pedem.--Sic legendum juxta Mss. [_pedem post pedem_.]
luctantem.--Codex Corb. _parte assurgentem; cum alia parte alibi jacente cadentem, luctantem_. Angl. duo, _parte assurgentem cum alia_.
ABCD.--Lectionem codicis Corb. prætulit editio Florentina; lectioni Mss.
Angl. duo Mss. Flor. et 3 ap. Mart. et Arn. suffragantur. Er. Lugd. Ven.
_partem assurgentem_. Hæc autem lectio, sicut et _parte assurgente_, quam habent E. Somm. Mor. Ben. inde profluxit quod librarii constructionem parum perspexerunt, ideoque verba proxime sequentia secum concordari voluerunt, quod in Mss. sæpissime accidit. ed. Ox. [_parte assurgente_ ed. P.]
suam.--Lov. Somm. Blas. _ad voluptatem suam_; corrupte, nam de perficienda voluntate loquitur Augustinus. Et vero in Mss. nullo fere excepto, in antiquioribus editionibus et Arn. habetur, _ad voluntatem suam_.
ult. paret ABCD. [_paretur_ ed. P.]
139. non itaque plena.--_itaque_ ADCDE _plene_ ABCD [non _utique_ plena.
ed. P.]
vere.--_vero_ ABCDE.
pænam meæ--_poenæ_ ABCD.
141. ponit.--Ms. Corb. Germ. 1. et aliquot alii, _non punit_.
vanitatum.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum Mss. non paucis. [_vanitantium_. E cum ed. B.]
142. blandiens venirem ABCD [_ut ven._ E cum ed. P.]
istæ.--Er. Lugd. Somm. Lov. Rond. _quod isti et istæ_. (_et quod istæ_ E.)
non.--Mart. cum quatuor Mss. _an non_. _Seipsis_ pro _semetipsis_ ABCDE.
murmura ABCDE. [_murmur_ ed. P.]
et ille sensit nescio quid. Aliquid enim.--Lov. Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. [_et ille sensit; nescio quid enim_ ed. P.]
143. nihil aliud interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut--_divinitus mihi juberi nisi ut_ ABCDE.
ex = ex ABCD.
carnis providentiam. _prudentiam_. E.
145. hostiam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. [_sacrificium_ ed. P.]
mea.--Sic Mss. et Arn. At Lov. _Quid non mali ego? An facta mea_. In aliis etiam edd. habetur, _ego_; sed, _an_, mutatur in, _aut_. {292} volebas.--Sic prope omnes Edd. et Mss. Attamen Arn. habet _nolebas_.
[_nolebas._] suavitate ABCD. [_voluptate_ ed. P.]
discedere.--Mart. _si ita discederem_: hæc verba _si ita_, cum Ms. Germ.
uno; verbum autem _discederem_, cum duobus Germ. et quatuor aliis Mss.
dicerent.--Quatuor Mss. apud Mart. _multi dicerent_.
147. intermittere. _intermitterem_ ABCDE.
148. in re ejus essemus. sic Mss. nullo fere excepto. ADE (abest a C) [B cum ed. P. _rure_.]
illi.--Quatuor Mss. apud Mart. _Retribue illi_.
reddis ABCDE [_reddes_ ed. P.]
Nebridius = meus ABCD [habet ed. P.]
149. ille.--In duobus Mss. _a quo potatur ille_.
nostra.--Lov. cum antiquioribus edd. et 1 Ms. ap. Mart. _conversatione nostra._ ABCD.
dies quo. ACD. [_dies in quo_. ed. P.] mox _Et factum est. Eruisti_ ABCD.
[est, et eruisti ed. P.]
anhelantibus.--Somm. _Sed adhuc in superbiæ scholam, tanquam in pausationem anhelantibus_. Arn. et Mss. nostram præferunt lectionem. Nempe ad illud Augustinus alludit quod accidit fugientibus, qui cum primum pausant, aliquandiu anhelant.
tunc.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _essent tunc, ignorante me utrum audirent, et me nesciente quod ibi essent_. sic ABCDE. ordine tamen paullulum immutato, _ignorante me utrum audirent tunc_.
151. clamat propheta.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _clamat_ ABCDE. _propheta_ ABCD. Editio Florentina, _et clamabat propheta_.
phantasmatibus.--Bad. cum duobus Mss. et 5 ap. Mart. _phantasiis_. Mendose: nam Augustinus in hujus operis libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quæ sunt, phantasmata vero eorum quæ omnino non sunt corporum imagines; quas ipse Manichæis olim adhærens, pro veritate amplexabatur.--Cum Er. Lugd.
Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. legendum existimavimus, _phantasmatibus_. ABCD. sed mox _quas_ pro _quæ_ ACDE. [E cum ed. B.
_phantasmatis_.]
152. æternum.--In edd. _O si viderent internum lumen æternum!_ In codice Corb. et Germ. _O si viderent in te internum lumen æternum!_ Visum est sequi alios optimæ notæ Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui cæteris omissis verbis præferunt, _O si viderent internum, æternum!_--His Mss. adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit Lips.)
ubi.--Lov. Somm. _Ibi enim, ibi mihi._ At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn.
_Ibi enim, ubi mihi._--Ita etiam sex Mss. Florentini.
temporibus.--Ita Mss. quo loco edd. habent, _temporalibus_.--Habent etiam _temporalibus_ sex manuscripti citati in editione Florentina quæ sic etiam legit. _temporalia_ E cum 1 Ms. ap. Mart. _temporalibus_ cum 5 ib.
153. pestis.--Mart. cum uno Ms. et Rond. _præ istis_. Tres Mss. apud Mart.
_prius_.
inimicis.--Am. Er. et Lov. _et super inimicis scripturis Scripturæ hujus_.
At Mss. Bad. et Arn. carent voce, _scripturis_. _inimicos_ ABCD.
recordabor.--Sic Dub. cum tribus optimæ notæ Mss. Sic etiam Mart. cum duobus, et Rond. cum octo Mss. [_recordabar_ ed. B. et incipit caput duodecimum ad hæc verba: _Sed nec oblitus_.]
154. formare.--In Mss. pluribus et potioribus; _multum potens formare_; ACDE (abest hæc clausula a B.) et paulo post, _præter delictum non habebam_ ACDE. [_reformare--nihil habebam_ ed. P.] mox _nutriebatur_ ABCDE _respiraveras_ ACD.
155. pietatis.--Lov. _et ex ea æstuabat affectus pietatis_.
qua.--Sex Mss. apud Mart. _quæ fuerat seducta_ C. Sic Rond. cum duobus aliis Mss. _quia_ E.
imitantibus.--Somm. Mart. _per cæteras partes imitantibus_. Rond. _per cæteras orbis partes_.
156. lætitiæ.--Aliquot Mss. _lætitia_.--Hanc alteram lectionem sequitur editio Florentina, cum uno e suis manuscriptis. _tumultuante lætitia_ ABCDE.
lucentes.--Somm. et Rond. _inde laudes tuæ ferventer lucentes_.
applicatus.--Sic ABCDE cum ed. Ben. minus recte ergo "trium Mss. Angl.
auctoritate" _ampliatus_ legendum censuerunt Ben.; pro qua lectione unum tantum Ms. affert Mart. Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.--Er.
Lugd. Ven. Lov. Somm. _applicitus_.
respirans.--In tribus Mss. _et tantum respirans_ ABCD. paullo ante _Ideo_ pro _Et ideo_ ABCDE. [Et ideo ed. P.]
157. habitaturi.--Sic habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov.
_habitabamus_.--Paulo post, Somm. et Rond. _in placito_.
nascerer.--Sic legendum cum Mss.--Quam sequimur lectionem, scilicet _nascerer_, amplexus erat Rond. ex octo {293} manuscriptorum auctoritate.
Mart. cum G. 1, et quibusdam aliis [_renascerer_.]
commissam = _sibi_ ABCDE [habet ed. P.]
præpositos.--Antonius Arn. suspicatur legendum esse, _per perversos_; vel, coelitum.--In Ms. Benigniano, _coeli tui. coelestium_ ABCD.
ordinate.--Potiores Mss. et ABCDE. [_ordinans_ ed. P.]
159. l. 13. refractum et quietum ABCDE. [_refracto et quieto_ ed. P.]
160. cruditas.--Apud Bad. Am. Er. et plures Mss. _crudelitas_. E.
homini.--Sic legendum videtur juxta melioris notæ cdd. In edd. porro legebatur, _animo humano_ ABCDE. utrumque habet G. 1. ap. Mart.
manuscriptis.
162. si quis audiat. _si qui audiant_ ABCD.
attingimus.--Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss. apud Mart. citati, et ABCDE.
talia.--Mart. cum quatuor Mss. _dicebamus talia_.
ponitis ABCDE. [_ponetis_ ed. P.]
pen. peregre. _in peregre_ ABCD.
163. aperuisset.--Sic Arn. et aliquot ex præcipuis Mss. At Bad. Am. Er.
Lov. _apparuisset_.--Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum undecim, et Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE.
extremum.--Mss. plerique omittunt verbum, _spiritum_ ABCD. [_spiritum_ ed.
P.]
celebrare.--1 Ms. apud Mart. et Rond. _celebrari_.
sonum.--Lov. aliæque edit. _sermonem_. ABCDE.
anima. = _mea_ ABCD. [habet ed. P.]
165. est.--Apud Rond. hæc verba, _cum ecce corpus elatum est_, concludunt periodum præcedentem.
pascitur.--Tres Mss. Angl. _pascitur, difficile posse vitare. Visum etiam_ ABCD.
soporis.--Multi edd. Ita etiam Flor. Lov. Som. Arn. Mor. necnon Mart. et Rond. uterque cum sex Mss. ABDE _sopore gratiæ_ C. [_sopora_ ed. P. Lips.
et sic quidem haud dubie in carmine Ambrosii legendum, et _sopora_ pro verbo habendum est, alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum immutatur versus cum Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud dirigatur. ed. Ox.]
sancte.--Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss. _sanctam_.
requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD. [E cum ed. P.
_requievit_.]
locum.--Absunt a Mss. prope omnibus isthæc verba, _invenire indulgentiæ_ et ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.) Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et Benedictinorum lectioni suffragatur editio Florentina et E. [_indulgentiæ apud te locum invenire_. ed. P.]
glorietur.--Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum antiquioribus cdd. _O si habet: _et qui gloriantur, in Domino glorientur_.
lin. autem seq. namque = _illa_ ABCD.
167. ei.--Arn. cum aliquot Mss. _offerat_, E sed melius Bad. Am. Er. Lov.
cum pluribus Mss. _auferat ei_, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem videtur.
Domine Deus meus.--Editio Veneta, ABCE et 1^{ma}. manu D. [_Domine meus, Deus meus_, ed. P.]
confessiones.--In edd. pluribus, et 5 Mss. ap. Mart. _tam per confessiones_ BCE. Abest, _tam_, a Mss. quos magis probamus. AD.
168. sanum.--Somm. et sex Mss. apud Mart. citati, _sane_.
neque enim id ago--_neque ego id_ ABCD.
169. enim.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest _enim_.]
confitear.--Isthæc verba, _non qualis fuerim, sed qualis sim ut hoc confitear_, desunt in ed. B. et in aliquot edd. ac Mss. sed habentur in utrisque potioribus.
172. dixistis. _dicite_ utroque loco ABCDE.
de responsionibus = _singulis_ ABCDE [_de singulis respons._ ed. P.]
conspiciantur.--Quinque Mss. apud Mart. _conspiciant_. {294} est.--Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov. _etiam tibi vita est_.--Hanc alteram lectionem editiones Ven. et Lugd. secutæ sunt.
174. mea.--Bertinensis Ms. apud Mart. _in memoriam meam_.
175. capit.--Lovanienses: _ut ubi sit, quid sit, non capiat_.--Er. Ven.
Mart. _ut ibi sit quod sui non capiat_. C. Mart. cum aliis _angustus est ut ibi sit quod sui non capit?_ AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. _numquid extra ipsum? annon in ipso est?_ At vero Somm. et Rond. _annon in ipso?_ omisso _est_.
loco.--Lov. _loca_.--Sic etiam Ven. et Lugd. ABCD.
recoleretur.--Sex Mss. apud Mart. _recolitur_. mox _vanescit_ ABCD.
176. auras.--Sic Arn. et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. _per aures_ ABCDE.--Sic etiam editiones Ven. et Lugd.
possunt.--Er. Ven. Lugd. _dicam si possum_. ABCD.
iterum.--Ita meliores Mss. et sic legendum esse probat quod sequitur, _neque enim est alia regio eorum_, ex qua scilicet cogi possint. Quare emendandi editi codices qui habent, _et in idem_ (ABCDE) vel, _et ibidem_.
ult. non fuit = _non_ 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am.
178. corporis.--sic in Mss. et Flor. BCD. E. in marg. _assensibus_ A [in prius editis, _impressas sensibus corporis_ et ed. P.] mox _accipimus_ ABCD.
dimetimur ABCDE [_dem._ ed. P.]
§. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E. [_occurrit_ ed.
P.]
180. inhæreri. Mart. cum 1 Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. _inhæreri_ bis habent ABCD et _potest_ ABCDE. [_inhærere_ ed. P.]
aspectui. _adspectus_ ABCD _conspectui_ E mox _et_ pro _sed_ ABCD.
182. vivit. _vivat_ ABCD.
183. ita ut = _ut_ ABCD.
amamus = _eam_ et _adhuc_ ABCD [_amamus eam et tamen adhuc_ ed. P.]
enim + et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus Mss. ap. Mart. [ = _et_ ed. P.]
notitia.--Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov. habent, _in exteriore notitia_. E.
§. 31. l. 6. fieri possit.--_posset_ Somm. Arn. Mart. cum Mss. Flor. Rond.
ABCDE [_posset_ ed. P.]
§. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss. et ABCDE omittunt statim ante hæc verba, _fieri possit ut_ [sensu id omnino postulante].
num--Iidem et Lips. [_nam_ ed. P.]
184. quia. _qui_ ABCD.
sanctuarium.--In aliquot Mss. _sacrarium_.
186. nec illic. _et nec illic_ ABCD.
contristamur. _cum tristamur_ ABCDE.
187. ea ABCDE [_eas_ ed. P.]
tentatio.--Bad. Am. Er. et Lov. _humanæ vitæ tentatio_. 1 Ms. ap. Mart. et E. Ita etiam Somm. necnon septem Mss. citati in editione Florentina.
et ne frangat tolerantiam.--Bad. et plures e vetustioribus Mss. ABCDE nisi quod D habet _tolerantia_ [_naufragat_ tolerantia ed. P.]
188. ibi. _sibi_ ABD.
manet.--Septem Mss. Recte, referendo ad rationem.--Somm. et Rond. _Ubi est tunc ratio qua vigilans animus, talibus...inconcussus manet?_ Hanc lectionem in melioribus codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et præferendam censet. Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod fortasse ex typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD; eam ergo prætulimus; et lectio quidem _maneo_ glossam sapit. [_inconcussus non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc lectionem, cum antithesin melius servet, prætulimus. _non es omnipotens, Deus, sanare_ A [_potens est manus tua_ cum ed. P.]
libeat.--Rond. cum undecim Mss. _tantulum libeat_. ABCDE.
189. in quid BC. _inquit_ AD [_quid_ ed. P.]
meam = ABCD. mox _incorruptionem_ {295} _sempiternam_ ABCDE e Vulg. et _in servitute_ ABCD.
vocantur.--Am. Er. et Lov. _calamitates deliciæ vocantur_. At Mss. plerique et Arn. _calamitas_.--Somm. Rond. cum quatuor Mss. _calamitates_.
quo.--In omnibus editis ante Arn. legebatur, _quam quo transire_. Expunctum est, _quam_, auctoritate Mss. et sensu exigente.--Paulo ante, Somm. et Rond. cum duobus Mss. _alias qua transcatur. quo_ E. _qui_ A.
dexteram tuam = _ad salutem meam_ ABCD [habet E c. ed. P.]
190. _antea_ ABCD recte procul dubio, quum _postea_ paullo ante concinne nos = ABCD.
gloriatur.--Quinque Mss. citati apud Mart. _ut quod gloriatur in Domino glorietur. glorietur_ AE.
l. ult. offensionem. _offendiculum_ e Vulg. ABCD.
191. ejus.--Bad. Am. Er. et Lov. _imperfectum meum_. Sed Mss. cum Arn.
_imperfectum ejus_, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23.
fortasse. _forsitan_ ABCDE.
192. suavi diversitate. E. "Gislen. _pro sonorum diversitate_; optime Ulim.
_pro suavi diversitate_" Mart. quod prætulimus, quippe quod, compendiose scriptum, lectioni vulgatæ facile occasionem præbuerit. (ed. Ox.) Rond. c.
uno Ms. _pro sua div._ [ABCD cum ed. P. _pro sui div._] mox _excitantur_ ABCD.
moveor.--Editio Moreti, apud Rond. _et nunc ipse commoveor. ipsum 193. vide.--Somm. Mor. et Rond. _respice, et exaudi; vide_.
loquor.--Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss. [_loquar_ ed. P.]
animum.--Somm. et Rond. cum duobus Mss. _contristet animum_. E.
§. 52. l. 4, 5. benedicere. _benediceret_ 2 Germ. ap. Mart. ABCD. mox pro est.--Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss. hic addunt, _et alia non est_.
E.
_cujuscemodi_: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro, _qualibuscumque_; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n. 12.
meo.--Mss. et edd. plures, _sanctificatori meo_. Pauci vero, _sacrificatori_.
nam ego ABCDE [_nam et ego_ ed. P.]
præter enim ABCDE [_pr. eam en._ ed. P.]
195. cognoscendum. _noscendum_ ABCD.
libidine. _libidinem_ ABCDE _ad experiendi--libidinem_ Somm. Moret. et 2 Mss. ap. Mart. qui eam probat.
proceditur.--Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. _ad perscrutanda naturæ secreta, quæ præter nos est operata, proceditur_.
das. _da_ ABCD.
tentatur.--Mart. cum sex, et Rond. cum quatuor Mss. _tentetur_.
197. conceptaculum.--Rond. _receptaculum_. Præterea, sic pergit Ulim. Rond.
juxta 4 Mss. citatos apud Mart. _sit cor nostrum, et portet copiosæ tua.--Mss. nonnulli cum Arn. _nisi nota misericordia tua_. Alias, _nisi tota_.
quia.--Somm. et Rond. juxta novem Mss. et ABCDE. [_qui_ ed. P.]
gaudium.--In Somm. necnon in Rond. qui novem Mss. nititur auctoritate, et in ADE incipit periodus ab his verbis, _sed numquid_; et ad illa, _quod non est gaudium_? concluditur. mox pro ambitiones, _nem_ A _one_ BCD. [_potest?
imitanti.--Sic legimus in Ms. Fossat. C. At in aliis plerisque habetur _imitandi_, aut, _imitati_ (ABDE) aut _imitantes_, minus bene, ut arbitramur.
§. 59. ult. hominis quam Dei. _in hominibus quam in Deo_ E. Initio autem c.
37. præmittunt ABCD. _In aliis te precamur_, mox l. 5. gemitus cordis ABCD.
absunt.--Somm. _vel voluntate cum adsunt, vel necessitate cum desunt_.
Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen ultimo loco habet, _absunt_.
paullo ante, pro _quantum assecutus,--quantis_ BCD.
199. sim ABCD et E _sit_ puncto notatum [_sit_ ed. P.]
tu.--Lov. _quam tibi_. ABCD. Sed melius antiquiores edd. et Mss. _quam tu_.
E. Hic nimirum id confitetur quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum præsentior quam tibi: et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio."--Lovaniensium lectioni suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss.
tentat.--Am. Er. et Lov. _contrahere emendicata suffragia tentat; et cum a me_. Somm. _contrahit, et emendicata suffragia tentat; et cum a me_.
Prætulimus lectionem Mss. quæ etiam est Bad. et Arn. Mox post _sæpe_ om.
_homo_ plures Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.] {296} contemptu.--Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap. Mart. _de ipso vanæ gloriæ contemptu_. Abest, _vanæ_, a mss. quorum etiam nonnulli verba sequentia sic interpungunt: _Non enim eam contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus est aliud._ ABDE. Omisimus ergo _vanæ_, atque ita esse interpungendum censuimus. ed. Ox. [_contemptu vanæ gloriæ--cum gloriatur intus. Etiam intus_ ed. P.]
placeant.--Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5 Mss. ap. Mart. absque gratia.--Edd. plerique locum huncce ita interpolatum habent: _aut etiam sicut ex tua gratia, sed non sua merita, non tamen_. (_sicut ex tua gratia merita_ E.) Removimus hæc verba, _sed non sua merita_, quia iis carent Mss.
eam ABCDE [_ea_ ed. P.] et pen. _sed_ + _et_ iid.
degravat.--In Mss. omnibus, nullo fere excepto. _Tantum consuetudinis sarcina digna est._ Ita etiam Bad. ABCDE.
Ambiendum.--Sic Mss. excepto Lyrensi qui habet _Abeundum_. et 3, ap. Mart.
qui habent _An abeundum_? Arn. _An ambiendum_? At Bad. Am. Er. Lov. _An eundum_. E.
202. et multum. _at_ AD _ad_ BC.
§. 68. l. 3. mediator ille = _ille_ ABCD utpote qui a loco SS. absit; unde mox "_qui_ (BC) non rapinam arbitratus _est_ esse." ABCD.
impiorum.--Benign. Ms. _justificandorum impiorum_. Corb. Ms. et 4 ap. Mart.
_justificatorum piorum_. Utraque lectio conjectura est scribæ, qui textum haud intellexit. ed. Ox.
Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis Mss. ABCD. [_Hic_ E cum ed.
P.]
simul unus Deus.--Mss. plerique non habent verba, _cum Spiritu sancto_.
ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. ad p. 126. uncinis includit Lips. [E. cum ed. P. _simul cum Sp. S._] 203. agitaveram corde ABCD. _in corde_ sed _in_ puncto notato, E. [_in corde_ ed. P.]
pen. Deum ABCDE [_Dominum_ ed. P.]
ult. requirunt. _requirent_ ABCD.
206. Sacrificem.--Lov. _quia sic est, ut sacrificem_.--Sic etiam Er. Ven.
Somm. et quinque Mss. citati apud Martin. E.
207. recumbentes.--Sic Arn. et duodecim Mss. At Lov. _recubantes_.
voluptatum.--Codex Corb. _superaffluentia_ Bad. Am. cum quatuor Mss.
ap. Mart. et E.
208. ipsos.--Sic antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, _ipsum quæro_. sic 2 Mss. ap. Mart. et E.
te.--Deest in edd. _a te_ quæ voces in Mss. prope omnibus inveniuntur.
Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in Lips. uncinis inclusi sunt.
in eo = ABCD.
terram.--Apud Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5: _In principio fecit Deus coelum et terram. Quomodo_. Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed absunt a Mss. et ab editione Arnaldina.
209. l. 8. quo artem capiat et videat. _capit ut videat_ Germ. ap. Mart.
_capit_ ABCD.
laudant. _laudent_ ABCD.
210. Verbi tui. _Verbo tuo_ ABCD.
sempiterne.--Nonnulli e Mss. _simul et sempiterno dicis_. (D. cum textu sed sup. ras.) Mox etiam plures potioresque cum Arn. habent, _et simul et sempiterna fiunt_.--Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, _et simul et sempiterna_. Somm. Flor. _simul et sempiterna_: omissa ante _simul_ particula _et_. ABCDE [_sempiterna_ ed. P.]
tunc desinit ABCDE. [_esse desinit_ ed. P.]
_quia_.--Habent edd. _qui et loquitur_. At Mss. _quia et loquitur_, juxta Græcum: [Greek: hoti kai lalô humin]. Sic legisse Augustinum intelligitur aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan. etc.
dicentis.--Ben. Mart. ABCDE.--_dicentem_ Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et Rond. cum tribus Mss. [_dicentem_ ed. P.]
211. ubi.--Sic Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [_ibi_ man.
sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum ed. P.]
egestate. _paupertate_ cum Vulg. ABCD.
exstitit. _existit_ ABCD.
Mss. ap. Mart. [_dictet futura_ ed. P.]
aliud ridere. _aliud est_ ACD.
creatura.--Benignianus codex, _quod nullam faciebat creaturam_.
_eunt_ ABD.
et alias ab Augustino non adhibetur post verbum _tendit_, ut lib. 4 hujus operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse."
poterunt. _potuerunt_ ABCD. {297} ei ABCDE. [_ejus_ ed. P.]
imagines.--Edd. plerique _præsententur imagines_ 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. et paulo post, _præsentia futurorum_, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem Mss.
quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus.
est.--BC. Er. Ven. Lugd. _erit_. ADE.
217. occultorum = ABCD.
fateorque. _fateor quia_ BD. _quod_ AC.
218. metitur.--Edd. aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.)
(_metiamur_ E.) Male. mox _metimur_ A. et in fin. cap. _metitur_ BC. et D.
sup. ras.
confitebor. _confitear_ ABCD.
vere. _vera_ AD.
cognoscere.--Bad. Am. Er. Lov. Som. _cognoscere te_. 5 Mss. ap. Mart. et E.
Expungendum est, _te_, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo, cognoscendo loquitur Augustinus.
vivo.--Lov. _ad hanc inhio_: recte, nisi alii refragarentur et edd. et Mss.
qui magno consensu ferunt, _ad hanc vivo. et propter hanc vivo_ E. _ad hunc vivo_ AC.
219. annui.--Sic legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel cum Arn. _et non annui_. Ubi Germ. codex habet, _et non abnui_. Lov. vero cum aliquot Mss. _et non anni_ ABCDE. Er. _et anni_. Denique Bad. et Am.
_et non animi_.--Editio Veneta: _tempora, et anni; non annui_.
ligneolæ.--Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.) _circuitum illius, aut definite duplum ligneolæ rotæ_.--Er. Ven. Lugd. _igneolæ_.
totius.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap.
Mart. _totus_. E manu post.
ille.--Er. Ven. Lugd. _illa._ mox _quantum_ ABCDE.
220. victoriosum.--Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. _ut victor Josue_ Bert. et E.
cum. = ABCD.
si et. ABDE. [_etsi_ ed. P.] mox _motus_ ABCD.
ABDE.
item. _idem_ BC.
illud? Tempus metior. _tempus illud? Metior_, AD. _illud tempus. Metior_ BC.
puta. _puto_ ABCD.
222. tenore. _tempore_ ABCD.
l. 17. ad aliquam. _aliqua_ ABCD.
pronuntio, renuntio. _pronuntio et_ ABCDE.
Ipsamque longam num--? ABCD. [Ipsam _quoque_ longum _non_ E. c. ed. P.]
qua.--Lov. et antiquiores editiones, _quam metior_. (ABC. et mox _qua_ ACD.) Sed melius Arn. cum Mss. _qua_: statim quippe dixerat Augustinus brevi syllaba longam se metiri.
223. eas. _ea_ ABCD.
consumptione. _consummatione_ ABCD.
pergat.--2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In prius edd. _peragat abesse quod aderit_. Bert. et E.--Quidam legendum putant; _pergat adesse quod aberit_; quam lectionem Mart. et Rond. in textum receperunt. _pergat ad esse_ 224. illo.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E.
[_illa_. ed. P.]
extentus.--Sic Mss. At edd. _intentus_. E.
dissilui.--Mss. Benign. Corb. et alii non deteriores, _dissolui_.
225. Qui. [_quod_ ex err. typoth.]--Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn.
Mor. et Rond. cum octo Mss. ABCDE. [_Quod_ ed. P.] mox _dicit_ ABCD.
et. _ut_ ABCD.
distentione.--In vulgatis, et aliquot Mss. _sine distinctione_. E. At in Mss. pluribus et melioris notæ habetur, _sine distentione_, (E. in marg.)
consequentius porro ad illud quod præcedit: _Neque enim sicut nota cantantis...variatur affectus sensusque distenditur_.
226. accepit. _cepit_ ABCDE.
cujus.--Er. Lugd. Ven. Lov. _cui_.
227. hanc. _hæc_ ABCE.
ea.--Ita in Mss. et concinnius quam si legas ut in vulgatis, _Et cum in ea_ ABCDE.--Somm. utraque particula omissa, sic incipit: _Cum in ea_.
quod. quod, _quid, quid_. ABCDE.
confitear.--In Mss. omnibus habetur, _si totum confitear_: cujus propositionis sensus ex istis completur verbis, _quis legentium capere durabit_?
autem.--Mart. ex uno Ms. _Verumtamen_: sic etiam unus apud Rond.
manuscriptus.
228. nihil.--Sequimur Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov.
et Arn. habent, _quiddam inter formam et nihil_, [ABCD.] _nec_. [_et_ A.]
At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: _quam cogitabam quiddam informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil_. E.
est.--Sic Mss., paucis exceptis. _esse_ A. At Lov. cum antiquioribus editionibus: _nihil aliquid est, et non est, hoc eam dicerem_. E. _si dici posset, aliquid et est, et non est_. Ulim.
de nihilo. bis ABCD.
229. talis. _alias_ ABCD.
aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis edd. _sed tenebræ erant.
et_ e Gen. ABCD.
Sed abest, _erant_, a Mss. BCDE.
terra.--Lov. cum aliis edd. _informitas terræ invisibilis_ ABCDE. _et incompositæ_ ABCD.
impacatorum.--Lov. et Arn. _propter tumultus peccatorum_. Sed melius Bad.
Am. et Er. _impacatorum_. Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine designati videntur Manichæi, Scripturarum sacrarum inimici.
revivisco.--Sic habetur in prius edd. _hunc bibam, et tunc vivam; nam non ego vita mea. Si male vixi, ex me mors mihi_ [_mihi mors_ E.] _fui, et in in aurem interiorem. _in aure interiore_ ubique ABCD.
voluptas.--Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex. et ABCDE [_voluntas_ ed. P.]
231. peregrinatio.--Lov. et Arn. _Unde intelligat anima quantum peregrinatione_. Prætulimus lectionem Bad. Am. et Er. quæ ex pluribus Mss.
comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthæc verba, _unde intelligat anima_, ad illa referuntur, _quam longe super omnia tempora sis æternus_.
232. quoto, _quo_ ABCD. et man. 1^{ore}. E.
manifestatione.--Lov. et 2 Mss. ap. Mart. _in manifesta facie_.
233. de.--Somm. Rond. et Lips. omittunt præpositionem _de_. E.
nostrum.--ABCDE. Rond. _te arbitro, Deus omnium nostrum_. [_nostrorum_ ed.
P.]
dicit.--Sic legendum juxta Mss. Angl. [_dicitur._] 234. æternum.--Arn. cum Mss. quatuor, _sine labe stat in æternum_. _in quoniam ABCD [_quia_ ed. P.]
235. suspiret. _suspirat_ ABCD.
concedunt. _contendunt_ ABCD.
239. Corporale.--Ita plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som.
Blas. cum quinque Mss. habent, _id est, Incorporale_. Lov. _id est, Corporabile_.
240. vultis.--Somm. et Germ. 1. _quisquam ita tentaverit, si non vult intelligamus.--In omnibus fere libris legitur, _nisi ut intelligamus_; (ABCDE.) librariorum lapsu, qui forte mutarunt _aut_, in, _ut_. Hanc porro particulam removimus juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet Lips.]
præscriptum. _scriptum_ ACDE et paullo ante, = _Deus_ ABCD.
aut si eo ABCDE. [_in eo_ ed. P.]
241. audimus.--Rond. cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [_audivimus_ ed. P.]
vera.--Lov. _sic inveniet eam inter tam multa verba_. E.--Sic quoque Sommalius. _Inveniet_ legit etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [_invenit_ ed.
P.]
veritatis. _veritas_ ABCD.
244. existere. ed. Ben. ABCDE. _existeret_ Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart.
cum quatuor Mss. et Rond. cum sex Mss. [_existeret_ ed. P.]
245. et fierent.--_et ut fierent_ ABCD.
variationes.--Ita Lov. Sed alii libri editi et scripti habent, _narrationes_ (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano, qui pro ea voce substituit, _rationes_.
creaturæ.--_naturæ_ ABCD.
246. acutum.--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati apud Mart. _sic acuto cernat animo_. ABCD.
quorum lectionem amplectimur.
247. narrari.--Legendum videtur, _variari_: vult enim Augustinus quod sicut sonus origine præcedit cantum qui ex eo formatur; ita materia _velut tempore_, id est origine præcedere debet, ut aliquid de illa _variari_ possit.
præcedatur.--Sic Mss. et Arn. At Bad. habet, _præcedantur_; "5 Mss. &c."
ap. Mart. _præceduntur_. alii edd. _præcedunt_ E.
248. vidit. "Ita 2 Germ. c. omn. fere Mss.; aliquot editi _videt_." Mart.
[_videt_ ed. P.]
sufficient.--Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart. cum quatuor Mss. et ABCDE.
_sufficiant_.
ne. ABCD. [_nec_ ed. P.]
250. natura.--Somm. et quinque Mss. apud Mart. _spirituales corporalesque naturæ_.
promeruerunt.--Somm. Dub. Mart. et Rond. cum quatuor Mss. ABCDE.
251. hærendo ABCDE. [_cohærendo_ ed. P.] mox _quodcumque_ pro _quod utcumque_ ABCD.
252. nostræ.--Insignem huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in excusis erat, detractis verbis istis, _sapientiæ nostræ_.
253. dicam.--Mss. non habent hoc loco, _Mergimur et emergimus_.--Neque Somm. {299} neque Flor. habent hæc verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis includit Lips.]
spiritualis.--Ita Mss. At editiones, excepta Arnaldina, præferunt, _sprituales_. E. Non bene: intendit quippe Augustinus abyssum intellectualis omnis creaturæ ipso Angeli et hominis lapsu fuisse indicatam.
amo.--Sic in Mss.--Sic etiam Am. Er. et ed. Florentin. ABCD. Lips. [_redde te mihi: te enim amo_ E. c. ed. P.]
abscondatur.--Lov. _donec abscondar_. Sed verius editiones aliæ cum Mss.
254. aguntur. _coguntur_ hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox _super_ pro _supra_ bis ex ABCDE.
_mihi_.--In prius excusis, _quæ dixerunt mihi_. Sed alludit Augustinus ad Psal. 121, ver. 1, in quo legere solet, _qui dixerunt_; et sic habent hic Mss.
lux.--Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent, _facta est_; (E.)
et paulo post, _quo tenebræ fuimus_. E.
255. intelligat; a te petat. Sic Mss. omissis verbis, _et qui non potest_, ABCD _et a te_ E. uncinis inclusa habet Lips. [_et qui non potest_ ed. P.]
dum...quod loquitur.--Somm. Lov. Dub. Mart. c. 4 Mss. Rond. _sciat quid loquatur, dum_ ABCD. _quod_ ABCDE [_cum_--_quid_ ed. P.]
sunt.--Er. et Lov. _quam longe aliud sunt_. Sed abest _aliud_ a Mss. necnon ab edd. Bad. Am. Somm. et Arn. Mox pro _nosse_, _scire_ BC. pro _novi_, _scio_ ABCD. et post _velle_, _ut sim_ ABCD.
ut.--Lov. _aut terna_. Sed clarius aliæ editiones cum Mss. _ut terna_. Mox enim sequitur, _an utrumque_; quo significatur duo jam esse proposita: unum, _an propter tria hæc ibi Trinitas_; alterum porro, _an in singulis hæc tria_, ita _ut terna singulorum sint_. Quanquam apud Am. et Er. sic post hæc legitur: _an utrorumque miris modis simpliciter et multipliciter infinito insensibili sine quo est_. Ita quoque apud Bad. nisi quod habetur, suo.--Somm. Moret. et Rond. _in Christo Filio suo_. Mart. c. Germ. et 2 aliis _in Filio suo_.
sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ. et 4 aliis et Rond. ABCD _non_ manu priore E, post^e. _jam_. Er. Lugd. _Sed jam non in voce_. [_sed in voce_ ed. P.]
_mentibus_.--Mss. aliquot ex vetustis, et ABCD. _effici sensibus_.--Paulo post etiam Somm. et Rond. _ut sensibus perfecti sitis_. ABCD. paullo ante, _sensus_ pro _mentis_ etiam E., sed ibi solus.
es.--Apud Lov. omittitur, _Ecce ubi es_.
astabo.--Editi cum nonnullis Mss., _Mane astabo tibi_. ABDE. At abest ed. P.} 259. suspicere.--Lov. cum antiquioribus editionibus _suscipere_; (B.) et