autem in 1. i,1 ff., De poenis, et in 1. furem,2 ff., De sicariis,3 indistincte tenet quod licet se defendere nec tenetur fugere, quia fuga est iniuria (1. item apud Labeonem, 4 ff., De iniuriis6 *). Si autem pro rerum defensione licitum est armis resistere, ut6 in dicto cap. olimf et in cap. dilecto,8 De sententia excommunicationis,9 Lib. vi, multo magis pro arcenda iniuria corporali, quae maior est quam rerum iactura (1. in servorum,10 ff., De poenis). Et haec opinio potest probabiliter et satis tuto teneri, maxime cum iura civilia hoc concedant, ut in dicta 1. furem.11 Auctoritate autem legis nemo peccat, quia leges dant ius in foro conscientiae. Vnde etiamsi iure naturali non liceret occidere pro defensione rerum, videtur quod iure civili factum sit licitum, et hoc re vera, secluso scandalo, videtur licere non solum laico, sed etiam clerico et12 religioso viro.
5. Secunda propositio: Quaelibet Respublica habet auctoritatem indicendi et inferendi bellum. Pro probatione est notandum quod diffe¬ rentia est quantum ad hoc inter privatam personam et Rempublicam, quia privata persona habet quidem ius defendendi se et sua, ut dictum est, sed non habet ius vindicandi iniuriam, immo nec repetendi ex intervallo 424 temporis res ablatas. Sed defensio oportet ut fiat in praesenti periculo, quod iurisconsulti13 dicunt “in continenti”; unde, transacta necessitate defensionis, cessat licentia belli. Credo tamen quod per iniuriam per¬ cussus possit statim repercutere, etiamsi invasor non deberet ultra progredi.
Sed ad vitandam ignominiam et dedecus posset, qui colaphum, e. g., accepit, gladio statim repercutere, non ad sumendam vindictam, sed (ut dictum est) ad vitandam infamiam et ignominiam. Sed Respublica habet auctoritatem non solum defensionis, sed etiam vindicandi se et suos et14 persequendi iniurias. Quod probatur, quia, ut Aristoteles tradit (tertio Politicorum 15), Respublica debet esse sibi sufficiens. Sed non posset sufficienter conservare bonum publicum et statum Reipublicae, si non possit vindicare iniuriam et animadvertere in hostes; fierent enim, ut supra dictum est,16 mali promptiores et audaciores ad iniuriam inferendam, si possent impune hoc facere. Et ideo necessarium est ad commodam rerum mortalium administrationem, ut haec auctoritas concedatur Rei¬ publicae.
2Dig., 48, 8, 9, whereon Bartolus says: “Et ex hoc consequitur aliud, quod si non possum effugere, quin me percutias, nisi ego te interficiam, possum te interficere per hanc legem cum li. Ratio est: cum enim quaelibet iniuria personalis sit maior quavis reali (1. in servorum, ff.. De poenis) et propter iniuriam realem irrecuperabilem possum occidere, igitur multo magis pro personali, quod tene menti.
3The full title is Ad legem Corneliam de sicariis et veneficis. 4 *D ig., 47, 10, 15.
6The full title is De iniuriis et famosis libellis. 6S adds patet.
Wecrtl., 2, 13, 12, which is an excerpt from Pope Innocent III, Epist. ad Episcopum et capitulum Tridonensem.
sSexl., s, 11, 6, which is an excerpt from Pope Innocent IV, In concilio Lugdunensi.
0The full title is De sententia excommunicationis, suspensionis et interdicti.
10Dig., 48, 19, 10, which is an excerpt from Macer, De publicis iudiciis, lib. 11.
uDig., 48, 8, 9, which is an excerpt from Ulpian, Ad edictum, lib. 37.
“S omits et. l3B has consulti simply. 14S omits et.
16Cap. I: ir6\iv 8e to t&v toiovtup ir\»;0os inavov irpds avrapKtLav £wrjs, cbs airXws dirtiv.
16S omits est.
De Iure Belli.
425 6. Tertia propositio1: Eandem auctoritatem habet quantum ad hoc ^taiTpriiici- princeps sicut2 Respublica. Haec est sententia Augustini3 ( Contra Fau- pisquaeRei- sturn1). “Ordo,” inquit, “naturalis mortalium6 paci accommodatus hoc P"^aein poscit, ut suscipiendi belli auctoritas atque consilium penes principes sit.”
Et ratione probatur, quia princeps non est nisi ex electione Reipublicae.
Ergo gerit vices et auctoritatem6 illius, immo iam, ubi sunt legitimi principes in Republica, tota auctoritas residet penes principes, neque sine illis aliquid publice aut bello aut pace geri potest.
7. Sed tota difficultas est: Quid est Respublica et quis proprie dicitur princeps? Ad hoc breviter respondetur quod Respublica proprie vocatur perfecta communitas. Sed hoc ipsum est dubium, quae sit perfecta com¬ munitas. Pro quo notandum quod perfectum idem est quod totum; dicitur enim imperfectum, cui aliquid deest, et e contrario7 perfectum, cui nihil deest. Est ergo perfecta Respublica aut communitas, quae est per se totum, i. e., quae non est alterius Reipublicae pars, sed quae habet proprias leges, proprium consilium et proprios magistratus, quale est regnum Castellae et Aragoniae,8 principatus Venetorum, et alii similes.
Nec enim obstat quin sint plures principatus et Respublicae perfectae sub 426 uno principe. Talis ergo Respublica aut princeps illius habet auctoritatem indicendi bellum, et solum9 talis.
8. Sed ex hoc ipso dubitari merito potest an, si plures huiusmodi Dubium. Respublicae aut principes habeant unum communem dominum aut prin¬ cipem, an10 possint per se inferre bellum sine auctoritate superioris prin- ^es^ons cipis. Et respondeo quod sine dubio possunt ut reges, qui sunt sublecti auctor;s> Imperatori, possunt invicem belligerare, non exspectata auctoritate Imperatoris; quia (ut dictum est11) Respublica debet sibi esse sufficiens, nec sufficeret sibi sine tali facultate.
9. Ex quibus sequitur et patet quod alii reguli sive principes, qui non Coroii. praesunt Reipublicae perfectae, sed sunt partes alterius Reipublicae, non possunt bellum inferre aut gerere, quemadmodum dux Albanus aut comes Beneventanus,12 sunt enim partes Regni Castellae et per consequens non habent perfectas Respublicas. Sed, cum haec sint magna ex parte aut iure gentium aut humano, consuetudo potest dare facultatem et auctori¬ tatem belli gerendi. Vnde, si qua civitas aut alius princeps obtinuit anti¬ qua consuetudine ius gerendi per se bellum, non est ei neganda haec auctoritas, etiamsi alias non videtur habere Rempubhcam perfectam.
*B omits Tertia propositio. _..,, 2There is no doubt that the reading of S {quam) is more Ciceronian, but it does not seem to be required by the usage of the time.
4 Contra Faustum Manichaeum, lib. 22, cap. 75 (ordo tamen llle naturalis...penes Principem sit”), which is also found in the Corpus Iuris Canonici as Decr., 2, 23, 1, 4 ( ordo autem ille natu¬ ralis...penes principes sit.”)...6M omits mortalium, which is not only in B, but is in the passage cited.
6B has vices et authoritates and M has vicem et authoritatem.
?B has econtra, S contrarii. 8M inserts et here. 9B has sola.
10For the repetition of an, see pp. 204-205. uSee p. 276, n. 15.
i2B and S have Beneventaneus. 13M has non esset respublica perfecta.
Francisci de Victoria Tertia quaestio principalis.
I Prop.
II Prop.
III Prop. Prob. 1.
Prob. 2.
Prob. 3.
Item etiam necessitas hanc licentiam et auctoritatem concedere posset. 427 Si enim in eodem regno una civitas aliam oppugnaret, vel aliquis ex ducibus1 alium ducem, et rex neglegeret aut non auderet vindicare iniurias illatas, posset civitas aut dux, qui passus est iniuriam, non solum se defendere, sed etiam bellum inferre et animadvertere in hostes et malefactores etiam occidere, quia alias neque defendere quidem commode se posset. Non enim hostes abstinerent se2 ab iniuria, si illi, qui patiuntur iniuriam, con¬ tenti essent solum se defendere. Qua ratione etiam conceditur privato homini ut possit invadere inimicum, si aliter non patet ei via se defendendi ab iniuria. Et haec satis de ista quaestione.
10. Tertia quaestio3: Quae possit esse ratio et causa iusti belli, quae quaestio magis4 necessaria est ad hanc causam et disputationem barba¬ rorum. Pro qua sit prima propositio: Causa iusti belli non est diversitas religionis. Haec probata fuit prolixe in priori5 relectione, ubi impugnavi¬ mus quartum titulum, qui praetendi potest ad possessionem barbarorum, quia scilicet nolunt recipere fidem Christianam. Et est sententia S. Thomae ( Secunda Secundae, qu. 66, art. 8) et communis sententia doc¬ torum — neque scio aliquem, qui contrarium sentiat.
11. Secunda propositio: Non est iusta causa belli amplificatio im- 428 perii. Haec notior est quam ut probatione indigeat, alias esset aeque iusta causa ex utraque parte belligerantium et sic essent omnes innocentes.
Ex quo iterum sequeretur6 quod non liceret occidere illos; et implicat contradictionem, quod esset iustum bellum.7 12. Tertia propositio: Nec8 est iusta causa belli aut gloria propria aut aliud commodum principis. Haec etiam nota est. Nam princeps debet et bellum et pacem ordinare ad bonum commune Reipublicae nec publicos9 redditus pro propria gloria aut commodo erogare, et multo minus cives suos periculis exponere. Hoc enim interest inter regem legitimum et tyrannum, quod tyrannus ordinat regimen ad proprium quaestum et com¬ modum, rex autem ad bonum publicum, ut tradit Aristoteles (quarto Politicorum, cap. io10). Item habet auctoritatem a Republica. Ergo debet uti illa ad bonum Reipublicae. Item leges debent esse “nullo privato commodo, sed pro communi utilitate civium” conscriptae, ut habetur Dist. 4, can.11 erit autem lex,12 ex Isidoro. Ergo etiam leges belli debent esse pro communi utilitate et non propria principis.13 Item hoc differunt 3M adds est. 4B has quaaeque magis, S quaeque magis.
6B and S have proxima. 6M has sequitur.
7M adds et quod non liceat occidere illos, which has been adapted in S to et non liceret occidere illos. The reading of M might be either a repetition of a few words from the preceding line or an addition made to secure more completeness by giving the other term of the contradiction. The latter seems to be more probable, especially in view of the change made by M to make the tense of sequeretur conform to that of implicat.
8M has non. 9B has proprios.
10^rts kwKtbdwo s apxei tCiv opoluv icat fitXribvuv tt&vtuu rpos to oip&epov av-nji aiipcptpov, AXXa pr/ rrpd i to tu v apxop-ivuv.
UB omits can.; M and S have cap.
nDecr., 1, 4, 2, which is an excerpt from St. Isidore of Seville, Etymologiae, lib. v, cap. 21.
13B omits et non propria principis.
De Iure Belli.
429 liberi a servis, ut Aristoteles tradit (primo Politicorum, capp. 3 et 4), quod* 1 domini utuntur servis ad propriam utilitatem, non servorum, liberi autem non sunt propter alios, sed propter se. Vnde quod principes abutantur civibus cogendo eos militare et pecuniam in bellum conferre, non pro publico bono, sed pro privato suo commodo, est cives servos facere.
13. Quarta propositio: Vnica est et sola causa iusta inferendi bellum, iv Prop. iniuria accepta. Haec probatur primo auctoritate Augustini ( Libro 83 p^ibu'sI'Quae. Quaestionum,2 “ Iusta bella solent diffiniri,” etc., ut supra3), et est deter- stionibus minatio 4S. Thomae ( Secunda Secundae, qu. 40, art. i5) et omnium doctorum. 8"pe1r0|0sue’ Item bellum offensivum est ad vindicandum iniuriam6 et animadvertendum in hostes, ut dictum est. Sed vindicta esse non potest, ubi non praecessit Prol)- 2- culpa et iniuria. Ergo. Item non7 maiorem auctoritatem habet princeps pr0b. 3. supra extraneos quam8 suos. Sed in suos non potest gladium stringere, nisi fecerint iniuriam. Ergo neque in extraneos. Et confirmatur ex eo, quod supra allatum est ex Paulo (ad Rom., 139) de principe, “Non sine causa gladium portat. Minister enim Dei est, vindex in iram ei, qui male agit.” Ex quo constat quod adversus eos, qui nobis non nocent, non licet 430 ira gladii10 uti, cum occidere innocentes prohibitum sit iure naturali.
Omitto nunc si forte Deus specialiter aliud praeceperit11; ipse enim est Dominus vitae et mortis et posset pro suo iure aliter disponere.
14. Quinta propositio: Non quaelibet et quantavis iniuria sufficit ad v Prop. bellum inferendum. Haec probatur, quia nec etiam in populares et naturales licet pro quacumque culpa poenas atroces exsequi, ut mortem aut exsilium aut confiscationem bonorum. Cum ergo quae in bello geruntur, omnia sint gravia et atrocia, ut caedes, incendia, vastationes, non licet pro levibus iniuriis bello persequi auctores iniuriarum, quia iuxta mensuram delicti debet esse plagarum modus ( Deut., 2512).
15. Quarta quaestio est de iure belli, quid13 scilicet et quantum liceat Quaestio in bello iusto. De qua sit prima propositio: In bello licet omnia facere, quae necessaria sunt ad defensionem boni publici. Haec nota est, cum 1 Prop. ille sit finis belli, Rempublicam defendere et conservare. Item hoc licet privato in defensione sui, ut probatum est. Ergo multo magis licet Reipublicae et principi.
1B has y in place of quod.
2This is a mistake (cf. p. 274); the reference is to Quaestiones in Heptateuchum, lib. vi ( Quaestiones in Iesum Nave, not losue, as S has in margin), qu. 10.
3Page 274; see also notes 9 and 10 on that page.
<B has scilicet in place of S. 6For the exact words, see p. 249. 6B omits iniuriam 7B omits non, which is essential here. 8M repeats supra here.
9V. 4: “Si autem malum feceris, time; non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei, qui male agit.”.
i°M and S have ita gladio. An r might easily be mistaken for a t, especially when the mistake would make a Latin word. Once this has been done, the change from gladii to gladio would be easy, because uti requires an ablative. It is far more credible to suppose that M made these changes than to suppose that B did the reverse.
UM and S have praeciperet. Both readings are admissible. The reading of M may be due to his ignorance of the admissibility of praeceperit in this connection.
12V. 2: “Pro mensura peccati erit et plagarum modus. 13B has quod.
Francisci de Victoria II Prop.
III Prop. Prob. i.
Prob. 2. Prob. 3.
IV Prop.
Prob. 1.
Prob. 2.
Prob. 3.
Coroll.
V Prop.
16. Secunda propositio: Licet recuperare omnes res perditas et illarum partem.1 Haec etiam est notior quam ut indigeat probatione.
Ad hoc enim vel infertur vel suscipitur bellum.
17. Tertia propositio: Licet occupare ex bonis hostium impensam 431 belli et omnia damna ab hostibus iniuste illata. Haec patet, quia ad omnia illa tenentur hostes, qui fecerunt iniuriam. Ergo princeps2 potest omnia illa repetere et bello exigere. Item, ut prius, quia, cum non patet alia via, licet privato occupare omne debitum a debitore. Item, si quis esset legitimus iudex utriusque partis gerentis bellum, deberet condemnare iniustos aggressores et auctores iniuriae, non solum ad restituendas res ablatas, sed etiam ad resarciendum impensam belli et omnia damna. Sed princeps, qui gerit iustum bellum, habet se in causa3 belli tanquam iudex, ut statim dicemus. Ergo etiam ille potest omnia illa ab hostibus exigere.
18. Quarta propositio: Nec4 solum haec licent, sed ulterius etiam progredi potest princeps iusti belli, quantum scilicet necesse est ad parien- dam5 pacem et securitatem ab hostibus, puta diruere arcem hostium et in hostico etiam munitionem erigere, si hoc necesse sit ad vitandum periculum ab hostibus. Probatur, quia, ut supra dictum est, finis belli est pax et securitas. Ergo gerenti bellum iustum licent omnia, quae necessaria sunt ad consequendam pacem et securitatem. Item tranquillitas et pax com- 432 putantur inter bona humana, unde nec summa etiam bona faciunt statum felicem sine securitate. Ergo, si hostes eripiunt et turbant tranquillitatem Reipublicae, licet vindicare ab illis per media convenientia. Item contra hostes intraneos, h. e., contra malos cives, licet haec omnia facere. Ergo etiam contra hostes extraneos. Antecedens patet; si quis enim in Repu- blica fecit iniuriam civi, magistratus non solum cogit auctorem iniuriae satisfacere laeso, sed etiam, si timetur ab illo, cogitur dare fideiussores aut recedere a civitate, ita ut vitetur periculum ab illo. Ex quibus patet quod, parta victoria et recuperatis rebus, licet ab hostibus exigere obsides, naves, arma, et alia, quae sine fraude et dolo6 necessaria sunt ad retinendum hostes in officio et vitandum ab illis periculum.
19. Quinta propositio: Nec tantum hoc licet, sed etiam, parta vic¬ toria,7 recuperatis rebus, et pace etiam et securitate habita, licet vindicare iniuriam ab hostibus acceptam et animadvertere in hostes et punire illos pro iniuriis illatis. Pro cuius probatione notandum quod principes non solum habent auctoritatem in suos, sed etiam in extraneos, ad coercendum has precium; S has praedum and in the margin alias partem. But B, M and S have partem in the summary of propositions which precedes the text and B has partem here as well.
2B adds belli.
3B has casu.
4M has Non.
5M and S have parandam, which is by far the easier reading. But the reading of B ought to be retained, first, because it is the more difficult reading, and secondly, because the same collocation occurs on p. 292) {ad pariendam pacem), where B has pariendam, M has parendum (corrected to parandum in the list of Errata prefixed to M), and S has parandam. It is not likely that B would have made an odd mistake twice, whereas it is ciear that M occasionally made improvements in the language of the manuscripts (see p. 197.). S has no value here because its editor never saw the manuscripts.
6B omits et dolo.
7M adds et.
De lure Belli.
433 illos, ut abstineant se1 ab imuriis, et hoc iure gentium et orbis totius auc¬ toritate. Immo videtur quod iure naturali, quia aliter orbis stare non posset, nisi esset penes2 aliquos vis et auctoritas deterrendi improbos et coercendi ne bonis et3 innocentibus noceant. Ea autem, quae necessaria sunt ad gubernationem et conservationem orbis, sunt de iure naturali, nec alia ratione probari potest quod Respublica iure naturali habet4 auctori¬ tatem afficiendi supplicio et poenis cives suos, qui Reipublicae sunt per¬ niciosi. Quod si Respublica hoc potest in suos, haud dubium quin orbis possit in quoscumque perniciosos et nequam5 homines, et hoc nonnisi per principes. Ergo pro certo principes possunt punire hostes, qui iniuriam fecerunt Reipublicae, et omnino postquam bellum rite et iuste susceptum est, hostes obnoxii sunt principi tanquam iudici proprio. Et confirmatur haec, quia re vera nec pax nec tranquillitas, quae est finis belli, aliter haberi potest, nisi hostes malis et damnis afficiantur, quibus deterreantur ne iterum aliquid tale committant. Quae omnia etiam probantur et con¬ firmantur auctoritate et exemplis bonorum. Vt enim supra citatum est, Machabaei gesserunt bella non solum ad recipiendas res amissas, sed ad 434 vindicandum iniurias. Quod idem fecerunt Christianissimi principes et religiosissimi6 Imperatores. Et praeterea non tollitur ignominia et dedecus Reipublicae profugatis7 tantum hostibus, sed etiam severitate poenae afflictis et castigatis. Princeps autem non solum res alias, sed honorem et auctoritatem Reipublicae defendere tenetur et conservare.8 20. Ex omnibus supra dictis oriuntur9 multa dubia. Et primum quidem dubium circa iustitiam belli, utrum ad bellum iustum sufficiat quod princeps credat se habere iustam causam. Ad hoc sit prima propositio: Non semper hoc satis est. Probatur primo, quia in aliis minoribus causis non sufficit nec principi nec privatis quod credant se iuste agere, ut notum est; possunt enim errare vincibiliter10 et affectate. Et ad actum bonum non sufficit sententia cuiusque, sed oportet ut fiat secundum iudicium sapientis, ut patet secundo Ethicorum.11 Item alias sequeretur quod plurima12 essent bella iusta ex utraque parte. Communiter enim non13 contingit quod principes gerant bellum mala fide, sed credentes se iustam causam sequi. Et sic omnes bellantes essent innocentes, et per consequens non liceret14 interficere in bello. Item alias etiam Tureae et Saraceni Principes quemadmo¬ dum non solum in suos, sed etiam in ex¬ ternos auc¬ toritatem habeant iure gentium, atque adeo iure naturae, ex auctoris sententia.
Dubium I ex supra dictis ortum.
I Prop.
3B omits bonis et. 4M has habeat.
5M, either through a misunderstanding or through a dittography, has nequaquam; S miscorrects further and has nequam in. 6B has religiossimi.
7M and S have profligatis, which is altogether out of place. The argument is: “Ignominy is removed not only by the flight of the enemy, but also by severe chastisement and punishment of them.”
8B has defendere habet. 9B has supersunt. 10B has inciviliter.
uCap. 6. M has the peculiar spelling Etich. “M has plurimum.
13B omits non and has no negative in this sentence, where one is evidently required. M puts the negative before contingit (which is allowable) and in this must have followed the manuscripts, for if there had been no negative in the manuscripts, M would have placed the negative before mala fide, where it logically belongs, since all that precedes mala fide belongs also to what follows sed. Here the more difficult reading of M and S is to be retained.
14B omits non; M has liceret non, and S follows B, but has in the margin alias non liceret. A nega¬ tive is required, but it is not allowable where M has it. M may have indicated the omission on the margin of the copy sent to the printer and the printer may have inserted the word in the wrong place.
Francisci de Victoria II Prop.
Terentius.
Sallustius.
Dubium II.
I Prop.
Coroll.
II Prop.
gererent iusta bella adversus Christianos; putant enim se obsequium 435 praestare Deo.
21. Secunda propositio: Oportet ad bellum iustum magna diligentia examinare iustitiam et causas belli et audire etiam rationes adversariorum, si velint ex aequo et bono disceptare. “Omnia enim sapienti,” ut ait comicus,1 “verbis prius experiri oportet, quam armis.” Et oportet con¬ sulere probos et sapientes viros et qui cum libertate et sine ira aut odio et cupiditate loquantur. “Haud enim facile verum cernitur,” ut ait Cri¬ spus,2 “ubi illa officiunt.” Haec manifesta est. Nam cum in rebus mora¬ libus difficile sit verum et iustum attingere, si neglegenter ista tractentur,3 facile errabitur, nec talis error excusabit auctores, maxime in re tanta et ubi agitur de periculo et calamitate multorum, qui tandem sunt proximi et quos diligere tenemur sicut nos ipsos.4 22. Secundum dubium: An subditi teneantur examinare causam belli vel an possint militare, nulla diligentia circa hoc adhibita, quemadmo¬ dum lictores5 exsequi possunt decretum praetoris sine alia examinatione.
De hoc dubio sit prima propositio: Si subdito constat de iniustitia belli, non licet militare, etiam ad imperium principis. Haec patet, quia non licet interficere innocentem quacumque auctoritate. Sed hostes sunt 436 innocentes in eo casu. Ergo non licet interficere illos. Item princeps peccat inferendo bellum in eo casu. Sed “non solum qui male agunt, sed6 qui consentiunt facientibus, digni sunt morte” ( ad Rom., i7). Ergo milites etiam mala8 fide pugnantes non excusantur. Item non licet inter¬ ficere cives innocentes mandato principis. Ergo nec extraneos.
23. Ex quo sequitur corollarium quod, etiamsi subditi habeant con¬ scientiam de iniustitia belli, non licet sequi bellum, sive errent sive non. Patet, quia “omne quod non est ex fide, peccatum est” ( ad Rom., 149).
24. Secunda propositio: Senatores et reguli et universaliter, qui admittuntur, vel vocati vel etiam ultro venientes, ad consilium publicum vel principis, debent et tenentur examinare causam iniusti10 belli. Patet, quia quicumque potest impedire periculum et damna proximorum, tenetur, maxime ubi agitur de periculo mortis et maiorum malorum, quale est in bello. Sed tales possunt, consilio suo et auctoritate causas belli exami¬ nantes, avertere bellum, si forte iniustum est. Ergo tenentur. Item si neglegentia istorum bellum iniustum gereretur, isti videntur consentire; imputatur enim alicui quod potest et debet impedire, si non impedit. 437 Item quia solus rex non sufficit ad examinandas causas belli; et verisimile11 ‘Terence, Eunuchus, IV, 7, 19: “Omnia prius experiri, quam armis, sapientem decet.”
2Sallust, De Catilinae coniuratione, cap. 51.
3S has tractarentur.
6S has et after sed, whereas if any word were added in the manuscrpits, it should be etiam, both because the sense demands it and because it appears in the Vulgate in the passage quoted.
7V. 32: “Qui cum iustitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt digni sunt morte; et non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.”
8S has nulla.
•V. 23; Vulgate has autem after omne.
10M has iusti. UM has veri/simile.
De lure Belli.
est quod potest errare, immo quod errabit magno cum malo et pernicie multorum. Ergo non ex sola sententia regis, immo nec ex sententia pau¬ corum, sed multorum et sapientum et1 proborum debet geri bellum.
25. Tertia propositio: Alii minores, qui non admittuntur nec audiun- hi Prop. tur apud principem aut in consilio publico, non tenentur examinare causas belli, sed possunt credentes maioribus licite militare. Probatur primo, quia nec fieri potest nec expediret reddere rationem negotiorum publicorum omnibus de plebe. Item quia homines inferioris ordinis, etiamsi intelle¬ gerent iniustitiam belli, prohibere non possent et sententia eorum non audiretur. Ergo frustra examinarent causas belli. Item quia eiusmodi hominibus, nisi contrarium constiterit, sufficiens argumentum debet esse pro iustitia belli quod publico consilio et auctoritate geratur. Ergo non est opus illis ulteriori examinatione.
26. Quarta propositio: Nihilominus possent esse talia argumenta et iVProp. indicia de iniustitia belli quod ignorantia non excusaret etiam huiusmodi 438 subditos militantes. Patet, quia posset esse talis ignorantia affectata et pravo studio adversus hostes concepta. Item alias infideles excusarentur, sequentes principes suos in bello contra Christianos, et non liceret illos interficere, quia certum est quod credunt se habere iustam causam belli.
Item excusarentur milites, qui crucifixerunt Christum ex ignorantia, sequentes edictum Pilati. Item etiam excusaretur populus Iudaeorum, qui persuasus a maioribus clamabat, “Tolle, tolle, crucifige eum.”2 27. Tertium dubium: Quid faciendum, cum iustitia belli dubia est, Dubium in. h. e., cum in utramque partem sunt rationes apparentes et probabiles.
Prima propositio: Quoad ipsos principes, videtur quod, si unus est in 1 Prop. legitima possessione, quod,3 manente dubio, non possit alius bello et armis repetere. Vt, e. g., si Rex Francorum est in legitima possessione Burgun- diae, si etiam est dubium an habeat ius ad illam necne, non videtur quod Imperator possit armis repetere; et e contrario nec4 Rex Francorum Neapo¬ lim aut Mediolanum, si dubium est cuius iuris sint. Probatur, quia in dubiis melior est condicio possidentis. Ergo non licet spoliare possessorem pro re dubia.5 Item, si res ageretur coram iudice legitimo, nunquam in 439 re dubia spoliaret6 possessorem. Ergo dato quod illi principes, qui prae¬ tendunt ius, sint iudices7 in illa causa, non possunt8 licite spoliare posses¬ sorem, manente dubio de iure. Item in rebus et causis privatorum nun¬ quam in causa dubia licet spoliare possessorem legitimum. Ergo nec in 'S omits sapientum et.
Hoan., cap. 19, v. 15; cf. also Luc., cap. 23, vv 21-23; Mare., cap. 15, vv. 13-14; Matth., cap. 27, 3M and S omit quod, but see p. 204.
4B omits nec.
6M has in re dubia and S has simply re dubia.
6M and S insert iudex, which may have been added by M to secure greater completeness. See 7M has ille princeps, qui praetendit ius, sit iudex.
8B and M have potest. As the passage runs in B, there is an anacolouthon from the plural to the singular, which M removed by using the singular throughout — a process that involved the changing of five words. The change of potest to possunt is the simpler method of removing the anacolouthon and is easier to explain.
Francisci de Victoria II Prop.
III Prop.
IV Prop.
causis principum; leges enim sunt principum. Si ergo secundum leges humanas non licet in causa dubia spoliare legitimum possessorem, ergo1 merito potest obici principibus, “Patere legem, quam ipse tuleris; quod enim quisque iuris in alios2 statuit, ipse eodem iure uti debet.” Item alias esset bellum iustum ex utraque parte, et bellum nunquam componi posset.