dabit ira vires, qualis Argolicas ferox turmas Amazon stravit, aut qualis deo percussa Maenas entheo silvas gradu (74) armata thyrso terret atque expers sui vulnus dedit nec sensit, in medios ruam. tumuloque cineris socia defenso cadam.
Vlix. Cessatis. et vos flebilis clamor movet furorque cassus feminae? iussa ocius peragite.
Andr. Me, me sternite hic ferro prius. repellor, heu me. rumpe fatorum moras, molire terras, Hector: ut Vlixen domes, vel umbra satis es — arma concussit manu, iaculatur ignes — cernitis, Danai, Hectorem? an sola video?
Vlix. Funditus cuncta eruam.
Andr. Quid agis? ruina pariter et natum et virum prosternis una? forsitan Danaos prece placare poteris, conditum illidet statim: immane busti pondus — intereat miser ubicumque potius, ne pater natum obruat prematque patrem natus. — Ad genua accido supplex, Vlixe, quamque nullius pedes novere dextram pedibus admoveo tuis. miserere matris et preces placidus pias patiensque recipe, quoque te celsum altius superi levarunt, mitius lapsos preme: misero datur quodcumque, fortunae datur. sic te revisat coniugis sanctae torus, annosque, dum te recipit, extendat suos Laerta; sic te iuvenis excipiat tuus, et vota vincens vestra felici indole aetate avum transcendat, ingenio patrem. miserere matris: unicum adflictae mihi solamen hic est.
Vlix. Exhibe natum et roga.
Andr. Huc e latebris procede tuis, flebile matris furtum miserae. (75) hic est, hic est terror, Vlixe, mille carinis. submitte manus dominique pedes supplice dextra stratus adora nec turpe puta quicquid miseros fortuna iubet. pone ex animo reges atavos magnique senis iura per omnis incluta terras i excidat Hector, gere captivum positoque genu, si tua nondum funera sentis, matris fletus imitare tuae. Vidit pueri regis lacrimas et Troia prior, parvusque minas trucis Alcidae flexit Priamus. ille, ille ferox, cuius vastis viribus omnes cessere ferae, qui perfracto limine Ditis caecum retro patefecit iter, hostis parvi victus lacrimis: 'suscipe' dixit 'rector habenas patrioque sede celsus solio; sed sceptra fide meliore tene. ' hoc fuit illo victore capi: discite mites Herculis iras. an sola placent Herculis arma? iacet ante pedes non minor illo supplice supplex vitamque petit — regnum Troiae quocumque volet Fortuna ferat.
Vlix. Matris quidem me maeror attonitae movet, magis Pelasgae me tamen matres movent, quarum iste magnos crescit in luctus puer.
Andr. Has, has ruinas urbis in cinerem datae (76) hic excitabit? hae manus Troiam erigent? nullas habet spes Troia, si tales habet. non sic iacemus Troes, ut cuiquam metus possimus esse. spiritus genitor fecit? sed nempe tractus, ipse post Troiam pater posuisset animos, magna quos frangunt mala. si poena petitur, (quae peti gravior potest?) famulare collo nobili subeat iugum, servire liceat, aliquis hoc regi negat?
Vlix. Non hoc Vlixes, sed negat Calchas tibi.
Andr. O machinator fraudis et scelerum artifex, virtute cuius bellica nemo occidit, dolis et astu maleficae mentis iacent etiam Pelasgi, vatem et insontes deos praetendis? hoc est pectoris facinus tui. nocturne miles, fortis in pueri necem iam solus audes aliquid et claro die.
Vlix. Virtus Vlixis Danaidis nota est satis nimisque Phrygibus. non vacat vanis diem conterere verbis: ancoras classis legit.
Andr. Brevem moram largire, dum officium parens nato supremum reddo et amplexu ultimo avidos dolores satio.
Vlix. Misereri tui utinam liceret, quod tamen solum licet, tempus moramque dabimus, arbitrio tuo implere lacrimis: fletus aerumnas levat.
Andr. O dulce pignus, o decus lapsae domus summumque Troiae funus, o Danaum timor, genetricis o spes vana, cui demens ego laudes parentis bellicas, annos avi demens precabar, vota destituit deus. (77) non arma tenera patria tractabis manu sparsasque passim saltibus latis feras audax sequeris nec stato lustri die, solemne referens Troici lusus sacrum, puer citatas nobilis turmas ages; non inter aras mobili velox pede, reboante flexo concitos cornu modos, barbarica prisco templa saltatu coles. Iliaca non tu sceptra regali potens gestabis aula, iura nec populis dabis victasque gentes sub tuum mittes iugum, non Graia caedes terga, non Pyrrhum trahes. o Marte diro tristius leti genus! flebilius aliquid Hectoris magni nece muri videbunt, Vlix. Rumpe iam fletus, parens: magnus sibi ipse non facit finem dolor.
Andr. Lacrimis, Vlixe, parva quam petimus mora est; concede patiens, ut mea condam manu viventis oculos, occidis parvus quidem, sed iam timendus. Troia te expectat tua: i, vade liber, liberos Troas vide.
Astyan. Miserere, mater.
Andr. Quid meos retines sinus manusque matris cassa praesidia occupas? fremitu leonis qualis audito tener timidum iuvencus applicat matri latus, at ille saevus matre summota loco praedam minorem morsibus vastis tenens frangit venitque: talis e nostro sinu te rapiet hostis, oscula et fletus, puer, lacerosque crines excipe et plenus mei (78) occurre patri; pauca maternae tamen perfer querelae verba: 'si manes habent curas priores nec perit flammis amor, servire Graio pateris Andromachen viro, crudelis Hector? lentus et segnis iaces? redit Achilles. ' sume nunc iterum comas et sume lacrimas, quicquid e misero viri funere relictum est, sume quae reddas tuo Oscula parenti, matris hanc solacio relinque vestem: tumulus hanc tetigit meus manesque cari. si quid hic cineris latet, scrutabor ore.
Vlix. Nullus est flendi modus: abripite propere classis Argolicae moram.
Chorus. Quae vocat sedes habitanda captas? Thessali montes et opaca Tempe, an maris vasti domitrix Iolcos? parva Gortynis sterilisque Tricce, an frequens rivis levibus Mothone, an viros tellus dare militares aptior Phthie meliorque fetu fortis armenti lapidosa Trachin, quae sub Oetaeis latebrosa silvis misit infestos Troiae ruinis non semel arcus? Olenos tectis habitata raris, (79) virgini Pleuron inimica divae, an maris lati sinuosa Troezen? Pelion regnum Prothoi superbum, tertius caelo gradus? (hic recumbens montis exesi spatiosus antro iam trucis Chiron pueri magister, tinnulas plectro feriente chordas, tunc quoque ingentes acuebat iras bella canendo) An ferax varii lapidis Carystos, urbibus centum spatiosa Crete, an premens litus maris inquieti semper Euripo properante Chalcis? quolibet vento faciles Calydnae, an carens numquam Gonoessa vento quaeque formidat Borean Enispe? Attica pendens Peparethos ora, an sacris gaudens tacitis Eleusin? — — — numquid Aiacis Salamina veram aut fera notam Calydona saeva, quasque perfundit subiturus aequor segnibus terras Titaressos undis? Bessan et Scarphen, Pylon an senilem? Pharin an Pisas Iovis et coronis Elida claram? Quolibet tristis miseras procella mittat et donet cuicumque terrae, (80) dum luem tantam Troiae atque Achivis quae tulit, Sparte, procul absit, absit Argos et saevi Pelopis Mycenae, Neritos parva brevior Zacyntho et nocens saxis Ithace dolosis. Quod manet fatum dominusque quis te, aut quibus terris, Hecuba, videndam ducet? in cuius moriere regno?
Helena Andromacha Hecuba Quicumque hymen funestas, inlaetabilis lamenta caedes sanguinem gemitus habet est auspice Helena dignus, eversis quoque nocere cogor Phrygibus: ego Pyrrhi toros narrare falsos iubeor, ego cultus dare habitusque Graios. arte capietur mea meaque fraude concidet Paridis soror, fallatur; ipsi levius hoc equidem reor: optanda mors est sine metu mortis mori. quid iussa cessas agere? ad auctorem redit sceleris coacti culpa. — Dardaniae domus generosa virgo, melior afflictos deus respicere coepit teque felici parat dotare thalamo; tale coniugium tibi non ipsa sospes Troia, non Priamus daret. nam te Pelasgae maximum gentis decus, cui regna campi lata Thessalici patent, ad sancta lecti iura legitimi petit. te magna Tethys teque tot pelagi deae placidumque numen aequoris tumidi Thetis (81) suam vocabunt, te datam Pyrrho socer Peleus nurum vocabit et Nereus nurum. depone cultus squalidos, festos cape. dedisce captam; deprime horrentis comas crinemque docta patere distingui manu. hic forsitan te casus excelso magis solio reponet. profuit multis capi.
Andr. Hoc derat unum Phrygibus eversis malum, gaudere — flagrant strata passim Pergama: o coniugale tempus! an quisquam audeat negare? quisquam dubius ad thalamos eat. quos Helena suadet? pestis exitium lues utriusque populi, cernis hos tumulos ducum et nuda totis ossa quae passim iacent inhumata campis? haec hymen sparsit tuus. tibi fluxit Asiae, fluxit Europae cruor, cum dimicantes lenta prospiceres viros, incerta voti — perge, thalamos appara. taedis quid opus est quidve solemni face? quid igne? thalamis Troia praelucet novis. celebrate Pyrrhi, Troades, conubia, celebrate digne: planctus et gemitus sonet.
Hel. Ratione quamvis careat et flecti neget magnus dolor sociosque nonnumquam sui maeroris ipsos oderit: causam tamen possum tueri iudice infesto meam, graviora passa, luget Andromacha Hectorem et Hecuba Priamum: solus occulte Paris lugendus Helenae est. dirum et invisum et grave est servitia ferre? patior hoc olim iugum, annis decem captiva, prostratum Ilium est, versi penates? perdere est patriam grave, gravius timere, vos levat tanti mali (82) comitatus: in me victor et victus furit, quam quisque famulam traheret incerto diu casu pependit, me meus traxit statim sine sorte dominus, causa bellorum fui tantaeque Teucris cladis? hoc Verum puta. Spartana puppis vestra si secuit freta; sin rapta Phrygiis praeda remigibus fui deditque donum iudici victrix dea. ignosce raptae, iudicem iratum mea habitura causa est: ista Menelaum manent arbitria, nunc hanc luctibus paulum tuis, Andromacha, omissis flecto — vix lacrimas queo retinere, Andr. Quantum est Helena quod lacrimat malum.
cur lacrimat autem? fare quos Ithacus dolos, quae scelera nectat; utrum ab Idaeis iugis iactanda virgo est, arcis an celsae edito mittenda saxo? num per has vastum in mare volvenda rupes, latere quas scisso levat altum vadoso Sigeon spectans sinu? dic, fare, quicquid subdolo vultu tegis. leviora mala sunt cuncta, quam Priami gener Hecubaeque Pyrrhus, fare, quam poenam pares exprome et unum hoc deme nostris cladibus falli: paratas perpeti mortem vides.
Hel. Vtinam iuberet me quoque interpres deum abrumpere ense lucis invisae moras vel Achillis ante busta furibunda manu occidere Pyrrhi, fata comitantem tua, (83) Polyxene miseranda, quam tradi sibi cineremque Achilles ante mactari suum,, campo maritus ut sit Elysio, iubet.
Andr. Vide ut animus ingens laetus audierit necem. cultus decoros regiae vestis petit et admoveri crinibus patitur manum. mortem putabat illud, hoc thalamos putat. at misera luctu mater audito stupet; labefacta mens succubuit. assurge, alleva animum et cadentem, misera, firma spiritum. quam tenuis anima vinculo pendet levi — minimum est quod Hecubam facere felicem potest. spirat, revixit, prima mors miseros fugit.
Hec. Adhuc Achilles vivit in poenas Phrygum?
adhuc rebellat? o manum Paridis levem, cinis ipse nostrum sanguinem ac tumulus sitit, modo turba felix latera cingebat mea, lassabar in tot oscula et tantum gregem dividere matrem; sola nunc haec est super votum, comes, levamen, afflictae quies; haec totus Hecubae fetus, hac sola vocor iam voce mater, dura et infelix age elabere anima, denique hoc unum mihi remitte funus, inrigat fletus genas imberque victo subitus e vultu cadit.
Andr. Nos Hecuba, nos, nos, Hecuba, lugendae sumus, quas mota classis huc et huc sparsas feret; hanc cara tellus sedibus patriis teget.
Hel. Magis invidebis, si tuam sortem scies.
Andr. An aliqua poenae pars meae ignota est mihi?
Hel. Versata dominos urna captivis dedit.
Andr. Cui famula trador? ede; quem dominum voco?
(84) Hel. Te sorte prima Scyrius iuvenis tulit.
Andr. Cassandra felix, quam furor sorti exim it Phoebusque.
Hel. Regum hanc maximus rector tenet.
Hec. Laetare, gaude, nata. quam vellet tuos Cassandra thalamos, vellet Andromache tuos. estne aliquis, Hecubam qui suam dici velit?
Hel. Ithaco obtigisti praeda nolenti brevis.
Hec. Quis tam impotens ac durus et iniquae ferus sortitor urnae regibus reges dedit? quis tam sinister dividit captas deus?
quis arbiter crudelis et miseris gravis eligere dominos nescit et [saeva manu dat iniqua miseris fata? quis] matrem Hectoris armis Achillis miscet? ad Vlixen vocor: nunc victa, nunc captiva, nunc cunctis mihi obsessa videor cladibus — domini pudet, non servitutis. [Hectoris spolium feret qui tulit Achillis? ] sterilis et saevis fretis inclusa tellus non capit tumulos meos — duc, duc, Vlixe, nil moror, dominum sequor; me mea sequentur fata: non pelago quies tranquilla veniet, saevi et ventis mare, — — — et bella et ignes et mea et Priami mala. dumque ista veniant, interim hoc poenae loco est: sortem occupavi, praemium eripui tibi. — Sed en citato Pyrrhus accurrit gradu vultuque torvo. Pyrrhe, quid cessas? age recludo ferro pectus et Achillis tui coniunge soceros, perge, mactator senum, (85) et hic decet te sanguis: abreptam trabe. maculate superos caede funesta deos, maculate manes — quid precer vobis? precor his digna sacris aequora: hoc classi accidat toti Pelasgae, ratibus hoc mille accidat meae precabor, cum vehar, quicquid rati.
Chorus. Dulce maerenti populus dolentium, dulce lamentis resonare gentes; lenius luctus lacrimaeque mordent, turba quas fletu similis frequentat.
semper a semper dolor est malignus: gaudet in multos sua fata mitti seque non solum placuisse poenae. ferre quam sortem patiuntur omnes, nemo recusat. Tolle felices: miseram, licet sit, nemo se credet; removete multo divites auro, removete centum * rura qui scindunt opulenta bubus: pauperi surgent animi iacentes — est miser nemo nisi comparatus. dulce in immensis posito ruinis, nemiuem laetos habuisse vultus: ille deplorat queriturque fatum, qui secans fluctum rate singulari nudus in portus cecidit petitos; aequior casum tulit et procellas, mille qui ponto pariter carinas (86) obrui vidit tabulaque latus naufraga, terris mare dum coactis fluctibus Coras prohibet, revertit. questus est Hellen cecidisse Phrixus, cum gregis ductor radiante villo aureo fratrem simul ac sororem sustulit tergo medioque iactum fecit in ponto; tenuit querelas et vir et Pyrrha, mare cum viderent, et nihil praeter mare cum viderent unici terris homines relicti. Solvet hunc 'questum lacrimasque nostras sparget huc illuc agitata classis, cum tuba iussi dare vela nautae et simul ventis properante remo prenderint altum fugietque litus, quis status mentis miseris, ubi omnis terra decrescet pelagusque crescet, celsa cum longe latitabit Ide? tum puer matri genetrixque nato, Troia qua flagret regione, monstrans dicet et longe digito notabit: Ilium est illic, ubi fumus alte serpit in caelum nebulaeque turpes. ' Troes hoc signo patriam videbunt.
Nuntius Hecuba Andromacha O dura fata, saeva miseranda horrida! quod tam ferum, tam triste bis quinis scelus (87) Mars vidit annis? quid prius referens gemam, tuosne potius, an tuos luctus, anus?
Hec. Quoscumque luctus fleveris, flebis meos: sua quemque tantum, me omnium clades premit; mihi cuncta pereunt: quisquis est Hecubae est miser.
Nvnt. Mactata virgo est, missus e muris puer; sed uterque letum mente generosa tulit.
Andr. Expone seriem caedis, et duplex nefas persequere: gaudet magnus aerumnas dolor tractare totas, ede et enarra omnia.
Nvnt. Est una magna turris e Troia super, assueta Priamo, cuius e fastigio summisque pinnis arbiter belli sedens regebat acies, turre in hac blando sinu fovens nepotem, cum metu versos gravi Danaos fugaret Hector et ferro et face, paterna puero bella monstrabat senex haec nota quondam turris et muri decus, nunc saeva «cautes, undique adfusa dueum plebisque turba cingitur; totum coit ratibus relictis vulgus, his collis procul aciem patenti liberam praebet loco, his alta rupes, cuius in cacumine erecta summos turba libravit pedes. hunc pinus, illum laurus, hunc fagus gerit et tota populo silva suspenso tremit. extrema montis ille praerupti petit, semusta at ille tecta vel saxum imminens muri cadentis pressit, atque aliquis (nefas) tumulo ferus spectator Hectoreo sedet. per spatia late plena sublimi gradu incedit Ithacus parvulum dextra trahens (88) Priami nepotem, nec gradu segni puer ad alta pergit moenia, ut summa stetit pro turre, vultus huc et huc acres tulit intrepidus animo, qualis ingentis ferae parvus tenerque fetus et nondum potens saevire dente — iam tamen tollit minas morsusque inanes temptat atque animis tumet: sic ille dextra prensus hostili puer ferox t superbe, moverat vulgum ac duces ipsumque Vlixen. non fiet e turba omnium qui fletur; ac, dum verba fatidici et preces: concipit Vlixes vatis et saevos ciet ad sacra superos, sponte desiluit sua in media Priami regna. —...Andr. Quis Colchus hoc, quis sedis incertae Scytha commisit, aut quae Caspium tangens mare gens iuris expers ausa? non Busiridis puerilis aras sanguis aspersit feri, nec parva gregibus membra Diomedes suis epulanda posuit, quis tuos artus leget tumuloque tradet? Nvnt. Quos enim praeceps locus reliquit artus? ossa disiecta et gravi elisa casu; signa clari corporis, et ora et illas nobiles patris notas, confudit imam pondus ad terram datum; soluta cervix silicis impulsu, caput, raptum cerebro penitus expresso — iacet deforme corpus, Andr. Sic quoque est similis patri.
Nvnt. Praeceps ut altis cecidit e muris puer flevitque Achivum turba quod fecit nefas, idem ille populus aliud ad facinus redit (89) tumulumque Achillis. cuius extremum Litus Rhoetea leni verberant fluctu vada; adversa cingit campus et clivo levi erecta medium vallis includens locum crescit theatri more. concursus frequens implevit omne litus:n hi classis moram hac morte solvi rentur, hi stirpem hostium gaudent recidi. magna pars vulgi levis odit scelus spectatque; nec Troes minus suum frequentant funus et pavidi metu partem mentis ultimam Troiae vident: cum subito thalami more praecedunt faces et pronuba illi Tyndaris, maestum caput demissa. 'tali nnbat Hermione modo' Phryges precantur? sic viro turpis suo reddatur Helena. ' terror attonitos tenet utrosque populos, ipsa deiectos gerit vultus pudore, sed tamen fulgent genae magisque solito splendet extremus decor, ut esse Phoebi dulcius lumen solet iamiam cadentis, astra cum repetunt vices premiturque dubius nocte vicina dies. stupet omne vulgus — et fere cuncti magis peritura laudant, hos movet formae decus, hos mollis aetas, hos vagae rerum vices; movet animus omnes fortis et leto obvius. Pyrrhum antecedit; omnium mentes tremunt, mirantur ac miserantur, ut primum ardui sublime montis tetigit atque alte edito iuvenis paterni, vertice in busti stetit, audax virago non tulit retro gradum; (90) conversa ad ictum stat truci vultu ferox. tam fortis animus omnium mentes ferit, novumque monstrum est Pyrrhus ad caedem piger. ut dextra ferrum penitus exactum abdidit, subitus recepta morte prorupit cruor per vulnus ingens, nec tamen moriens adhuc deponit animos: cecidit, ut Achilli gravem factura terram, prona et irato impetu. uterque flevit coetus; at timidum Phryges misere gemitum, clarius victor gemit. hic ordo sacri, non stetit fusus cruor humove summa fluxit: obduxit statim saevasque totum sanguinem tumulus bibit.
Hec. Ite, ite, Danai, petite iam tuti domos; optata velis maria diffusis secet secura classis: concidit virgo ac puer; bellum peractum est. quo meas lacrimas feram? ubi hanc anilis expuam leti moram? natam an nepotem, coniugem an patriam fleam? an omnia an me sola? Mors votum meum, infantibus violenta virginibus venis, ubique properas, saeva: me solam times vitasque, gladios inter ac tela et faces quaesita tota nocte, cupientem fugis., non hostis aut ruina, non ignis meos absumpsit artus: quam prope a Priamo steti.
Nvnt. Repetite celeri maria, captivae, gradu: iam vela puppis laxat et classis movet.