, quos ipse genuit, adhuc vivunt, tyralmidem ejus exercentes. Unde quia vivere per filios tan- tum tyranni nomini conjunximus, quando filii nomen subtrahitur, non possumus simpliciter dicere quod vivat. Idem etiam de ea enun- ciatione quae est, Homerus est poeta, dicunt, ut scilicet cum poetx nomen quod ad poema quodammodo se habet, subtrahitur per quod Homeri nomen nomini copulabatur, Homeras est simpliciter non dicatur. Sed quaero in illa significativa locutione, Homeras est poeta, cujus nomeji Homerus aut poeta accipiatur. At vero si homi- nis, falsa est enunciatio, eo defuncto; si vero poematisde quo agi- tur, cur esse et ipsum denegetur, aut quid fîgurativa locutio dicitur? non jam impropria est locutio, sed nova vocis aequivocatio. Sed ad hoc, memini, ut Magistri nostri sententiam defenderem, respon- dere solebam Homeri et poetae nomen, si per se intelligantur, Ho- merum designare; unde bene denegatur simpliciter Homerum esse qui jam defunctus est. At vero cum totius constructionis sententia PARS PWMA, LIB. HT, IN LIB. DE INTERPRETATIONE. 225 pensatur, ac simul verba in sensu alterius enunciationis confun- duntur, non jam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis oraiionis sententia intelligenda; atque in eo impro- pria dicitur orationis constructio, quod ejus sententia ex significa- tione partium non venit. Nec uUum poematis nomen de quo agimus, in enunciatione continetur. Aut fortasse in eo quoque impropria diçi potest constructio, quod Homeras, qui recti casus vocem habet, in significatione obliqui utimur, cum poema Homeri existere dicimus, ac poetae nomen ad poematis nominationem secundum resoiutionem sensus non convenientem reducitur. Sic quoque et chimœra est opina- bilis in eo figurativa atque impropria iocutio dicitur, quod alia verba quam quœ videantur in voce, proponant in sensu; non enim chimsrae, quae non est, aliqua proprietas per opinabile dàtur, sed magis animse alicujus opinio de ipsa attribuitur, ac si ita diceremus: anima aiicujus opinionem habet de chimaera.
...De * orationibus vero infinitis, quare hoc loco Aristoteles men- * Fol. i3a r*. tionem non fecerit, solet quaeri, cum^et ipsae quoque in enunciationem veniunt, vèlut ea quae dicuntur, non alhus homo, non animal rationale mortale^ Quae enim orationes impositione nominum habentur, infi- - nîtari quoque sicut et nomina videntur. Àlii itaque Aristotelem sim- plicis enunciationis constitutionem demonstrasse hoc looo volunt, alii vero nullo modo oratîonem infmitari concedunt, quibus, me- mini, magister noster V.^ assentiebat; nec quidem id tam secun- dwn sententiam negabat quam secundum constructionis natxuram; cujus quidem invalidam de conjunctione dictionum caiumniam in Glossulis ejus super Péri ermenias invenies ^. Si enim sensum exequamur, infinîtationis quoque proprietas in oratione quoque invenietur, et quaecumque sub fmita non continentur, sub infi- nita eadem possunt; ut, cum verum sit Socratem non esse album asinum, veram quoque et eam concedimus: Socrates est non albus asinuSf ita quidem ut non solum album infinitetur et asinus rema- ' Wfllelmus Gampellensis. — ' Illud WiDdmi opusculum nusqtiam laudatum inve- nitur.
DIALECTICA. 3 9 neat, ac si ita dicatur, est asinus non albus, sed ut tota simiil oratio albns asinm negatione exdudatur. Alioqnin magis una dictionum tantum infinitaretur quam oratio; sicut in secundo Péri ermenias ad aibi tantum infinitationem Aristoteles negationem posuit ^, cum pro JPalsa eam propositionem induxit: lignum est non albus komû. *Fol. i3aT'. «Si enim, inquit, de omnibus aut dictio est aut* h^atiç vera, cum lignum fahum sit dicere esse album hominem, erit verom de eo dicete esse non album bominem; » quod ac si diceret in- conveniens est in eo scilicet, ut dictum est, quod albo tantum re- nH>to bominem relinquit. Cum autem album tantum excluditur et homo remanet, verum est dicere omne non album bominem esse, et non album esse et bominem; taie est omne non album bomi- nem, quod omne bominem qui est non albus. Cum vero tota infini- tatmr oratio, non est necessarium vel omne album hommem esse non albiun vel bominem esse, quippe albus equus est^ non attms bomo. Sed neque non albus simpliciter neque bomo dici potest.
Hactenus quidem, Dagoberte frater/departibus orationis, quas die- tibnes appellfmius, sennonem texuimus. Quarum tractatum tribus voluminibus comprebendimus. Primam namque partem libri Parttum ante Praedican^enta posuimus; debinc autem Praedicamenta submi- simus, denique vero Post-praedicamenta novissime adjecinius in quibus Partium textum complevimus.
, PARS SECUNDA.
DE PROPOSITIONIBUS ET SYLLOGISMIS CATEGORICIS, ANALYnCA PRIORA.
^ [Hujui tituli loco codex habet: Pétri Jbailardi PalaHni Peripatetici Anafyticoram prioram prinrn Hic et in sequentibos Abaelardus tractatum Amtotelis de Interpretatione commentari pergit. Cum a«tem ad sj^logismos accedit, Boethimn seqaitor; Ariatotelîs enim Ânalyticb carebat, nt îpoe ait infra,pag. aag.]
PBTRI ABiELARDI PALATISII PERIPATETICI ANALYTICORDM PRIORUM PRIMUS.
Justa et débita série textus exigente, post tractatum singularum dictionum, occurrit comparatio orationum. Oportuit enim materiam in partibus prseparari, ac demum ex ea totius perfectionem conjungi. Sicut ergo partes natura priores erant, ita quçque in tractatu proce- dere debuerant/ atque ad ipsas compositionem totius subsequi de- cebat. Non autem quarumlibet orationum constructionem exequi- mur, sed in bis tantum opéra consumenda est, quae' veritatem seu falsitatem continent, in quarum inquisitione diaiecticam maxime desudare meminimus. Unde cum inter propositiones quœdam earûm simplices sint et natura priores, ut 'catégories, quaedam vero com- posite ac posteriores, ut quae ex categorîcis junguntur hypotheticae, bas quidem quae simplices sunt prius esse tractandas ex supraposita causa, unaque earuin syllogismos ex ipsis componendos esse apparet. Nec propter œmuiorum detractationes obliquasque invidorum cor- rosiones, nostro decreyimus proposito cedendum, nec a communi doctrinse usu desistendum. Etsi enim invidia nostrae tempore vitse scriptis nostris doctrine viam obstruât, studîîque exercitium apud 228 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
nos non permittat, tum ^ saltem eis habenas fexnitti non despero, cum invidiam cum vita nostra supremus dies terminaverit, et in his quisque quod doctrinae necessarium sit, inveniet. Nam €É5i Peripate- ticorum princeps Aristoteles categoricorum syllogismoriun formas et modos breviter quidem et obscure perstrinxerit, utpote qui pro- vectis scribere consueverat, Boethius vero hypotheticorum com- plexiones eloquentiae iatinae tradidit, groecorum quidem Tbeophrasti atque Eudemi^ operum moderator', qui tum de his scripserant syllogismis, uterque quidem, ut ipse ait *, moderatae doctiinae ter- mines excedens, ita ut hic lectorem brevitate, ille vero prolixitate confunderet; post omnes tamen ad perfectionem doctrinae locum studio nostro in utrisque reservatum non ignoro. Item qùœ ab eis summatim designata sunt vel penitus omissa, labor noster in lucem proférât, interdum et quorumdam mâledicta corrigat, et schisma- ticas expositiones contemporaneorum nostrorum uniat, et dissen- tiones modernorum, si tantum audeam profiteri negotium, dis- solvat. Confido autem in ea, quœ mihi largius est, ingenii abundan- tia, ipso coopérante scientiarum dispensatore, non pauciora vei minora me praestiturum eloquentiae peripateticae munimenta quam illi praestiterunt, quos latinorum célébrât studiosa doctrina, si quis nostra eorum scriptis compenset, et quid ibi si vel aequaliter quidve nos ultra ponamus, aut qualiter ^orum implicitas sententias evol- vamus, aeque dijudicet. Neque enim minorem aut fructum aut labo- rem esse censeo in justa expositione verborum quam in inventione sententiarum. Sunt autem très quorum septem codicibus omnis in hac arte eloquentia latina armatiu*. Aristotelis enim duQS tantum, Praedicamentorum scilicet et Péri ermenias libros usas adhuc latino- rum cognovit; Porphyrii vero unum, qui videlicet de Quinque vocibus conscriptus, génère scilicet, specie, differentia, proprio et accidente, introductionem ad ipsa praeparat praedicamenta; Boethii autem qua- tuor in consuetudinem duximus libros, videlicet Divisionum et To- * Cod. cum. — * &)d. eumdem. Cf. Boeth. De syllogism. hypothçt., edit. Basfl., i5A6, pag. 606. — ' Cod. moderatorum, — * Cf. Ibid, PARS SECONDA, ANALYTICA PRIORA, I. 229 picorum cum syllogismis tam Gategoricis quam Hypotheticis. Quorum omnium summam nostrae dialectitae textus plenissime concludet, et in lucem usumque legentium ponet, si nostrœ creator vite tempora pauca concesserii, et nostris livor operibus fréna quandoque laxa- verit. At vero, cum volùminis quantitatem mentis imaginatione col- lustra, et simul quae factà sunt respicio et quae facienda sunt penso, pœnitet, firater Dagoberte, petitionibus tuis assensum prœstitisse ac tantum agendi negotium praesumpsisse. Sed cum lasso mihi jam et scribendo fatigato tuae memoria caritatis ac nepotum disciplinas de- siderium occurrit, vesU*i statim contemplatione mibi blandiente languor omnis mentis discedit, et animatur virtus ex amore quae pigra fuerat ex labore, ac quasi jam rejectum onus in humeros rur- sus caritas toUit, et corroboratur ex desiderio quae languebat ex Êistidio. Cum autem simplicium propositiônum naturam ante earum syllogismos tractari conveniat, propositionis vero proprietatem absque natura generis ejus quod est oratio, nec consistere nec cognosci con- tingat, ab ipsa mihi texendum oratione videtur.
De oratione K De oratione K [ Oe oratlonis definitione et a dictionibus dififerentia. Cf. Aristot., de Inierpret., pâg. 1 9; Boeth., in de Interpret., edit. secunda, pag. 3 1 8. ] Est igitur, ut Aristoteli visum est^, oratio vox significativa ad pla- citum, cujus partium aliquid signiûcativum est separatim. Cujus qui- dem diffinitionis sententia ex diffinitionibus partium in superiori libro earum diligenter expeditis, satis est manifesta, uti quid in sin- gulis membris sit intelligendum, satis arbitror esse demonstratum. Sed, ne multorum interpositio memoriam subtrahat praemissis, sin- gula breviter annotemus. Quôd ergo oratio dicta est vox significativa ad placitum, convenientia ejus ad partes, dictiones sciliçet, osten- ditur. Quia enim partes ipsius ad placitum significant, oportët ipsam orationem non naturaliter, sed per inventionem, habere significa- ^ Titulus deest in God. — ' Aristot. de Interprétai, pag. ig.
250 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
tionem, ut istam: homo currit Uadc enim composita fuit 6t oonjuncta, ut de rébus ipsis agendo intellectum quemdam in animo audientis constitueret, ut yidelicet ipse ex ea cursum homini inesse conciperet. ' Nec vacat interpositio ad placitum; quod si^ subtrahatur, tota ora* tionîs difiinitio cuidam naturali véci aptari poterit, velutL cbntinuo et longo latratui canis, cum scilicet et ipse totus et singulse ejus partes, quèe etiam latratus sunt, iram canis manifestent. Quod autem oratio' hujusmodi partes habere dicitur, quœ et extra conjunctio- nem ipsius significationem retineant, a partibus suis id est dictio- Fol. i33 r». nibus separatur *, quarum quidem nuila pars per se est significativa; nec si etiam nomen siunas compositum, sicut in tractatu nominis superior textus contioet. Exciudit itaque uitima differentia dictio* nem cui praemissœ omnes differenti» conveniebant, ui et per eas, adempta uitima difFerentia, describi recte dictio videatur; hoc modo: dictio est vox significativa ad placitum cujùs partium nihil extra désignât. In hoc igitur tantum a dictionibus oratio dividitur, quod non solum in toto, sicut dictiones, verum etiam in partibus signifi* cationem habçt, ut ea quam supra posuimus: homo currit; nam et homo in se et currit ex quibus conjungitur, significationem habent singula, sed non earum vel littersè vel syllabœ; potest autem et sic compendiosius oratio diffîniri, ut videlicet dicatur competens die* tionum conjunctio. Nisi enim competenter jungantur dictiones, se- cundum régulas constructionis, orationem non reddunt, quippe nec aliquem intellectum constituunt, ut si prspositionem prœpositioni conjungas, aut verbo sive adverbio seu conjunctioni vel alicui casui quem regere non queat, adjungas, aut verbum cum casu non con- vcnienti ponas, seu quolibet alio modo structura sit inordinata, midtœ quidem dictiones possunt appellari, sed non una debent oratio vocari; neque enim unam habent ad placitum significationem, nec ad unius intellectus demonstrationem contendunt. Sicut enim in dictionibus transpositio litterarum vel syllabarum significationem aufert, ut Cicei-o transversis syllabis proferam Roceci, ita et in ' 5i excidit, PARS SECONDA, ANALYTICA PRIORA, I. 251 omnibas Ofrationibus sigpnificationis veritatem destruit inordinata dîc- tionum conjanctio, nec unam permittit fieri orationem quorum non dinit esse unius intellectus significationem. Nec mirum, cum etiam in his orationibus conjunctio ex orftionibus diyersis, quœ, per cpn- junctionem appositœ, ad unum rediguntur intellectum et unius orationis proprietatem, sola conjunctio remota veritatem vel intél- lectuum vel orationis destruat, ut si dicam: 51 Socrates non est ani-^ mal,' Socrates non est homo, unum pronuntio verum; si vero adimam proposîtam conditionem^ duo falsa profero. Quod si ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet conjunctio, quanto magis în simplicibus dictionibus congrua servanda est constructiol Quis igitur pro oratione recipiat: ego videt, vel: ego video equas, qoibos nullus potest sensus aptariP Non itaque orationem {duralitais dictionum facit, si conjunctio sensui competens defuerit.
De perfectis.
[Cf. Boeth., in de Interpret, edit. seconda, pag. 3 2 à- De perfectae orationis, ]per inhaerentiam' veri^ detenmnatam, constiiutione. ] Orationum autem hse quidem perfects^ sunt, illae vero imperfectie; perfectas autem illas dico, quas Priscianus constructiones appellat. Quarumvidelicet et partium rècta est ordinatîo et perfecta sensus demonstratio, ut: homo currit. Imperfecta autem est quae in dispo* sftione dictionum competentî imperfectum sensum demonstrat, ut: homo currensi Competens enim est substantivi et adjectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum co- puianftur. Sed nondum in eis compléta est sensus perfectio. Adhuc enim y praemissa oratione prolata, suspensus audientis animus ali- quid aniplius audire desiderat, ut ad perfectionem sensus perveniat, veluti est, aut sdiquid competens aliud vèrbum. Praeter verbum namque nulla est sensus perfectio. Unde et omnes £ere species per- fectarum orationum ex verbis suis nominantur, ut enunciativa, im* perativa et alise, quas in drvisione perfectâe orationis apponemus.
N 252 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
Opponitur autem fortasse de quibusdam orationibus perfectis, qax imperfectum habent sensum, uthaec: homo dédit, vel dabit Quis enim homo, vel quid, vel cuî, vel quantum, vel ubi, vel quare dederit, indeterminatum relin()liitiu*, atque id adhuc audientis ani- mus requirlt; unde non aliter perfectus videtur prœmissae orationis intellectus, nisi bis omnibus determinatis. Sed falso; qui enim dicit: homo dédit, ac si de homine indeterminate atque indefinite dare enimciet, perfectum tamen, secundum copulationem alterius ad alterum, générât intellectum. Nec, quantum ad perfectionem sensus pertinet, requirendum ulterius est, qui verbo illius orationis ex- primitur. Sed et mihi dicitur: similiter cum dicimus: homo currens^ homo albas, perfecta est in se oratio, et plene eum qui ad se pertinet intellectum demonstrans, nec quicquam de eo quod ad ipsam per- tinet, ulterius est requirendum, et quaedam insuper inbaerentia cxir- sus vel albedinis ad hominem in ea exprimitur. Cum enim cursum vel albedinem circa hominem per carrens vel albam determinamus, quamdam procul dubio cohaerentiam accidentis ad fundamentum secundum adjacentiam innuimus. Sed dico hoc ad perfectionem ora- tionis non sufficere, ut quasi adjacentem homini albedinem vel cur- sum determinemus, nisi etiam adjacere dicamus, quod siiie verbo fieri non contingit. In hoc enim verbum a participio abundat, quod non solum personam per impositionem demonstrat, dut ei cohae- rentem actionem vel passionem significat, verum etiam cohœrere dicit; ex qua quidem demonstratione inhaerentiae modus enuncia- tivus indicativus est nominatus, quod videlicet per ipsum solum ali- quid alicui inhâerere sive inhaesisse seu inhœsUrum esse proponamus. Perfectio itaque sensus maxime pendere dignoscitur in verbis, qui- bus solum alicujus ad aliquid inhaerentia secimdum varios affectus animi demonstratur; praeterque quamdam inhaerentiam, orationis per- fectio non j»ubsîstit. Cum enim dico: veni ad me, vel: utinam venires ad me, quodammodo inhaerentiam veniendi ad me propoiio secun- ^dum yisum meum vel desiderium meum, in eo scilicet quod jubeo illi ut venire ei cohœreat, vel desidero id ut ipse veniat. Unde