dissiparis.--Antiquiores edd. scilicet a Jodoco Badio Ascensio, a Joanne Amerbachio, et a Desiderio Erasmo, cum tribus Mss. _dispergeris_.
qui.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. [Ed. B. _quæ._ c. ABCE _quo_ D.]
3. amisisti.--Somm. Flor. et Rond. _amittis_.
diximus.--Somm. Rond. cum uno Ms. _dicimus_.
est.--In antiquis edd. Bad. Am. et Er. necnon in uno e Mss. additur, _miseria_.
4. Sine.--Somm. et Rond. cum novem Mss. necnon duo apud Mart. Mss. _Sine me._ BE. D manu post.
mortalem.--Ita Mss. ferme omnes, et editio per Antonium Arnaldum doctorem Sorbonicum adornata, ubi verbum, _nescio_, refertur ad superiorem sententiam, _unde venerim huc_, qua se Augustinus significat circa animæ originem fluctuare. At Bad. Am. et Er. habent: _in istam dico mortalem vitam: mortalem dicam vitam, an mortem vitalem nescio_: quam lectionem Lovanienses ad trium Mss. fidem sic mutarunt: _in istam dicam mortalem vitam, an mortem vitalem, nescio_.
quo.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _ex qua et in qua_. Verius porro in Mss. et in editione Antonii Arn. pro designando utroque parente, _ex quo et in qua_.
eis.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. cum quatuor Mss. [Ed. B. _quod ex eis non._ ABCDE.]
5. tibi.--Somm. Lov. Rond. ex aliquot Mss. et 4 Mss. ap. Mart. _quærentem te, qui de hoc, quod novi, laudari te._ deficiunt.--Lov. _an anni tui_. Abest tamen _an_, a nostris Mss. et ab aliis plerisque edd.--Insuper, Somm. et Rond. cum sex Mss. 1 ap. Mart., E.
_deficient_.
ult. intelligat.--_intelligit_ 3 Mss. ap. Mart. {284} 6. me.--Lov. et Arn. _Quis mihi commemorat_. Bad. Am. et Er. _Quis mecum commemorat_. E. Sed vera lectio est quam Mss. ope restituimus, juxta quem loquendi modum in libro de Magistro, cap. 1, dicit Augustinus: "Duas jam loquendi causas constituo; aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios vel nosmetipsos." [mihi in memoriam revocat; quo sensu apud Aug. c. acc. p.
conjungitur. Erasm.]
purgat.--_purgabat_. Angl. Mss. (ABCD) (E. _purgat_)--Sic etiam Rond. cum octo Mss.
cum.--Ita in Mss. et recte. Vult nimirum Augustinus posse vel ex eo probari, quod illa, quæ in infantibus benigne tolerantur, mala sint, quia in ætate provectioribus tolerari æquo animo non possunt. Mendose ergo legitur in edd. _Quod licet probes, tamen ferre_.
7. qua me vixisse.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. et Rond. cum decem Mss.
necnon tres apud Mart. Mss. et ACDE. _de qua_ B. et paulo post, _qua vivo_ AB.]
memoria.--Lov. _prensabam memoria_. Bad. Am. Er. et Arn. cum nonnullis Mss.
_pensabam memoria_. ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. _præstabam_. Melior visa est lectio Mss. Corb. Fossat. et aliorum optimæ notæ, qui habent, _præsonabam_.
post vero Bad. Am. et Er. _acerbissime infligunt_.
9. approbet.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum duobus Mss. [Ed. B. _approbat._ ABCDE.]
aut.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _haud_.
§. 16. l. 2. ordinator.--In editionibus Am. Er. et Lov. legebatur, _tantum non ordinator_. DE. Erratum: quod emendant edd. Bad. et Arn. et Mss. plures ac potiores, a quibus abest negatio. vid. sup. not. 13. p. 9.
spectacula.--Lov. _per oculos periculosa micante in spectacula_. E. Alii edd. _per oculos emicante_.--Tamen cum Lov. concordant Er. Lugd. Ven. et Sommalius, et 1 MS. ap. Mart. _magis magisque periculose_ ABCD (inserto tamen in D man. post. _per oculos_ ante _periculose_).
10. stomachi.--Sic reperimus in melioribus Mss. Apud Arn. vero et nonnullos Mss. _pressus stomacho_. Denique Bad. Am. Er. et Lov. _pressus stomachi dolore_. E.
sunt.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. cum sex Mss. necnon sex alii Mss. apud Mart. hic et superius, _sint_. CE. _quasi laxata sint loca peccandi, annon laxata sunt_? AD et ut videtur B.
vult.--Abest, _quod vult_, a Mss. optimis. ABCD (sed in marg. D adscribitur ante _faciat_).
sanarer.--Somm. Dub. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum quatuor aliis, _ut cito sanarer_. [Mss. _quinque_ citat Mart.; habent autem _et ut_.]
eos.--Ita legit Arn. nec aliter ferunt plerique Mss. sed varia labes huic loco illata est in edd. e quibus Am. Er. et Lov. sic habent, _et tibi tam eos_. Bad. porro, _et territa per eos_. E. Alii, particula interposita, _et terram magis per eos_: quam tamen particulam non ineleganter interdum subintelligendam relinquit Augustinus.
referrem.--In Ms. Lyrensi, _referretur_.
11. eram.--Mss. frequentes, et ABCD [_quia caro eram_. E. et ed. P.]
terra.--Am. Er. et Lov. _e terra_.
P. 12. l. 1. putantur.--_putabantur_ 5 Mss. ap. Mart. et Somm. D man. post.
difficultas.--Ita Mss. præstantiores. At Lov. et Arn. _difficulter_, _difficultas_.--Somm. Mart. cum quinque Mss. et Rond. cum tribus aliis: _difficulter_. _Difficultas_. Ulim. et ABCD _difficultas omnino, 13. possem.--Mss. aliquot cum Arn. _et quia non esset nisi_. DE. _quæ non esset_ ABC. Alii nonnulli _et quæ non nosset nisi_.
§. 24. pen. sed quæ et in rebus. = _quæ_ 6 Mss. ap. Mart. ABCD. = _et_ quoque E.
14. putarentur.--Apud. Lov. _ne flagitia putarentur_. Non integre.
§. 26. l. 23. appellare _ad_ aliquem 3 Mss. ap. Mart. ABCDE.
15. eruis.--Am. Er. et Lov. _Et non eruis_. E. Sed melius longe Bad. Arn.
et Mss. præcipui, _Et nunc eruis_.
Nam.--Mss. tres Angl. _Nam ivi_. ABCD. 4 Mss. ap. Mart. longe _eram_.
tenebroso.--Apud Lov. additur, _cesseram_. Am. et Er. _recesseram_. In Ms.
Alb. habetur, _in affectu eram tenebroso_. Apud Bad. vero. Arn. et cæteros fere omnes Mss. generalior effertur sententia absque addito, ut intelligamus longe a Deo esse illos qui sunt in affectu tenebroso.
16. alteri.--Rond. cum quatuor Mss. hic interponit _non_. BC.
Patet legendum esse cum Mss. _inter hominibus_ K. 1^{ma}. man.; vel sine aspiratione, _inter omines_: quod Augustinus in exemplum affert locutionis incongruæ et cavendæ.
vanæ Rond. cum octo Mss. quibus accedunt duo Mss. laudati a Mart. E.
[_vana_ ed. P. c. ABCD] mox _deprehenderam_ 4 Mss. {285} ap. Mart. et _succedentibus hæc ipsa omnino_ 7 Mss. ap. Mart. Mor. ABCDE.
vivebam.--Sic Mss. cum edd. plerisque, ubi Lov. c. 5 Mss. ap. Mart. habet, _et jam tunc videbam_--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. _et jam tunc 17. cæteris.--Bad. Am. Er. et Lov. _cæteras. meas atque cæteras_ E.
Castigatum est ex Arn. et Mss. _cæteris_. Quippe hoc loco fatetur Augustinus se in eo peccasse, quod voluptates, sublimitates, veritates, non in Deo; sed in seipso et creaturis aliis quæreret.
18. colligens.--Tres Mss. Angl. _colligas_. ABCD.
inferis.--Lov. cum antiquioribus edd. _satiari in inferis_. Expunximus, _in_, juxta Mss. et Arn.
luminosus.--In libris editis ab Henrico Sommalio Societatis Jesu, et a Thoma Blasio, legitur: _limosus limes_. In codice Corb. _liminosus_.
Utrobique corrupte: illic enim deflet Augutstinus quod sese intra honestæ amicitiæ limites haud continuerit; adeoque legendum cum Mss. et aliis edd.
_luminosus limes_.
Obsurdueram.--In Lov. Somm. et Blas. _Obsordueram_. DE. Substituimus _obsurdueram_ aliorum codicum auctoritate, necnon exigente vocabulo, _stridore_, quod ad aures refertur.
19. modularetur. sic Mss. primæ notæ, et prope omnes; quam lectionem parum abfuit ut præeligeremus. ABCDE. [_moderaretur_ ed. P.]
libidinis.--Lov. Somm. et Blas. _accepit in me luxuria sceptrum, e totas manus ei dedi vesania libidinis._ In aliis plerisque codicibus habetur in recto, _vesania_; et abest vox, _luxuria_.
20. l. 10. de quam profundo.--_de quo_ 5 Mss. ap. Mart. ABCD.
meum.--Somm. et Rond. _quis enim hominum non extollebat laudibus tunc patrem meum? tunc hominum_ ABD.
ABCD.
22. justitiæ.--Mss. frequentiores: _nisi penuria et fastidio justitiæ_.
ABCDE.
l. 15. malitia. Foeda erat. _foederata_ 5 Mss. ap. Mart.
dedecore.--Somm. et Rond. _de decore_, duabus vocibus. Tres Mss. apud Mart.
_non decus aliquod, sed dedecus appetens_.
23. et.--Somm. et Rond. hic addunt, _opibus_. E.
ego.--Somm. Dub. Mart. Rond. _ergo_. Alii edd. _quid ergo eo_.
erat.--Er. Lugd. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _erant_.
iniquitatem.--Lov. _sola iniquitate_. DE. At alii cdd. melius, _solam iniquitatem_.
ibi.--In Mss. quatuor et Arn. _mihi_.
ed. P.]
sua.--Ita in Mss. et antiquioribus edd. cum in Lov. et Arn. legatur, _opera tua malis inimica sunt_. E. Contra mentem Augustini, qui, nisi fallimur, probare intendit nihil Dei innocentiæ derogari poena malis irrogata; quia si quid patiuntur nocumenti, totum in ipsa eorum opera refundi debet.
25. reorum. sic Codices plerique, cum Ulim. et E. Maluimus, uti pauciores habent, _consortium reorum_. ABCD. Hoc enim verbo S. Augustinus peccati illius sui gravitatem amplificat, sicuti deinceps facit, se et _consciorum animorum confricatione_ accensum, et _consortio simul peccantium_ delectatum fuisse accusans. [_reorum_ ed. P.]
26. occurrit.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _occurrerit_.
27. amabam.--Lov. et 4 Mss. ap. Mart. _et amari amabam_; moxque, _amans amari_. At Bad. Am. Er. Arn. et Ulim. cum Mss. pro, _amari_, habent, _amare_, utroque loco, et melius.
libidinis.--Am. Er. et Lov. _de tartarea libidine_. At Bad. Arn. et Mss.
actori.--Am. Er. et Lov. _auctori._ ABD. _auditori_ C.
dolores.--Theologi Lovanienses legunt: _lacrymæ ergo amantur et dolores_.
Abest vox, _lacrymæ_, a Mss. et edd. plerisque. _lacrymæ_ loco _lacrymatur_ æstus.--Rond. ex tribus Mss. et totidem ap. Mart. _in æstus._ l. 13. congaudebam.--_bat_ ABCD. sed puncto forsan notatur, et mox _contristabatur_.
antep. lateque--_alteque_ 5 Mss. ap. Mart. ABCDE.
gererent.--Er. Lugd. Lov. Somm. Mart. cum 1 Ms. Rond. _gererentur._ dolor.--Bad. Am. Er. et Lov. _delectatur cor_, cum 5 Mss. ap. Mart. Nostram vero lectionem præferunt Mss. et Arn.
{286} scævum.--Sic juxta vetustos cdd. scribendum hic, _scævum_, id est, sinistrum: non, _sævum_, uti scribitur apud Er. et Lov.
cujusdam Ciceronis_ quod habent ABCDE. cum ed. P.
l. 11. surgeret _jam_ coeperam ABCDE.
31. refrangebat.--Sic Mss. prope omnes cum Bad. neque secus Am. et Er. nisi quod scribunt, _refringebat_. At Lov. et Arn. habent, _et hoc solo in me tanta flagrantia refrigebat_.
præbiberat.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et sex Mss. apud Mart. _pie biberat_. ABCDE.
nomina.--Lov. _Hæc enim omnia non. hæc omnia_ E.
sono.--Quatuor Mss. _tenui sono_. ABCD (sed in D sup. emendatur _sono 34. pulmenta.--Sic Mss. cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. _elementa_. Angl.
quatuor, _bulmenta_. [minus recte, habent enim omnes _pulmenta_.]
illam.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. c. 2 Mss. Flor. et Rond. _in illum.--Er. Ven. _illam_. et 3 Mss. ap. Mart. D man. 2^{da}.
35. l. 3. quibus rerum ignarus.--_rebus_ ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. Ulim. et Arn.
Scriptura.--Sic Mss. Angl.--Sic etiam editio Am. duo Mss. Flor. necnon editio Florentina. 3 Mss. ap. Mart. [_et si recte in Scripturis diceremur_.]
l. ult. juste--_juxta_ 2 Mss. ap. Mart.
præcepit.--Apud Lov. additur, _Deus_. D. man. 2^{da}. Lips. Sed ea vox abest a Mss. et plerisque edd. quia quæ hic laudatur Justitia, non est alia ab ipso Deo, qui præcepit.
l. 4. quia--_qui_ ABCDE et Germ. 1 ap. Mart.
concederet.--In editis Bad. Am. Er. et Lov. _me secum crederet_. Sed legendum cum Mss. potioribus, _me concederet_; vel cum Arn. _me secum concederet_.--Editio Florentina censet omnino legendum, _me secum crederet_: quod probare nititur auctoritate tum edd. supra memoratarum, tum Sommalii, tum undecim Mss. Etruriæ: cujus tamen rationibus non convincimur.
_Ut vivere me secum crederet et haberet_ (_habere_ E) _mecum_ ABCDE. et 5 Mss. melioris notæ ap. Mart.
44. fieri.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et Rond. _fieri enim_. E.
45. carmina.--Bad. Am. Er. et Lov. _certamina_.
castitate.--Bad. Am. et Er. substituunt, _charitate_.
47. planos.--In quibusdam editionibus, _planetarios_. Ita in ipsa editione Lovaniensium per typographorum oscitantiam; quandoquidem in suis Castigationibus aiunt rectius videri sibi legendum, _planos_, id est impostores, quo nomine appellatos olim fuisse Mathematicos palam est. Hoc porro nomen alias adhibet Augustinus, ut libro tertio contra Academicos, cap. 15.
48. l. 1. medicæ artis.--_medicinæ_ ABCDE. 4 Mss. ap. Mart.
proconsule.--Er. Lugd. Ven. Benedict. _pro consule_, duobus verbis. Lov.
l. 13. illam.--_illa_ ABCDE et 6 Mss. ap. Mart.
intelligere.--Sic legendum cum Mss. Angl. ABCDE.--Quibus suffragantur sex Mss. Flor. necnon Mart. cum tribus Mss. et Rond. cum quatuor aliis Mss.
sustentas.--Lov. et Rond. _sustentes_.
paginis.--Apud Am. Er. et Lov. _de Paganis_; quibus perperam suffragantur aliquot Mss. E.
castus.--Mart. cum tribus Mss. melioris notæ [_cautus_ ABCDE c. ed. Par.]
49. cocta.--2 Mss. ap. Mart. et Lov. E. Mss. plures _coacta_, et melius nostra opinione dicitur _coacta_, id est coagmentata amicitia, quam _cocta_. licet hanc vocem Lovanienses prætulerint.--Quinque Mss. apud Mart.
citati et D man. 2^{da}. habent, _coacto fervore_ [_coacta_ ABCD c. Ed.
Par.] mox = _ego_ ABCDE.
convertis.--In Editis Am. Er. et Lov. _Simulque convertens_. Paulo post, apud Lov. legere est, _super omnes civitates_; pro, _suavitates_.
suavi.--Er. Lugd. Ven. Lov. _suavis_. E.
ibi.--Am. Er. Lov. et Somm. _An hoc tibi_. D. man. 2^{da}, ut videtur.
52. conscissam.--Quinque Mss. _concisam_, et ABCDE.
Ad te.--Ita magno consensu Mss. paucis exceptis qui habent, vel _a te_ vel antep. quo fugit--_a quo_ ABCD.
et non.--Sequimur Mss. In edd. porro sublata negatione legitur, _etenim omnia senescunt_.
54. sint.--Mss. tres: _Eunt enim quo? ut non sint._ §. 16. pen. descendunt--_discedunt_ 3 Mss. ap. Mart.
55. ubi est.--In codice Sorbonico, et 2 Mss. ap. Mart. _Ecce ibi est, ubi sapit veritas._ eam--Lov. Arn. Mart. cum quinque Mss. necnon Rond. cum quatuor Mss. _ut l. 7 ab inf. illi alter--_ille_ ABCDE, 2 G. et Ulim. ap. Mart. _ille et alter_ 2 Mss. ap. Mart.
56. descensum.--Benignianus codex optimæ notæ, _discessum_.
l. 5 ab inf. corporibus--_corporalibus_ ABCD.
57. Hierium.--Sic scribitur in editione Lov. et in Mss. plerisque. At in Bad. Am. Er. Arn. et quatuor Mss. _Icherium_.
l. 5 ab inf. meæ--_suæ_ AB. C man. post. D. et 6 Mss. ap. Mart.
dictor.--In edd., E et 6 Mss. ap. Mart. _doctor_. In duobus Mss. Lov.
_dictator_: corrupte scilicet pro, _dictor_; quam vocem nostrorum codicum auctoritate restituere visum est.
58. meæ.--Arn. cum editione Moreti, an. 1650 sic habet: _animo versabam et ostentationem contemplationis meæ_. Mss. sex: _modos contempl._ vitæ.--Mss. Angl. cum nostris habent: _divisione irrationabilis_ (ABCD) _vitæ_; sive, _irrationalis_. E. Apud Lov. _rationalis_; mendose, ut patet.
mentem.--Mss. quinque non deterioris notæ et ABCDE habent _sine ullo sensu 59. §. 25. antep. accepimus--_accipimus_ ABD et 3 Mss. ap. Mart.
60. confitebar.--Edd. _pene errare confitebar_, manifesto lapsu. ABCDE.
_plane_ 1 Ms. ap. Mart.
61. acumen.--In antiquioribus editionibus, _discendi_. Lov. et Arn.
_disputandi_. At in Mss. pluribus, _dispiciendi acumen_, quæ germana lectio visa est.
cupiditates.--Lov. cum antiquioribus editionibus, _meretricias cupiditates_. At Mss. cum Arn. _meretrices_: quod vocabulum usurpavit Augustinus ab eo loco Evangelii, ad quem alludit.
62. timebimus.--Somm. Ulim. Lov. Arn. Moret. Mart. cum septem Mss. necnon Rond. cum tredecim Mss. ABCDE [_timemus_ ed. P.]
64. vexarentur.--Ita codices plerique, et elegantius videtur quam si rupto periodi nexu nova incipiat sententia hoc modo: _In te offenderunt injusti ut juste vexarentur_, uti habent nonnulli Mss. cum Arn. _ut et_ &c. ABCD.
suam.--Substituimus, _suam_ ex Mss. melioris notæ, loco _tuam_, quod in codicibus vulgatis, et in Mss. nonnullis reperitur.
65. tibi.--Arn. et Mss. duo, _occidant se tibi_; moxque, _trucident_. Alii plerique codices comprobant alteram lectionem, quæ paululum obscura est propter distantiam particulæ negantis referendæ etiam ad verba, _occidunt_, et _trucidant_.
66. quæ.--Somm. Dub. Mart. c. 1 Ms. et Rond. Lips. _qui._ E.
ABC. _ad illas rationales_ ACD man. 1^{ore}.
67. hoc.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. _ad hæc. adhuc_ ABC _hoc_ sup. lin. D.
Mart. cum 2 G. et Arn.
tam.--Arn. et Moret. D man. post. _falsa tam_ ABD man. 1^{ore}. Mart. (c. 5 Mss. et Ulim.) Rond. _falsata_ C. Rhythmus "non solum ignorata, sed etiam falsata" Aug. sapit [_falsa tam vesana superbiæ_. ed. P.]
69. eoque.--Er. Lugd. Ven. Lov. _eo quoque_. ABCD.
antep. quas--_quos_ ABCD 4 Mss. ap. Mart. Ulim. Mor.
70. quod.--Rond. _quo_ ABCD. 1 Ms. ap. Mart. Mor.
modis.--Ulim. Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum undecim Mss.
_miris et occultis modis_. E. et D. sup. lin.
est.--Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. Mart. Flor. et Rond. _sit_.
71. nolui.--Codex Sorb. _meos esse volui_. Consentit Gallica versio Arn.
sed alii cdd. etiam Arn. in Latino textu, habent _nolui_. Et reipsa cum in schola rhetoris studeret Augustinus, fuit longe sedatior, ut ait supra, lib. iii. c. 3.
diligebant.--Somm. Dub. Arn. Mart. (c. 5 Mss.) Mor. et Rond. _diligent_ A 72. non mansit. Sic Mss. magno consensu. E. Verior forsitan lectio est, qua filium mater significatur suis fletibus ac precibus prosecuta. = _non_ ABCD et 3 Mss. ap. Mart. et Arn. [_remansit_ ed. Par.]
me faceres.--ita Mss. et Arn. ABCDE. [_ut in me_ ed. Par.]
ista.--Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. c. 4 Mss. Arn. Mor. Flor. Rond.
Evæ.--Sic restituimus ex veterrimo codice Corb. et 2 Mss. ap. Mart., nam peccatum est in aliis plerisque Mss. qui habent, _arguebatur in ea reliquiarum Evæ_. BCDE. Quos sequuntur Bad. Am. et Er. _reliquum_ A. Alii vero dum locum emaculatum cupiunt, substituunt, _rea_, pro, _in ea_, Mss.
certe refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitiatus fuerit locus ab iis quibus insolens et ignota erat vox, _reliquiarium_. In qua librarii rursum peccarunt libro 1 Quæstionum in Genesim, quæstione 148, ubi codices veriores præferunt, "enutrire vestrum reliquiarium," juxta LXX. [Greek: kataleipsin], non, _reliquias_, aut, _reliquiarum_, ut alii.--Præterea, codici Corbeiensi suffragantur duo manuscripti Florentini optimæ notæ.
§. 16. l. 2. ibam + _jam_ ad inferos ABCDE Mart. cum 5 Mss. et Ulim. Arn.
Mor. &c.
sua.--Sic legendum cum Mss. cum Bad. et Arn. non ut Am. Er. et Lov. _in carne_; tametsi hoc habeat locus Apostoli ad quem alludit Augustinus. Nam hic dicere maluit, _nec solverat ille in cruce_; quia sui recordabatur erroris quo antea cum Manichæis non crucem, sed carnem Christi negaverat.
l. 12. mutabile ABC. quod tamen glossam sapit. E. sed fors. sup. ras. et 2 Mss. ap. Mart. [_nutabile_ D. c. ed. P.]
amabam.--Ita 3 edd. vetusti ap. Mart. ubi Lovanienses habent, _peccavi tibi_; _sed excusare me amabam_.--Somm. Mart. et Rond. _peccabam_. _me amabam_ habent ABCDE.
in me.--Lov. Mor. et antiquæ editiones, (cum 3 Mss. ap. Mart. E et A. sup.
lin. _in_ in orat. serie) _te a me_. Melius vero Mss. et Arn. _te in me_, juxta Manichæorum errorem, qui Dei portionem in homine cum natura mali depugnare credebant.
eorum.--Alludit ad versiculum 4 Psal. 140, et sequitur hic et alias lectionem quamdam LXX, quæ habet, [Greek: sunduasô] _combinabo_: quapropter scribimus cum antiquioribus codicibus _combinabam_, E in textu, corr. in marg. pro quo in aliis est, _convivebam_, aut, _combibebam convivabar_, 76. diffunderetur abs te--cdd. Regiomont. Bertin. 2 edit. Ulim. Bad. Arn.
Lov. Er. ABCD ed. Par.]
77. reprehenderant.--Mart. cum 1 Ms. et Rond. _reprehendebant_.
habent _Manichæis_.
nesciens.--Sic Mss. Angl. cum nostris. At Am. Er. Lov. _et nescivi_. Somm.
Blas. Mor. et 2 Mss. ap. Mart. _et nesciebam_.
occidebar spiritaliter. Itaque. Somm. et Rond. ABCDE. [_occidebar.
Spiritaliter itaque--expositis_ ed. Par.]
§. 25. l. 7. multa probabiliora--_multo_ ACDE 3 Mss. ap. Mart. et Mor.
83. densiores.--In codice Alb. additur, _fundere_.
Ambrosium.--Ita potiores Mss. At edd. _currerem, et in Ambrosii_. ABCDE et G. 2. ap. Mart.
periculo.--Er. Lugd. Ven. et Lov. _acriore periculo_.
mirarer.--Sic potiores Mss. et Am. Er. Arn. At Bad. et Lov. et 4 Mss. ap.
Mart. _miraretur_.
pocillum.--Am. et Er. _potillum_.
84. tepidissimo. E. _quod...aquatissimum...tepidissimum_ Somm. Arn.
Dub. Flor. et Rond. B. _quod jam non solum aquatissimo_. ACD. 4 Mss. ap.
Mart. et Blas.
l. 7. = _se_ ABCDE.
prædicationem.--Lov. Somm. Blas. et 5 Mss. ap. Mart. habent: _in ejus prædicatione_. CE.
86. dicere.--sic omnes fere Mss. D. Lips. (altera tamen lectione subjecta) [_discere_ 2 Mss. ap. Mart. et edd. ABCE. ed. Par.]
pulsans.--Sic legendum cum Mss. et Somm. Arn. non quemadmodum Lov. et editi cæteri habent, _pulsansque_.
Ecclesia.--Post vocem, _Ecclesia_, additur in edd. et E. _tua_, quæ vox abest a Mss.
l. ult. inconcusse--_inconcussa_ Somm. Arn. Mor. Mart. c. 3 Mss.
92. voluptate.--Tres Mss. Angl. _cum mira voluptate_. ABCDE.
93. esset.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. E _obvius esset_. E. Somm. et Rond.
_per viam obvius esset. pervium esset_ ABCD.
l. 7. Magnam. _magnæ_ ABCD et 1 Ms. ap. Mart.
l. 22. visum contemnere. _visu_ ABCD. 4 Mss. ap. Mart. Som.
corr.) 6 Mss. ap. Mart.
§. 15. pen. tandem [Symbol: Dagger] _jam_ ille ABCDE. 7 Mss. ap. Mart. Arn.
Moret.
95. ter.--Bad. Am. Er. Blas. _Et ibi_. Lov. Somm. Mor. et 4 Mss. ap. Mart.
_Et inter hæc_. At Mss. plures potioresque cum Arn. habent, _Et ter jam assertion_. Prætulimus; nam Alypius tertium functus assessoris munere dicitur etiam postea lib. 8. c. 6. "Mecum erat Alypius," inquit Augustinus, "otiosus ab opere jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum consilia venderet."
Italicianarum.--Apud Lov. Arn. Mor. 5 Mss. ap. Mart. et BC _Italicarum_. At in vetustis edd. _Italicianarum_, uti scribitur etiam in Notitia dignitatum Imperii, et ab iis qui de Comite largitionibus in Italia faciendis præfecto agunt. sic ADE.
aversabamur.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Dub. Mart. c. 3 Mss. Flor.
et Rond. [Ed. B. _adversabamur_.]
horis.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. _antemeridianas horas_.
vita misera. ABCD. [vita _hæc_ misera E. cum ed. P.]
_ac_ non. ABCDE. et 4 Mss. ap. Mart. [_an_ non ed. Par.]
98. cantans.--Arn. Flor. et sex Mss. apud Mart. ABCDE. [_causans._ ed.
Par.] et paulo post, Somm. Rond. et tres Mss. apud Mart. Mor. et Lov. ad marg. _desideraveramus_, pro _desideraremus_.
99. deligatus.--Lov. Blas. cum aliquot Mss. _delicatus_. E sup. ras. Somm.
Arn. _delectatus_. Stant vero pro nostra lectione melioris notæ Mss. ABCD.
100. l. 5. demonstrabas. ABCDE Mart. c. 4 Mss. Arn. et Mor. [_demonstrares_ ed. P.]
101. formabamus.--In antiquioribus editionibus et nonnullis Mss.
gemitus.--Codex Alb. et antiquiores edd. _Inde ad suspiria et gemitus avulsa.--_evulsa_ ABC.
ereptura. ABCDE. [ed. P. _raptura_] mox _ablatura_ ABCDE.
102. l. 8. quod ista ipsa, foeda tamen. _quod tanta ipsa, foeda_ (_foeda ipsa_ 2 Mss.) _tamen_ 5 Mss. ap. Mart.
feram.--In Lyrensi codice, _et ego ibi liberabo_.
103. cogitabam.--Bad. Am. et Er. _non tamen te cogitabam_.
104. illos deceptos deceptores et loquaces mutos. ABCD. _et deceptores_. E.
[_deceptos illos et deceptores_ ed. P.] Am. Er. _loquaces mutos, et_ (= _et_ Ulim.) _ob hoc mutos, quoniam_.
105. noluisses.--Legitur, _voluisses_, apud Bad. Am. Er. Somm. et Blas. et 5 Mss. ap. Mart. E.
explicatam ABCDE et G. l. ap. Mart. [_explicitam_ ed. p.]
106. liquidam.--Sic Mss. Angl. [ABCD] et nostri prope omnes. Germ. l. ap.
Mart. Et paulo post, _non alium quam me_.--Hanc eamdem habent lectionem Arn. Mart. Flor. et Rond. cum aliquot aliis Mss. [_eam liquide cernere_...(sic E) _non aliud quam me_ (E).]
factus esset.--Omittitur, _bonus_, in Mss. Benign. Theoderic. et aliquot aliis. ABCD [_bonus_ ed. P.]
107. ubi. ABCDE cum ed. Ben. _unde_ Som. Arn. Mor. Mart. [cum 3 Mss. neque tamen antiquiss.] [_unde_ ed. P.]
erant ABCD et Mart. c. 6 Mss. Arn. Mor. [_quæ vera corpora_ ed. P.]
l. 7. ab inf. per immensa = _spatia_ ABCDE. [_spatia_ ed. P.]
108. ea.--Ita Mss. cum Bad. et Arn. At Am. Er. Lov. et 3 Mss. ap. Mart.
mutata interpunctione habent: _Aut unde fecit ea? Materies aliqua mala fabricaretur.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _fabricaret_.
fluitans.--Bad. Am. Er. Lov. _fluctuans_. 4 Mss. ap. Mart. et E.
109. illam.--Sic in Mss. et ABCDE. Lips. [_ullam_ ed. P.]
quod.--Sic ex Mss. Angl. et Mart. c. 7 Mss. Ulim. Lov. Arn. [_dicebat_, _quantum valeret_.]
sui.--In edd. plerisque: _et collatione flagrabant in eas nugas igne cordis ignem_: nos ex Mss. restituimus _flatabant_; quo in verbo, quia minime familiare erat, lapsi sunt librarii et locum corruperunt. Id porro usurpat Arnobius adversus Gentes, lib. 2, circa medium: "Quid mimulos, histriones, cantores tuba, tibia, calamoque flatantes?"
Firminum.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _de eodem Firmino_. {290} 110. pronuntiarem.--Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. _prænuntiarem_.
colligi.--Sic legendum juxta Mss. Angl. ABCD et 2 Germ. ap. Mart.
[_dicerem? Inde certissime collegi ea quæ vera._ (sic E.)]
aditu.--Bad. Am. Er. cum 5 Mss. et 1 ap. Mart. _auditu_.
at eadem.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum 5 Mss. _ad_ AD _aut_ BCE. _aut si_ 1 Ms. ap. Mart. _diceret si eadem_. Er. Lugd. Lov. et Ven. [_etiamsi_ ed. P.]
112. §. 12. pen. meorum ABCDE [om. ed. P.]
l. ult. Verbum Deus. ABCD. [_Verbum Dei Deus_ ed. P.]
115. lucem--Hic in edd. additur, _Domini_, qua voce carent Mss.
116. conspicitur.--Mss. magno consensu ferunt, _conspiciuntur_.
117. extra.--Legebatur in Lov. et antiquioribus editionibus, et 4 Mss. ap.
Mart. _quia extra te non est aliquid_, C. At Arn. expunxit, _te_, quæ vox abest a potioribus Mss. et abesse debet, cum sensus sit, nihil esse extra universam creaturam, quod ad perturbandum ordinem a Deo constitutum irrumpat.
ista.--Sic Mss. melioris notæ cum Arn. ubi Somm. Mor. et 3 Mss. ap. Mart.
habent _ut dicerem non esse nisi ista_: cæteri porro edd. Ulim. et 1 Ms.
ap. Mart. _ut dicerem non esse ista_.
infima.--Sic Bad. Am. Ulim. et Er. sicque Mss. Angl. et plures e nostris Mss. et 4 ap. Mart. At Arn. et Mss. aliquot, _detortæ in infimam_, Supple, _substantiam_. Lov. _detortam in infimam_. [_detortæ in infimam voluntatis instabam--Am. et Er. cum Mss. quatuor, et ABCD [_stabam_ E. c. ed. Par.]
mox _diripiebar_ ABCDE 3 Mss. ap. Mart. Ulim. Arn. Mor. [_derip._ ed. P.]
pervenit.--Egregium huncce locum reparant codices Mss. Nam in vulgatis lin. ead. _certa_ ABCDE et Mart. c. 2 Germ. [_certo_ ed. P.]
evalui.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. _valui_ ADE. C man. 1^{ore}.
122. coepi.--Dub. Mart. et Rond. _cepi_.
123. curia.--In editis, _cura_, ABCDE et 4 Mss. ap. Mart. At in Ms. Benign.
longe melius, _curia coelestis Imperatoris_.
125. tua.--Bad. Am. Er. cum codice Alb. _delectatione tua_ E.
l. 6. _audiunt_ ABCDE. et aliquot edd. [_audient_ Mart. c. 3 Mss. Arn. Mor.
ed. P.]
126. quod.--Mart. tribus suffragantibus Mss. _quo_.
tecumque unum Deum.--Omitti poterant isthæc verba, _cum Spiritu sancto_, quæ absunt a pluribus et potioribus Mss. (ed. B.) om. ABCD. Ea igitur omisimus; hic enim de Deitate Filii agitur, non de Sacrosancta Trinitate fit confessio. Vocc. uncinis includit Lips.--Ed. Ox. [_tecumque cum Spiritu Sancto unum Deum_ E cum ed. P.]
dilucidaverat.--Mss. non addunt, _et dilucidaverat_. (ed. B.) absunt ab ABCD. ea ergo omisimus. uncinis includit Lips. [habet ed. P.] mox _in_ Rom.
foro. = _in_ ABCDE.
monstra.--Mirum quantum hic varient codices. Ex vetustioribus et castigatioribus, codices Fossat. Benign. Corb. 1 Germ. etc. pro, quinque cum Bad. Am. Er. Somm. Blas. _populi usiam_. Victor. et Germ. 2 Nos ex ipso Benedictinorum consilio, tres Mss. Angl. secuti sumus, quorum lectio cæteris eo loco exhibitis longe præstat. Porro conjunctio _et_, addita est ante _omnigenum_, quia in omnibus Mss. reperitur. [_Romana nobilitas inflata spirabat populusque etiam et omnigenum deum monstra_.]
_Populos_ tamen, non _populo_ cum ed. P., habent ABCD; id ergo restituimus, præsertim cum in plerisque lectionis depravationibus adhuc supersit litera _s_. (Ed. Ox.)
128. Christi videro = _te_ ABCD. [habet ed. P.]
tuo.--Rond. cum paucis Mss. _suo_.
129. quam exsultantibus pastoris. Sic in Mss. (et Arn.) præter Valinensem qui habet, _quam exsultantibus Angelis pastoris_: et melius. (ed. B.) om.
_Angelis_ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. et edd. plur. quæ habent _quam exsultantibus pastoris_. omisimus ergo; fit enim allusio ad Luc. 15, 5. ubi de Pastoris gaudio narratur, vc. autem _Angelis_ inseruerunt quibus constructio durior visa est. (uncinis includit Lips.) ed. Ox. [_Angelis_ ed. P.]
tanquam quæ sunt. ABCDE. 1 Ms. ap. Mart. Mor. [ = _quæ_ ed. P.]
magnæ. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Mor.--Lov. _magnum_.
cogitabatur.--Mss. octo habent, _cogebatur_, non inepte ad significandam vim diabolo illatam. Sequimur vulgatorum lectionem in Mss. etiam bene multis repertam; et vero potest habere eumdem sensum.
132. experimento.--Sic Er. Somm. Arn. Mart. et Flor. cum non paucis Mss.
ADE. Apud Lugd. Ven. et Lov. _meo ipso_. C. _in eo ipso_ B. [_in me ipso_.
ed. B.]
volens.--Lov. Mor. _quod faciebam volens_. Sed legendum, _quam_, uti habent alii codices; et supplendum, _magis_, quam particulam reticere amat Augustinus.
excusatio.--Bad. Am. Er. Lov. _ulla excusatio_.
133. vincebat.--In 5 Mss. _et non vincebat_. Sed verior aliorum codicum lectio sine negatione. Id nempe _vincebat_, quod saniore judicio mentis præferebatur, tametsi infirmioris adhuc voluntatis affectu non eligeretur.
Unde mox ait: _Non erat omnino quod responderem veritate convictus._ gemebam.--Lov. et 1 Ms. ap. Mart. man. 2^{da}. _degebam_.
134. Pontitianus.--Sic in Mss. At in codicibus editis scribitur, _Potitianus_.
135. erant.--Am. Er. Lov. Somm. _erat_.
quando.--In plerisque edd. _Et quamdiu_. At in melioribus Mss. et Arn. _Et quando_. Malumus: ut antithesis servetur; quia in sequenti membro dicitur, _ecce nunc fio_.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond. ABCDE _istud_, 136. socium.--Sic Mss. At Lov. _socio_.
jam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. Mor. [ = _jam_ ed. P.]
conhibebam.--Lovanienses in quatuor suis Mss. legebant, _convivebam_. Nos in nostris reperimus _conhibebam_. Nempe suam iniquitatem secum habebat, convivebat, et tamen obliviscebatur.--Editio Florentina, _cohibebam_. (ed.
P.) Sic ABCDE. Ea vero vel vera lectio est, vel ambigua licet, orthographia tantum a vera differt; vid. sup. p. 136. n. q. Eadem fere habet, quam serius vidi, not. Bened. ad Ps. 81.
"_Connivistis_ Er. _connibuistis_, et infra loco _conniverunt_ habet _conhibuerunt_; atque ita veteres libri, in quibus pro verbo _conniveo_ constanter scriptum est _conhibeo_." ed. Ox. [_connivebam_ ed. P.]
137. cæteris.--Er. cum uno Ms. _certis_.
es.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. ABCD. [_est_ ed. P.]
renitebatur.--Mss. Angl. ABCDE. _retinebatur_. Alii, _renitebatur_. pen.
alloquebantur ABCD. [_loquebantur_.]
insaniebam.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Mor. Mart. Flor. et Rond.