Sic et Non

quam ecclesiam credidisse eum dicidPIn^Arianorum P sed non ba- bent nostramP Sed extra banc baptizatus non potuit in eam credere quam nescivit.

IV.

Quod agnitio non sit de non apparentibus, sed fides tamen, et contra K Gregoms, MmeL IV, lib. Il: In Evangelio profecto iiqu^jt quja fideâ ilUcum rerum arguoiexitum est quse apparere non ppssunt; quae enim apparentia suât,.£dçm non babent^ '3^d agoitîonçm. Haimo, in epistQla Pauli ad Rom,,: Fides igitur iQst qua v^rajciter cre- dimns id quod nequaqu^m videre valemus. Sin autem qijuod credi- * Non tantum titulus, sed quœstio ipsa deest in Turon.

4.

28 PETRI ABiELARDI mus jam videmus, fides non est habenda, sed cognitio. Paulus, in Ilepist adCorinth.: Et nos credimus, propter quod et loquimur; scientes quoniam qui suscitavit Jesum, et nos cum Jesu suscitabit et constituet nobiscum. Item: Scimus enim quia, si terrestris domus nostra dissolvatur, generaliter ^ babemus domum stemam in cœlis. August, lib. I retraciationum: Q^iod dixi multum interesse utnim aliquid certa mentis ratione teneatur, quod scire dicimus; an fama vel litteris eredendum posteris utiliter commendetur. Et paulo post: Quod scimus igitur, rationi debemus; quod credimus, auctoritati: non sic accipiendum est, ut in sermone usitatiore vereamur nos dicere scire quod idoneis testibus credimus; proprie quippe cum loquimur, id solum scire dicimus quod mentis firma ratione corn- prehendimus. Cum vero loquimur verbis consuetudini aptioribus, non dubitemus dicere scire nos et quod percipimus nostri corporis sensibus et quod fide dignis credimus testibus. Idem, ad Pauhnum: Satis est ut inter videre et credere hoc distare dicamus, quod pra^ sentia videntur, credimtur absentia. Item: Constat igitur nostra scientia ex visis rébus et creditis. Item: Non autem immerito scire nos dicimus non soltun ea quae videntur vel videmus, verum et quœ idoneis commoti testimoniis credimus.

V. Quod non sit Deus singularis, et contra.

AthanasivLS, in symbolo jidei: Et tamen non très Dei, sed unus est Deus. Aagastinus, quœst. veteris et novœ legis, cap. LIX: Unusquidem est, sed non singularis; habet ex aetemis in mysterio alterum qui sit cum altero. Item: Deus pater in se habet alterum cum altero, sicut dixi. AmhrosiaSy de fide, ad Gratianum imperatorem: Quod unius est substantiae separari non potest, nisi non sit singiilaritatis sed uni- tatis. Singularitas ad personam pertinet, unitas ad naturam. Hila- ' SicCod. Vid. cap. V. 1.

SIC ET NON. 29 rius, de tnnitate, libr. IV: Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similit^inem nostram. Sustulit singularis intelligen- tiam professione consortii; consortium autem esse aliquis solitario sibi non potest; neque rursus recipit solitarii similitudo faciamus. Item: Solitario convenit faciam et meum, non solitario vero facia- mus et nostram. Item: De rubo apparuit Dei angélus Deus, non ideo Deus quia angélus Dei est; neque rursum angélus Dei non id- circo quia Deus est. Sic significata personarum distinctione ac ma- nifesta sacramentorum cœlestium dispensatione, non solitarium decuit deum opinandum^ Hormisdas papa ad Justinum imperatorem: Servemus propria unicuique personne, ut nec personis singularitas denegetur, nec ad essentiam hoc quod proprium nominum est transferatur. Gregorius Leandro episcopo: Reprehensibile esse nuUa- tenus potest infantem in baptismate vel ter vel semel mergere, quando et in tribus mersionibus personarum trinitas et in una potest divinitatis singularitas designari. Isidoras, Etymalogiaram libr. VI, cap. IV: Trinitas in relativis personarum nominibus est ^ deitas vero non triplicatur, sed in singularitate est; quia, si tripli- cetur, deorum inducimus pluralitatem. Nomen autem deorum in angelis et in sanctis hominibus ideo pluraliter dicimus quod non sunt merito aequales; de quibus psalmùs: ego dixi, dii estis. De pâtre autem et filio et spiritu sancto, propter unam et aequalem di- vinitatem, non nomen deorum sed Dei esse ostenditur.

VI. Quod sit Deus triparlitus, et contra.

Auj^tinus, in Enchirid., cap. IX: Satis est christiano rerum creatarum causam non nisi credere bonitatem creatoris^qui est Deus unus; nuUamque esse naturam quœ non aut ipse sit aut ab ipso> eumque tripartitum, patrem scilicet etfilium et spiritum sanctum.

50 PETRI ABifiLARDI Idem, de trinitate, Ubr. VHy cap. K//:Non quîa Deus trinitas, i<ko triplex putandus o^t; alioquin mmol^ esset in siiigiilis quam îfi^' tri- bus pariter VIL Qw>d in iripitate aon sunt dkendi plures aetf^rni, et QO«tni ^ Aihanasins, in symbôlo fidei: Et tamen non très œtemi, sed anus aeternus. Item: Sic totœ très persooœ coaeternœ sîfeî sunt et co«qua* les. Augastinus, in libro contra hœre$es: Pater pater est, filius filius est; et ilie nunquam non pater fuit, et îstë nunquam noii filius Riit; ambo œterni nec cœperunt esse n«c desistunt. Item: Ignis et splendor temporales sunt, pater autem et filius aetemi sunt. Qualitas in pâtre, unitas est in deîtate. Idem, in lihfv de agone christiano: Credimus ergo in patrem et filium et spiritum sanctum. Hœc seterna sunt et încommutabilia, scilicet unus Deus uniussub*- stantiae, trinitas aeterna; Deus, exquoomnia, per quem omnia, in quo omnia.

VIII.

Quod non sit multitudo rerum in trUiitate, et quod. non sit trinitas aiiquod lotom, et oantra.

Ex libro sententiaram Prosperi, cap. CCXXVIII^: In trinitate di- vina tanta est substantise unitas ut «equalitatem teneat, pluralitatem non recipiat. In bac quoque trinitate cum dicimus personam patris, non aliud dicimus quam substantiam patris, quia persona patris non aliud est qus^m pater. Ad se quippe dicitur persona, non ad filium vel ad spiritum, sieut Deus et simiiia. Hoc ut^ solum nomen est, quod eum dicatur de sikigulis, ad se pluraiiter non smgulariter acci- pitur in summa; dicimus namque: pater est penona et filius pevsona ^ HsBC quffistio deest in Tutod. — * Initium faujus quacstionis usque ad In hac quoifue Trinitate deest in Turon. — ' Âbrinc enim pro ut.

SIC ET NON. 51 et spirîtud sanctus perd(ma. Pater tâmen et fUius et spiritus sanctus non sunt una persona, sed très personœ ^ Cum dicimu» treft persona» unam essentiam, neque ut genus de speeiebus neque ut ^ct€in de individuis prsedicamus. Videtur posse dici ut tantdiiï ^ très hofnines una natura; sed p}tis sunt duo homines quam unus. Sed non est major ^ essentia pater et filius quam solus pater aut solus filius* Item non tantum est unus homo quantum très bomines simul, et plus aiî- quid sunt duo homines quam unus homo. At in Dec no» est ita; non enim major essentia pater et filius simul quam solus pater aut solus iilius, sed très simul personse sEMpialesstmt singulœ. Ex epistola sanetomm Jugustini et Alypii ad Maximum ^ medicum theniiaman: Haec trînitas unius ejusdemqu^naturse atque substantifle non minor in sii^lis quam in onmibus, nec major in omnibus qoam in sîn^ gulis; sed in solo pâtre vel in solo filio tanta est quanta in pâtre simul et filio; et tanta in spiritu sancto quanta simul in pâtre et filio. Augastinus mperJohannem, tractatu XXXVII: Très personae, sed non très dii. Est ibi aliquid ineffaibile quod verbis explicari non posait, ut et numerus sit, et numerus non sit, sed très: Quid trés.^ déficit numerus; ita Deus née recedita numéro nec capitur numéro, quia très sunt, tamquam inest numerus. Si qu«eris: quid très? non est numerus: unde dictum est; magnus Deus noster et magna virtus ejusy etc, Ubi cogitare cœperis, incipisniimerare; ubi nume^ rabis, quid numeraveris non potes respondere. Quid sunt isti très.^ pater et filius et spiritus sanctus: non très dii, non très omnipo>i> tentes, non très creatores. Hoc solum numerum insinuât quod ad invicem sunt, non quod ad se sunt: pater ad se est Deus, ad» se est oronipotens, non ad se est pater sed ad filiuxn; non est quod dicamus très, nisi patrem et filium et spiritum sanctum; B&etias, de trinitafe, loquens de simplicitàte divine substantiae: Quod non est, inquit, hoc atque hoc, sed tantum hoc est; illud vere est id ^ Abiioc. una persona, sed très personœ vel unum; cum dicimus. TuroD. deest sed très per- sonm vel unum. — * Turon. deest tantum, — ' Abrinc. major quantum très homines simul est essentia.

32 PETRI AB^EARDI quod est, et hoc fortissimum est quod nuUo nititur. Quocirca hoc est vere unum, in quo nùllus numerus, nullum in eo aliud praeter id quod est. Neque enim fieri subjectum potest: forma enim est, form» vero subjectœ esse non possunt. Item: Nulia igitur in eo diversitas, nnlla ex diversitate piuralitas, nulla ex accidentibus mul- titudo, àtque idcirco nec numéros. Item: Ubi vero nulla est diffe- rentia, nulla estpluralitas; quare necnumerus; igitur unitas tantum. Item: Numerus enim duplex est: unus quidem quo numeramus, alter vero qui innumerabilibus rébus constat. Item: Ergo in numéro quo numeramus, repetitio unitatum facit pluralitatem; in xerum vero numéro non facit pluralitatem unitatum repetitio: velut si de eodèm dicamus: gladius unus, muciio unus, ensis unus, repe- titio quaedam est ejusdem, non numeratio diversorum; velut si di- camus: sol, sol, sol. Non igitiu* de pâtre et filio et spiritu sancto, tertio prsdicatur Deus, idcirco trina numeratio numerum facit. Item: Non vero ita dicitur pater et filius et spiritus sanctus, quasi multivocum quoddam; nam mucro et ensis et ipse est et idem; pater vero ac filius et spiritus sanctus idem quidem est, non vero ipse; in qua re paulisper considerandum est, requirentibus enim ipse est patèr qui filius, minime inquiunt; rursus idem alter qui alter negatur; non est igitur inter eos in re' omni indifferentia; quare ^ subintrat numerus quem ex subjectorum diversitate confici superius explanatum est. Item: De forma ejus superius demonstra- tumi est, quoniam is sit forma et unum vere, nec ultra pluralitas. Item: Quare secundum rei alicujus in eo quod ipsa est, proprieta- tem non faciunt praedicationem, nihil alternare vel mutare queunt, nuUamque omnino variare essentiam. Quocirca si pater ac filius ad aliquid dicuntur, nihilque aliud, ut dictum est, differunt nisi sola relatione; relatio vero non praedicatur ad id de quo praedicatur, quasi ipsa sit, sed^ secundum rem de qua dicitur, non faciet alteri- tatem rei de qua dicitur. Sed si dici potest, quo quidem modo id ' Edit. qua, — * Edit. et pro sed.

SIC ET NON. 55 quod vix intelligi potuit, interpretatum est personarum. Item: Pater Deus et filius Deus et spiritus sanctus Deus. Deus vero nullas ha- bet differentias quibus différât a Deo: a nulio eorum differt. Diffe- rentiaB vero ubi absunt, abest pluralitas; ubi abest pluraiitas, adest unitas. Sed quia nulia relatio ad se ipsam referri potest, facta qui- dem est trinitatis numerositas in eo quod est praedicatio relationis, servata vero unitas in eo quod est indifferentia vel substantiae vel operationis vel omnino ejus quae secnndum se dicitur praedicationis. Ita igitur substantia continet unitatem, relatio multiplicat trinita- tem; nam idem pater qui filius non «st, nec idem uterque qui spi- ritus sanctus, idem tamen Deus est et pater et filius et spiritus sanctus; idem justus, idem bonus, idem magnus, idem omnia quae secimdum se poterunt praedicari. Sane sciendum est non sem- per talem esse praedicativam relationem ut semper ad differens prsr dicetur; nam aequale œquali aequale est, et simile simili simile est, et idem ei quod est idem idem est; et similis est relatio in trinitate patris ad filium, et utriusque ad spiritum sanctum, ejus quod est idem ad id quod est idem. Quod si id in cunctis aliis rébus non potest inveniri, hoc facit cognata caducis rébus alteritas.

Athanasius, de trinitate^ lib. VI ^ cap. II: Maledictus qui secimdum très personas diversas substantias in bis confitetur, fiât, fiât. Item: Maledictus qui, propter tria nomina personariuu, très Deos aut très substantias aut très spiritus confitetiu*, fiât, fiât. Hieronymas, in épis- tola de ewplanatione fidei, ad Damasum papam: Confundentes Ârium, unam eamdemque dicimus trinitatis substantiam. Item impietatem Sabellii déclinantes, très personas expressas sub proprietate distin- guimus. Item: Non enim nomina tantmnmodo, sed etiam nominum proprietates, scilicet personas, vel, ut Graeci exprimûnt, hypostasis\ iiocest subsistentias confitemur. Itaque substantia unum sunt, per- sonis ac nominibus distinguuntur. Idem ad eumdem, de novo nomine trium hypostasium: Interrogemus quid hypostasis posse arbiti:entur intelligi. Très personas subsistentes ajunt: respondemus nos ita cre^ ' Sk Godd. ^oAm$(.

SIC ET NON. 5 34 PETRI ABiELARDI dere. N(m\ suficit genaus» ipsunà npmen efflagitaot, quia^ nescio quid veneni iasyllakis latet. Slquiftautem, hypostasim usian^ intel* ligenfi, non in tribus personis unam hypostasim dicit, aliénas a Christo est. Itej^: Tota saecularium litterarum schola nihii aliud hypostasim msi usian novit. Et quis unquam, rogo, ore sacrilego très substantias prsedicabit? Una est sola Dei natura.. Quisquis tria esse., hoc est très, hypostasis dicit, très naturas coQatur asserere. Et si ita est, cur ab Ario parietîbus separamur^ perfiidia copulati? Sufficit nobis dicere unam substantiam très personas perfeçtas, copequale&, coœtemas. Non bonœ suspicionis est, cum in eodem sensu verba dissentiunt»; aut si rectum putatis très hypostases cum interpretatioaibus suis debere nos dicere, non negamus. Sed mihi crédite, venenum sub melie 4atet; transfigurât se angélus Satanée in angelum.lucis. Hilarius, super psalm^ CXXIX: Quisquis ita vo-^ let credere ut coi^oralis Deus sit, quia ad imaginem ejus Homo factus est, compositum Deum esse statuet. Quidquid autem corn- positum est, necesse est non fuerit aBternum, quia compositio ha- bet initium quo corporatur ut maneat. Genuadius, de orthodoxafide: Omousion^ ei^o est coessentialis indivinitate patri filius; omousion patri et fiiio spiritus sanctus. Isidorus, etymohgi libr. VI, cap. IV: Trinitas appellata est quod fiât totum imum ex quibusdam tribus quasi trinitas. Item: In bae trinitatealia.appiellatîva nomina, alia prapria sunti. Propria sunt essentialia., ut Deus et dominus omni- potens, immutabilis, imnmrtalis; et inde propria, quia ipsam significant substantiam,, idem sunt. AppeUativa vero: pater et filius et spiritus saoct^s et procedens; eadem et relativa. Augastmas, in libr. I de doctrina christiana: Res aliae simt quibus fruendum est, aliae quibus utendum. lUae quibus firuendum est, nos beatos faciunt; istis, quibus utendum est, tendentesadbeatitudinemvivemus. Frui est inbflerere amore alicui rei propter se ipsam; uti autem, quod in usum venerit ad id quod antas obtinendum referre, si tamen amandum est. Nam usus illicitus, abusus potius vel abusio nomi- SIC ET NON. 55 nanda est. Si redire in patri^ volumus « ubi beati e$&e possumus, utenduxn est mundo, non fruendum « ut invisibiiia Dei per ea.qiue facta sunt intellecta con&piciantur. Re& igitur quibus frnendum est: pater et fiiius et spiritus sanctus, eademque trinitas summa una qusdam res est, communisque omnibus firuentibus ea, si tamen res et non rerum omnium causa sit, si tamen et causa. Idem, lib. VU de trinitate, cap. /F;>Et dum intelligatur saltem in aenigmate quod dicitur, placuit ita diçi ut diœretur aliquid, cum quâereretur quid tria stnt, quae tria esse fides vera pronuntiat, eum et patrem non dicit esse iiliam, et spiritum sanctum, quod est donum Dei^ nec patrem dicit esse nec filium. Item: Cum conaretur bumana inopia loquendo proférée adhominum sensus.quod tenet de dqmino Deo, timuit dicere très essentias, ne intelligeretur in ilia summa «qualitate uUa diversitas. Rursus non esse tria qitœdam non pote- rat dicere, quod Sabellius, quia in haeresim lapsus, dixit. Item: Loquendi causa de ineffabilibus, ut iari aliquo possemus modo quod effarinullo modo possumu;^, dictum esta.nostris Graecis una essentia très substantias, a Latinis una essentia vel substantia très personas, quia, sicut jam diximus, non aliter in sermone latino essentia quam substantia solet inteUigi. Item: Quod de personis secun- dum nostram, hoc de substantiissecundum GraBcorum consuetu- dinem, ea quœ diximus oportet intelligi. Sic enim illi dicunt très substantias unam essentiam, quemadmodum nos dicimustres personas unam essentiam vel substantiam. Idem, libr. V, cap. VIII: Quapropter illud prœcipue teneamus, quidquid ad se didtur di- vina subiimitas, substantialiter dici; quod autem ad aliquid non substantialiter, sed relative, tantamque vim esse ejusdem substantif in pâtre et filio et spiritu sancto, ut quidquid de singulis ad se ipsos dicitur, non pluraliter in summa, sed singulariter accipiatur. Item: Quidquid ergo ad se ipsum dicitur Deus, et de singulis per- sonaliter dicitur, et simui de ipsa trinitate non pluraliter, sed sin- gulariter dicitur. Idem^, libr, VII, cap. VII: Pater ad se dicitur persona, ' HsBc usque ad Hieronymas in ptahn. desunt in Turoo.

56 PETRI AByELARDI non ad filium vel spiritum sanctum. Idèm^ de concordia evangelis- tarant: HaBc sententia, quod (iiius doctrina patris est, dissolvit Sa* beliii haeresim qui ausus est dicere patrem et filium duo no- mina esse, sed unam rem. Alicujus est enim doctrina filii, si sua non est. Idem, in expositione ad papam Laurentium: Quomodo ignis cœlestis générât ex se ipso splendorem lucis et producit vaporem, et cum sint tria in rébus, unum sint in substantia, ita trinitas est majestas. Hieronymus, in psalm. LXXXVI: Fundamenta ejus in mon- tibus sanctis, sive Dei, sive certe ecclesiœ. Quae sunt autem funda- menta nisi pater et filius et spiritus sanctus? Loquitur Paulus: Quasi sapiens architectus fundamentum posui, hoc est fidem trinitatis. Et alio loco: Exspectabant enim civitatem habentem fundamenta, cujus artifex et conditor Deus. Quomodo possumus dicere montes Apostolos? in illis erant fundamenta ubi primum posita est fides ecclesi». Idem: De tribus.virtutibus David in psalmo très spiritus pos- tulat dicens: Spiritu principali confirma me; spiritum rectum innova in visceribus meis; spiritum sanctum tuum ne auferas a me. Qui sunt isti très spiritus? prîncipalis spiritus pater est; rectus spiritus Christus est; spiritus sanctus spiritus sanctus est. Idem \ in psalm. L: Spiritum rectum ad vivendum et discemendum sicut antea rectus fuit in me. Item: Tu qui legis sanctam scripturam, hic trinitatem sununam intellige; spiritum sanctum, hoc est, spiritum prophetias; spiritum principalem, patrem; spiritum rectum, filium; spiritum sanctum, ipsiun spiritum sanctum. Origenes, super epistolam Pauli ad Romanos, libr. VIII: Qtiam beati pedes evangelizantium bona 1 Quae sint bona quae bonis addidit, requiramus; unum et verum bonum, quia in pâtre et filio et spiritu sancto est, bona nominavit.

* HsBC usque ad Boetias de tiinitate desunt in Turon.

SIC ET NON. 57 IX.

Quod non ait substantia, et contrat Boetius, de trinitate: Decem omnino prsdicanienta traduntur quœ de rébus omnibus universaliter praedicautur, id est, substantia, qua- iitas, quantitas, etc. Item de Deo: substantia in illo non est substantia, sed ultra substantiam; item qualitas, etc.. quœ evenire queunt. Nam, cum dicimus Deus, substantiam quidem significare videmur, sed eam quae sit ultra substantiam; cum vero justus, qualitatem quidem, sed non accidentalem, sed eam quae sit substantia ultra substan- tiam. Neque enimaliud est quod est, aliud quod justus est, sed idem est esse Deo quod justum. Item, cum dicitur magnusvel maximus, quantitatem quidem significare videmur, sed eam quœ sit ipsa substantia talis qualem esse diximus ultra substantiam. Idem, in secundo topicorum: Substantia est quod omnibus accidentibus possit esse sul[]jectum; albedo autem nullis accidentibus subjecta esse potest; albedo igitur substantia non est. Augustinus, in VII lih. de trinitate, cap. /V: Nam si hoc est Deo esse quod subsistere, ita.non erunt dicendstres substanti», ut non dicantur très essentiœ; quem- admodum, quia hoc est Deo esse quod sapere, sicut non essentias très, ita non très sapientias dicimus. Sic enim quia hoc illi est esse Deum quod esse, tam très essentias quam très Deos dici fas non est; si autem aliud est Deo esse, aliud subsistere, sicut aliud est Deo esse, aliud patrem esse vel dominum esse; quod enim est, ad se dicitur, pater autem adfilium, et dominus ad servientem creaturam; relative ergo subsistit, sicut relative gignit et relative dominatur. Ita jam substantia non erit substantia, quia relativum erit; sicut enim ab eo quod est esse appellatur essentia, ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus^. Âbsurdum est autem ut substantia relative dicatur; omnis enim res ad se ipsam subsistit; quanto magis Deus?

' TaroD. deest titulus. — *Turon. ah eo <iuùd est esse essentiam dxcimas, ita ah eo quod est sobtistere substantia nominatar.

58 PETRI ABiELARDI Si tamen dignum est ut Deus dicatur subsistere, de bis rébus recte intelligitur in quibus subjectis sùnt ea quse in aliquo subjecta esse dicuntur, sicut color in çorpore. Item: Res mutabiles neque simplices proprie dicuntur substantiae. Nefas est autem dicere ut subsistât et subsit Deus bonitati suœ, atque illa boaiitas non substantia^it, vel potius esseiitia, neque ipse Deus sit bonhas suav sed in illo sit tan- quàm in subjeoto. Unde matnifestum est' Deum abusive Bdbrt^ntiam Yocari, ut nomine usitatifore iivteltigMur essentia^ £st esim ver e soins, quia incomnmtabilis est, idque suum nomen esse Moysi auhtiavit, cum ait: Eg& smn ifui ^um; et dicesad eos: fut est misit \me c^ vos. Sed tamen, sive éssentîa dicatur quod prorprie dicitur, sive substantia quod abusive, utrumcpe ad se dicitur, non relative. Unde hoc est Deo esse quod subsistere; et id«o sunlma éssentîa^trinitas, una 'etiam substantia. Item, ineodem €ap^ efosd. lib.: Loquendi causa de ineffabili- bus, ut fari aliquo modo ^ssemus quod effari nullo mo4o po^ sumus, dictum est a nostaris'GraBcis ima.essènlia très substântias; a Latinis'ûna esseiitia'vel suèakantia.tses personas; quia, sicut jam diximus,' non aliter in sermone latino essentia quam substantia solet intelligi. Quod enim'depersooiis sedundom nostcam, hoc desubatontiis