YcUa conversione mutentur. Gregorius, in homeliis de angelis: Per pro- phetam Dominus dicit,«quia, quacunque hora justus peccaverit, om- nés justitise ejus in oblivione erunt coram me; justus es, iram perti- mesce ne opiruas. Idem, moral lib. VIII: Qomo conditus, in eo quod ab ingenita standi soliditate voluntatis pedem ad culpam movit, a dilectione conditoris in semetipso protinus cecidit. - GXXXVIII. Quod bonam voluntatém nostram gratia Dei non praecedat, et contra ^ Chtysostomas, in epistola Pauli ad Hebrœos, sermone XII: Si enim vo- luerimus starefirmi et immobiles, non commovebimur. Quidergoi^ * Deest hœc questio in Turon.
SIC ET NON. 17 130 PETRI AB^LARDI nihii Dei est? Omnîa quidem Dei sunt, sed non ita ut iiberum arbi- trium iaedatur. Si ergo Dei sunt, inquit, omnia, quid nosculpamurP Propterea dixi ut Iiberum arbitrium nostrum non laedatur; oportet quippe nos eligere primum quse bona sunt; et tune ipse quaB ab ipso sunt întroducit. Non. antecedit nostras voiuntates, nelaedatur no^^ trum arbitrium; si enim nos bonum elegerimus, midtam introducit tune auxiliatîonem. Quomodo, inquit Paulus, neque volentis neque currentis, sed miserentis est Dei? primum quidem non sicut pro- priam sententiam introduxit, sed velutîex bis quœ proposita erantv hoc collegit. Dixit enim: scriptum est: miserebor cuL miserebor. Est igitur neque volentis. neque currentis, sed miserentis. Secundum au- tem illud dicendum est quia cujus est amplius, totum ejus esse dixit. Nostrum enim eligere tantum est etvelle;*Dei autem efficere et ad perfectionem perducere; quia ei^o illius est amplius^ ejus dixit esse universum; verbi gratia: videmus domum œdificatam et di- cimus quia totum artificis est, et tamen non omne opus ejus est, sed etiam operariorum et ejus qui materiam tribuit. Item, in multitudine ubi plurimi sunt, omnes esse dicimus; ubi pauci, nullum. Veri- tas dicit: Non vos me elegistis, sed, etc. ^ Aagustinus, ad Jalianum: Nec sane parvus est error illorum qui putant ex nobis ipsis nos habere si quid justitiœ in nobis est« scilicet definientes tantummodo esse Dei gratiam et adjutorium ut juste vivamus. Ad habendam vero bonam voluntatem ubi est hoc ipsum quod juste vivimus, nolunt nos divinitus adjuvari, sed^nos ipsos dicùnt arbitrio proprio nobis ad ista sufficere. Non nobis videatur error iste mediocris; prc^rium quippe arbitrium nisi Dei gratia juvetur, nec ipsa bona voluntas esse in homine potest. Deus est enim, inquit Apostolus, qui operatur in nobis et velle et operari pro bona voluntate. Ex decretis Cœlestini pa- pœ: Quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso libero ope- retur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium omnisque bonae motus voluntatis exDeo sit, sine quo nihil boni possumus. Aagustinas, de baptismo parvalorum, lib. II: Nolunt homines facere quod justum *Cf. S. J. Chrysost. opp., lom. XII, pag. iQ4-ia5.
f SIC ÏT NON. 131 est, sive -^fciod latet an jnBtuiD'sit, sive quod non dekctat. Tanto enîm quidqite Yehementiusvolumus qnanto certius quam bonum sit videmus eoque deiectamur ai^entius. Ut autem innotescat quod la- tebat, et suave fiât quod non delectabat, gratia Dei est quœ hominum adjuvat vokintates; qua non ut adjuventur in ipsis itidem causa est, non inDeo, sive damnandi praedestinati sunt propter iniquitatem su- perbiœvsive contra ipsam suam superbiam judicandi ut eruditi filii sint misericordiœ^ NuUius perinde culpse humanae in Domini referas cau- sam; vitioTum ttamque omnium humanorum causa estsuperbia. Ad banc oonvincendam atque auferendam Deus humilis descendit, hem: Tanto auteln magîs delectat opus bonum, quanto magisdiligitur Deus, summum bonum, et auotor qualiumcunque bonorum omnium; ut autem diligatur Deus, caritas ejus diffusa est in cùrdibus nostris^ non per nos, sed perspiritxm sanctum qui datus est nobis. Sed laborant ho- mines invenire in nosti^a voluùtate quid boni sit nostrum, quid nobis non sit exDeo; et quèmodoinveniripossit, ignoro. Quapropter nisi oblîneamus non solum voluntatis arbitritim quod huc atque illuc lîbemm.fleetHur, sed etiam voluntatem bonam nisi ex Deo nobis esse non posse, nescâo quomodo defendamus quod dictum est: Quid enim habes quod non accepisti? Nam si pobis libéra quaedam voluntas ex î)eo est, quœ adhuc potest esse vel bona vel mala, bona vero voluntas ex nobis est, melius est quod a nobis quam quod ab illo est. Idem, in En- chiridio: Ne quisquam, etsi non de operibus, de ipso glorietur libère volimtatis arbitrio, tamquam ab ipso incipiat meritum, audiat eum- dem gratîœ prseconem dicentem: Deus est enim qui operatur in no- bis et velle et operari pro bona voluntaie; prsecedit enim bona voluntas hominis mtdta Dei dona, sed n6n omnia; qusB autem non prcecedit ipsa, in eis est 'et ipsa; nam utrumque legitur: Et misericordia ejus prœveniet me, et mùericordia ejus subsequétur me; nolentem^preevenit ut velît, volentem snbsequitur ne frustra veKt *. Idem, de correptione et gratia: Gratia vero Dei semper est bona; et per hànc fit ut sit homo vo- luntatis bonae, qui prius fuit malae. Item: Non enim homo gratiam sic ' Cf. Edit. tDin. X, pàg. 54. — ' Cf. August opp., tom. VI, pag. 208-209.
152 PETRI ABiELARDI suscepit, ut propnam perdat vôluntatem; tamen ne ipsa voluntas sine gratia Dei putetur boni aliquid poase, subjecit: Non ego autem, sed gratia Dei mecum, id est, non solus ac per hoc nec gratia Dei sola nec ipse solus.
CXXXIX.
Quod legis praecepta non perfecta sunt sicut sunt Evangelii, et contra.
Ëx evangelio secaadum Matthœum: Niai abundaverit justitia ves- tra, etc. /fem; Audistis quia dictum est antiquis, etc. Pajalus, in épis-- tolaad Hebrœos: Reprobatio fit praecedentismandati propter infirmi* tatem ejus et inutilitatem; nihil enim adperfectumadduxit lex; in- troductio vero melioris spei per quam proximamus ad Deum. Ex evan- gelio secundum Lucam: Magister, quid faciendo vitam œtemam posai* debo? At ille diidt: In lege quid scriptum est? quomodo iegis? Ille respondit: Diliges Dominum Deum tuum, etc., et proximum sicut te ipsum. Dixitque illi: Recte respondisti; hoc fac et vives. Paulas, in epistola ad Romanos: Qui enim diligit proximum, legem impievit. Nam non adulterabis, etc.; et si quid est aiiud mandatum, etc. Pleni- tudo ergo legis est dilectio.
GXL.
Quod opéra misericordiœ non prosini infidelibus, et contra.
Augastinus, de trinitate, lib. XU: Opéra misericordiaB nihii prosunt paganis sive Judaeis sive hsereticis sive schismaticis. Idem, in Ubro sententiaram Prosperi: Omnis infideiium vita peccatum est, et nihil est bonum sine summo bono. Ubi enim deest agnitio œternx et incom^ mutabilis veritatis, falsa virtus est etiam in optimis moribus. Idem, de tractàtu XX evangelii. secundum Johannem: Sunt opéra quae videntur bona sine fide Christi, et non sunt bona, quia non referuntur ad eum finem ex quo sunt bona; finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti. Ideo noluit discernere ab opère fidem, sed ipsam fidem SIC ET NON. 153 dûdt esse opus. Ipsa est enim fides quœ per dilectionem operatur; nec dixit: hoc est opus vestrum, sed hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem misit ille, ut qui gloriatur, in Domino glorietur. Hieronymus, in secundo contra Jovinianmn ^: Cornélius centurio ut spiritiun sanctum acdperet ante baptisma elemosynis meruit crebrisque jejuniis. Idem, ad HeHodormn: Non facit ecclesiastica dignitas Christianum. Corné- lius centiuîo, adhuc ethnicus, dono spiritus sancti mundatur. Grego- fias, in extrema parte Ezechielis, homel. F//: Non enim virtutibus ad fi- dem, sed fide pertingitur ad virtutes. Cornélius enim centiu*io, cujus elemosynœ ante baptismum^ angelo teste, laudatae sunt, non operibus venit ad fidem, sed fide venit ad opéra. Nam ei per angelum dicitur: OrationestudB et elemosynœ ascenderunt inconspeetum Dei. Si enim Deo vero et ante baptisma non crediderat quem orabat; vel quomodo hune Deus exaudierat si non ab ipso se in bonis perfici petebat? sciebat ergo creatorem omnium Deum, sed quia ejus filius incarna* tus erat ignorabat. Non enim poterat agere bona nisi ante credidis- set. Scriptum namque est: sine fide impossibile est placere Deo; fl« dem ergo habuerit, cujus orationes et elemosynse placere Deo pote- rant. Bona autem actione promeruit ut Deum perfecte cognoscêret et incamationis ejus mysterium crederet, quàtenus ad sacramenta baptismatisperveniret. Per fidem ergo venit ad opéra; sed opère est solidatus in fide^. Johannes Chrysostomus, superjd<itthœum: Audi myste- rium quod Petrus apud Clementem exposuit: Si fidelis fecerit opus bonum, et hoc ei prodest, liberans eum a malis et in illo sœculo ad percipiendum regnum cœleste. Si autem infidelis fecerit opus bo* num, hoc ei prodest opus ipsius» et hoc ei reddit Deus pro opère suo. In iUo auteïd sœcdlo nihil ei prodest opus ipsius. Nec enim col- locatur inter cœteros fidèles propter opus suum, et juste, quia natu- rah bono motus fecit opus bonum, non propter Deum. Ideo in corpus suum recepit mercedem corporis, ^ noa in anima sua. Evangei. Lucœ^: Quis vestrum habens servum arantem aut pascen- ' Deesi Hieron. ad Heliod. locus in Turon. — * Gregorii pap. opp., tom. I, pag. i38i- i3Sa. — * Hk locus deest m Abrinc. Vid. Evang, Luc., cap. xvii, v. 7-10.
134 PETRI ABifiLARDI tem, qui regresâo de agro dioat ilii: Stâtim transi, recumbe; et non dicat ei: Para quod cœnem et praecinge te, et ministra mihi ddnec manducem et bibam, et poftt hœc tu manducabis et bibés? Numquid gpatiam habet servo illi, 'quia fecit quœ-ei imperaverat? Non puto. Sic et vos, cum'feceritis omniaquœpraecepta snnt "robis, dîcite: Servi inu- tiles sumus; quod debuimus facere fecimus.
CXLI. Quod opéra «anctonun non jostificent bomiaeln, et oantra.
Panlus apostohis, inepistola ad Ri>manos: Ut ait ipse juatus et juiti- ftcans eum qui ex fide est Jesu Christi. Ubi est ergo g^oriatio tua? exclusa est; per quam legem? factorumP Non; sed per legem fr- dei. Arbitramur enhn hominem justificari per fidem sine operibus legis. Item: Si enim Abraham ex operibus legis justificatus est, ha- bet gloriam, sed non apud Deum. Quid enim dicit scriptura?Credi- dit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justkiam; ei autera qui ope- ratur, merces non imputatur secundum grartiaon, sed secnndum debttum; ei vero qui non operatur, credenti autem in etim qui jus- tificat impium, deputatur fides ejus ad justitiam secundum propo* situm gratise Dei. Mem, post aliqua: Nemini qmdquam debeâtis niai ut invicem diligatis; qui enim diligit proximum, legem implevii Nam non adulterabis, non occides, non furtum faciès, nonfalsum testimonium dices, nonconcupisces, et si quid estaliud mamktatïi, in hoc Yerbo instaUratur: Diliges proximum tuum sicut te tpsiun; di- lectio proxirai malum non operatur. Plenitudo ergo legis eët dtlectio. Item: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutehi. Ambrosias, super eamdem epistolam: Sine pœnitentia enim suut doua et vocatio Dei; verum est quod gratia Dei non quœrit gfemitum aut planctum aut opus aliquid, nisisolam cordis confessionem. Veritas: Date elemosynam, et omnia munda sunt vobis. Johannes Chrysosto- mus, super Matthœum: Voluntas apud Beum remuneratur, non opus; SIC ET NON. 155 quia voluntas ex arbitrio noâiro proeedh, opus autem per Dei gra- tiam conaummatur. Augustinns, in sermone primmdommicœquadrage* siami: Sad ci&m de elemosyiiis loquîmur, non conturbetar anguata paupertaa; omaîà enim complevit qui quicquid potuit fecit: quia voluntas perfiecta faeiendi reputabîtnr pro opère facti. Sed hoc ille implere potuît qui omnem pauperem quaai se ipaum ccmsiderare vo- iu^rit, si ipaein teli necessitate esset. Hoc qui fecerit, novi et veteris testamesti prsBeepta complevit, impl^is iliud evangelicum: Omnia qusB vultis ut faciant vobis homines, et vos fiateite illia. Idem, saper psahauun XDTZ:Apostolus^ cum commendaret^ justitiam quœ e)c iide estadversus eos qui gloriantur de justitia quse est ex operibus, ait: Si enim Abraham exoperibusjustificatusest, habetgloriam, sed non ex Deo. Invenia multos pagano& propterea noUe fieri christianos quia quasi su£Giciunt sibi de bona vita sua. Item: Unde dicit scrîptura jus- tifieatum Abraham? credidit Abraham Deo ^ et reputatum est ei ad justitiam. Vides eigo quia exfide, non ex operibus justificatus est. Faoiam ergo quicquid voluero, quia« etsî bonà opéra non habuero ettamencredidero inDeum, deputalur mihi ad justitiam. Respondeo ego, tamquam contra Apostolum: de ipso Abraham, quod invenimus in epistc^ alterius apostoli qui volebat corrigere homines qui maie tntellexerant istum apostoium. Jaeobus enim, contra eos qui noie* bant bene operari de sola fide priesumentes, ipsius Abrahse opéra commendavit; cujus Paidus fidem prœtulil; dicit autem operibus omnibus notum: Abraham filiiun suum immolandimi Deo obtulit. Laudo iructmn boni operis, sed in fide agnosco radiëem; si autem hoc prœter rectam fidem faceret, nihil iili prodesset qualecunque opus esset. Idem, ad Armentarium et Paalinam^: Justa vero vita, cum ^ Turon. œmmèmorat. — ' Ab hinc usque ad Ambrosius de pardtentia, loci qui lau- dantor in Abrinc. desunt in Turôn., prô quibus hos habet Turon. quos runus Abrinc. omitlât: In evangeUo: Fàcite^fiructus dignoa pœnitentiœ, etc. Item: Quid faciendo vitam aeternam possidebo? Dicit ill^ Jésus: Serva mandata. Item: Qui reliquit patrem aut ma- trem aut sororem aut IruU^ aut filium propter me, centuplum accipiet in hoc sœculo, et insuper vitam eeternam poasidebit. Paulns apost., m epi$tol, aâ Romanos: Corde cre- ditur ad justitiam, ore confessio fit ad salutem. limi, in eadmn: Qui reddet unicuîque 136 f PETRI ABiELARDI volumus, adest, quia eam ipsam piene velle justitiaest^ necplasaiiquid faciendo justitia quam perfectam voluntatem requirit. Vide si labor est ubi velle satis est. Unde dictum est: pax in terra hominibus bonœ voluntatis.Ubi pax, ibi requies; ubi requies, ibd finis appetendi et nuUa causa laborandi. Idem, ad Deogratias presbyteram: De eo qmd script tum est y in qua mensura mensi. Unde hoc dixit Christus Paido, su* perius satis* elucet: nolite, inquit, judicare et non judicabimini; in quo enim judicaveritis judicîo, judicabimini. Numquid si iniquo judicio ju- dicabunt, iniquo judicabuntur? Âb^t; sed ita dictum est tamquam si diceretur: in qua voluntate bene feceritis vel maie^ in ipsa liberabimi- ni vel puniemini. In voluntate quippe propria metietur bonus homo bona facta, et in.ea metietur. ei beatitudo. Itemque in voluntate pro- pria metietur malus homo mala opéra sua, et in eadem metietur ei miseria; quoniam ubi unusquisque bonus est, cum bene vult, ibi etiam malus cum maie vult; ac per hoc ibi etiamfitvelbeatusvel miser, hoc est, in ipso suse voluntatisafiectu, quse omnium factorum merito- rumque mensura est. Ex qualitatibus quippe voiuntatum, nonèxtem- porum spatiis, sive recte facta sive peccata metiuntur; in eadem igi- tur mensura, quamvis non aetemorum maiefactorum œterna supplicia remetiuntur, utquiœternam voluithabere peccatiperfruitionem, ae- ternam inveniat in vindicatione severitatem ^ In libro XX de civitate Dei: In cogitationibus enim, si eut scriptum est, impii interrogatio crit. Et Apostolus: cogitationibus, inquit, accusantibus vel etiam excusantibus in die qua Deus judicabit occidta hominum. Idem, in psalmum CXVIII: OmnisL opéra vel bona vel mala a cogttatione pro- cedunt. In cogitatione quisque innocens, in cogitatione reus est; propterea quod scriptum est: Cogitatio sancta servabit te. Et alibi: In cogitationibus impii interrogatio erit. Et Apostolus: cogitationibus, ait, accusantibus, etc. Idem, in epistolam Jokannis, sermone X: Fides sine operibus non salvat. Opus autem fi.dei ipsa dilectio est, dicente secundum opéra sua. Idem, ai Corinthios: Unusquisque auteiti propriam mercedem ac- cipiet secundum suum l^rem. Veritas, in Evangelio: Date elemosynam, et omnia sunt munda vobis. — * Cf. August. opp., tom. II, p. 38a-a83.
SIC ET NON. 157 Apostolo: Est fides quœ per diiectionem operatur. Ambrosius, depœ^ nitentidj Ub. I: Habet qui crédit, suam gratiam; habet alteram si fides ejus passionibus coronetur. Neque enim priusquam pateretur Pe- trus, sine gratia ^t; sed ubi passus est, acquisivit alteram. Hierrmy- mus, ad Paa/ÎRam:Paiilus, novissimus in ordine, primus in meritis est, quia plus omnibus laboravit.
CXLII. Quod peccatum actus sit, ûon res, et contra.
AagnsHnus^adEutropium etJacobum, episcopos^ contra objectiones Cestii de perfectione justitiae bominis: Quserendum est quid est peccatum. Actus an res? Si res est, ut auctorem habeat necesse est; et si auctorem habere dicitur, jam alter, praeter Deum, rei alicujus auctor induci videbittir. Respondebimus peccatum quidem dici et esse actum, non rem. Sed etiam in corpore claudicatio eadem ra- tione actus est, non res, quoniam res pes ipse vel corpus vel homo est qui pede vitiato claudicat. Item: Ipsum sane vitium quo claudicat homo, nec pes est, nec corpus, nec ipsa claudicatio, quse utique non est quando non ambulat, cum tamen insi^ vitium quo claudicatio fit quando ambulat. Quaerat ergo quod ei vitio nomen imponat, utrum rem velit dicere an actum, an rei potius qualitatem malam qua de- formis actus existât. Sic et in interiore homine animus res est, rapina actus, avaritia vitium est, id est, qualitas secundum quam malus est animus etiam quando nihil agit. Item: Miror quia ausus est ponere testimonium, ubi dictum est: abstinens se ab omni re mala, cum boc ab omni peccato vellet intelligi, et superius dixerit peccatum actum esse, non rem. Reminiscatur^ ergo quod, si actus sit, res potest dici. Idem, de natura et gratia^: Audis confitentem, quid desideras disputantem? Sana, inquit, animam meam. Ab illo quœre unde vitiatum sit quod sanari rogat. Et audi quod sequitiu*: quomodo peccavi tibi? hune iste ' Remimscitur Turon. — ' Hic locu» Augustini deest in Turon.
SIC ET NON. 18 158 PETRI ABiELARDl interrogat: 0 tu qui clamas: sana animam raeam, quomodo peccavi tibiP qùid est peccatum? Substantia aliqua aut omnmo substantia car rens nomen, quondn res, non existêntia, non corpus aliquid, sed tantum perperam factiactus exprimitur? Respondet ille: Ita est ut dicis; non est peccatum aliqua substantia, sed tantum hoc nomine perperam facti actus exprimitur. Contra iste: Quomodo potuit yiolare animam tuam quod substantia caret? Nonne attenditur, ut alia omittam, etiam non manducare non esse substantiam P A sub- stantia quippe recedit, quoniam cibus substantia est; sed abstinere a cibo non est substantia; et tamen substantia corporis, si om- nino abstinetur a cibo, ita languescit, debilitatur ac frangitur, ut, si aliquomodo perduret in vita, vix possit ad eumdem cibum revocari; îmo abstinendo vitiata est. Sic non est substantia peccatum; sed substantia est Deus sunima, a quo per inobedientiaiki recedendo au- dis quemadmodum dicat: Percussus sum, etc. Seneca, in Proverbiis suis^: Omne peccatum actio est; omnis autem actio voluntaria est, tam honesta quam turpis; omne ergo peccatum voluntarium est. Omitte excusationem: nemo peccat invitus. Ex scripftis HiercH nymi, sententiœ ipsius vidaales vel monackiles: Duo sunt gênera peccatorum; alterum quod ex proposito, alterum quod ex negligentia pendet. Item: Plerique metu, non innocentia cessant. Hi enim timidi, non innocentes sunt. Augustinus ad Orosium, in libro per dialogam: Unde malum P Discernendum est quid est malefacere. /f^m; Fortassis ergo libido in aduiterio malum est. Nam ut intelli- gas libidinem in aduiterio malum esse, si cui etiam non contingat facultas concumbendi cum uxore aliéna, planum tamen aliquo modo sit eum id cupere, et, si potestas daretur, facturum esse, non minus reus est quam si in ipso facto deprehenderetur. Orosius: Nihil est om- nino manifestius; clarum est enim jam nihil aliud quam libidinem in toto maiefaciendi génère damnari. Augustinus: Scisne istam libidinem alio nomine jcupiditatem vocari? Orosius:Scio. Idem^ defide etopen- bas: Si virgo nesciensvironupseritalieno, si semper nesciat, nunquam ex hoc erit adultéra. Idem^ in lib. Ide civitate Dei: Lucretiam certe ma- SIC ET NON. 159 tronam nobileai veteremqtie Romanam pudicitise magnis effenmt lau- dibus. Hujus corpore cum violenter oppresso Tarquinii régis filius libidinose potitus esset, ilia scelus improbissimi juvenis marito Colla- tîno et propiûquo Bruto, viris clari^simis et fortissimis, indicav^, eos- que ad vindictamconstrinxit. Denique fœdi in se commissi aegraatque impatiens seperemit. Quid dicemus? adultéra hsec an castajudicanda est P Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu; dnofueruntetadulteriumunusadmisit. Splendide atque veris sime; intuens enim in duorunicorporum commixtione unius inquina- tissimam cupiditatem, alterius castissimam voluntatem, et non quid conjunctione membrorum, sed quid animorum diversitate ageretur, attendens: duo, inquit, fuerunt, et adulteriiun unus admisit. Puduît eam turpitudinis aliense in se commissae etsi non secum, et romana mulier laudîs avida nimium verita est ne putaretur, quod violenter est passa cum viveret, libenter passa si viveret^ Idem, libr. III de doc- trina cAmfîana: Non preecipit scriptura nisi caritatem, non damnât nec cuipat nisi cupiditatem. Caritatem voco motum animi ad fruen- dum Deo propter ipsum, et se et proximo propter Deum; cupiditatem autem motum animi ad fruendxun se et proximo et quolibet corpore non propter Deum. Quod autem agit indomita cupiditas ad eorfum- pendum animum et corpus suum, flagitium vocatur; quod autem agit ut alteri noceat, &cinus dicitur. Et hœc sunt duo gênera peccatorum. Idem, super epistolam Johannis: Non discernunttu* filii Dei a filiis dia- boli, nisicaritate. /fem; Aliasinonhabeas,hochabeetimplestilegem. Idem, de hono conjugali: Continentia non corporissed animi virtus est. Virtutes autem animi, etc. HieronymuSy advenus Helvicium: Quœ non est nupta cogitât quse Domini sunt, ut sit sancta spiritu et corpore. Virginis definitio sa'nctamesse corpore dicit et spiritu, quia nihil prodest carnem habere virginem, si mente quis nupserit. Idem, super epistolam ad Romanos, lih. I: Fieri non potest ut, nisi quis mce- chetur prius in corde, mœchari possit in corpore. Ambrqsius, de lapsu virginis consecratœ: Rêvera non potest caro corrumpi ante, nisi mens * Cf. Aug. opp., tom^II, pag. 18-19.