Ncc postea discessum ab hoc more: quod hic duntaxat no- bilibus exemplis confirmabo. Praedam Marathoniam Aristides ^ asservavit. Post praelium ad Plataeas Graeci edixere, ne quis de praeda quidquam privatim toUeret *: sed ea pro populi cujusque merito fuit distributa. Devictis Lysander Athenis quaecunque ceperat publicavit '. Si placet ad Asiam venire Troiani soliti, ut ille * inquit, praedae ducere sortem, Ar- bitrium ejus penes ducem: alioqui nec Dolon equos Achillis petiisset ab Hectore, nec Hector promisisset, quod apud Ho- merum et Euripidem est *. Quantum autem ad Cyrum de- victa Asia, quantum ad Alexandrum pervenit •? Africam etiam inspicimus et Poenos? Scimus ', quid Agrigento capto aliisque urbibus, scimus, quid ex Cannensi pugna Carthaginem pervenerit. Sed dignissimi omnium qui cum in reliquo jure tum belii maxime audiantur Romani, apud quos haud equi- dem primus dico ® praedam omnem, etiam rerum mobilium, non militi capienti acquisitam, ne duci quidem proprie, sed populo Romano. Cui sententiae obstare videtur quod a Celso • scriptum est: Et quae res hostiles apud nos sunt non puhUcae, sed occupantium fiunt. Sed praeterquam quod tota lex, cujus ista pars est, ita avulsa est a suo corpore, ut quo pertineat cognosci vix possit, illud sane verba ipsa indicant, non de rebus hostium manu captis, de quibus nos agimus, Celsum loqui, sed de rebus hostium, mobilibus ut arbitror, quae superveniente bello apud nos deprehenduntur *"• Videntur enim, quia sumtu publico quaesitae non sunt, quasi res vacantes, occupanti cedere, non tam jure gentium, quam 144 ^^" JURE PRAEDAB. CAP. X.
jure Romano. Quamquam enim titulus ipse de acquirendo rerum dominio ^ jus gentium proprie spectet, multa tamen continet in quibus a communi jure per legem vel consuetu- dinem vel receptas sententias discessum est: quippe cum et diversas jurisprudentium opiniones et constitutiones Principum complectatur. Jam vero alterum quod interpretes decepit, capta nimirum capientis fieri *, satis supra ostendimus de re< publica intelligi debere '• Sed, ut quidem ego judico, melior juris Romani interpres Dionysio Halicamasseo haberi nonpotest. Is igitur scriptor historiae Romanae diligentissimus * de* jure praedae ita loquitur: ri sk tuv TroKsfJt^lcav Xci^vpcc^ oa-ov xv ijfiTv vTripXV Tvx^iv S/' xpsniv, itjfAicrtx &lv»i KsXsvet 5 v6(JLog, kx) tovtuv ovx OTTu^ Tiq liiaTViq ylvsTou xvptog ^ ci>X ovi* avTog i Tijg ivvifAsug viyefJLWv, i ii TXfilxg xiTx wxpxXa.fihv xTSfJt^iroXsl zx) sU itifiSfftov xvx^ipst. Quaecunque ex hostibus spolia per virtutem obvene- runt y ea lex jubetpublica esse^ itaut nonmodoprivati eorum domini non fiant^ sed ne ipse quidem imperator exercitus: verum quaestor illa accipit, et vendita in publicum refert. Sunt haec verba eorum, qui Coriolanum accusant: quorum pars vera est, pars supra verum ad invidiam aucta. Verum est dominum praedae esse non militem, non imperatorem, sed populum Romanum: sed et illud non minus verum im- peratorem jure Romano praedae e§se dispensatorem atque arbitrum cum summa potestate. Lucius Aemilius apud Livium *: captas, non deditas diripi urbes, et in his tamen arbitrium esse imperatoris ^ non militum. Hoc igitur arbi- trium interdum imperatores vitandae invidiae ad alios reje- cerunt, ut Camillus ' ad senatum: interdum penes se retinuere.
DE JURE PRAEDAE. CAP. X. I45 Et hi e diversa temporum ratione, aut prout ipsi famae, religioni, ambitioni serviebant, diverse usi reperiuntur. Qui sanctissimi haberi volebant praedam non attingebant, sed sive pecunia erat in^praeda, eam jubebant quaestorem populi Romani per- cipere, sive res aliae, eas per quaestorem sub hasta venum- dari. Redactam inde pecuniam sunt qui ^ manubiarum nomine significari volunt. Ea deinde in aerarium per quaestorem 4^- ferebatur, prius tamen, si triumphi res esset, publice os- tentata. Ita Pompejus fecit: Pecunia Tigranis, sicuti Pom- pejo moris erat^ notanda sunt haec verba Velleji *, redacta in quaestoris potestatem ac puhlicis descripta literis. Ita M. Tullius • in bello Parthico, qui ipse in literis ad Sallustium: De praeda- mea praeter quaestores urbanos, id est populum Komanum, teruncium nec attigit, nec tacturus est quisquam. Id autem veteri republica usitatissimum fuit, cujus morem Plautus * respiciens: Nunc hanc praedam omnem jam ad quaestorem deferam.
Et de homiiiibus captivis •: Quos emi de praeda de quaestoribus.
Hi autem sunt, qui sub corona venditi dicuntur. Aliiautem non quaestori dabant, sed ipsi vendebant et in aerarium refe- rebant, ut ex verbis, quae apud Halicamasseum in eadem ac- cusatione sequuntur, facile intelligi potest. Ita Regem Tarqui- nium jam olim victis Sabinis praedam captivosque Romam t mus •: Eomulium et Veturium consules praedam ex Aequis vendidisse inopiam aerarii, aegre id ferente exercitu '. Sed cum in historia Romana nihil frequentius occur- rat, quantum ex Italicis primum, deinde Africanis et Asiaticis, t Hic in codice vocabula tria temporis injuria perierunt. Nobis tamen ad- hibitis duobus Livii locis, quibus Grotius utitur, de verbis ejus facile con- stiare potest. Scripserat enim ita: Tarquinium jam olim victis Sabinis prae- ^am captivosque Roman misisse Ugimns, Romulium et Veturium consules prae- dam ex Aequis vendidisse, propter inopiam aerarii.
10 146 DE JURB PRAEDAE. CAP. X.
Gallicis Hispanicisque triumphis ducutn quisque per se aut quaestores in aerarium retulerit, opus quaerentis sit dicere. Neque tamen impositam ducibus necessitatem hanc fuisse, quod innuere videntur accusatores, ex eadem historia apparet. Dabatur enim praeda interdum Diis, interdum his qui milita- verant, interdum aliis. Diis aut ipsa corpora, ut spolia quae Rj^mulus Feretrio suspendit % aut redacta inde pecunia, ut ex Pometinis manubiis Superbus templum Jovis in monte Tarpejo statuit *. Militibus praedam dare priscis Romanis ambitiosum videbatur: uti Sextus Tarquinii Superbi filius non quidem Romae, sed Gabiis profiigus praedam militi di- largitus dicitur ', ut eo modo potentiam sibi conciliaret. Appius Claudius * in senatu largitionem hahc novam, pro- digam, inaequalem, inconsultam arguit. Praeda autem militi data aut dividitur, aut diripitur. Dividi potest ratione sti- pendiorum aut meritorum. Stipendiorum ratione dividi Appius Claudius volebat *, si illud obtiner^ non posset, ut pecunia inde redacta in aerario esset. Totum autem dividendi ordinem Polybius • explicat: nempe in dies aut vigilias partem exercitus alteram aut minorem ad comportandam praedam mitti solere, et quod quisque reperisset id coactum in castra perferre, ut per tribunos aequaliter distribueretur, vocatis ad partem etiam his, qui castra servarant quique per valetudinem aut delegata ministeria aberant. Interdum non ipsa praeda, sed pecunia praedae loco militibus donata, quod fere in triumpho fiebat. Proportionem hanc invenio ': simplex pediti, duplex centurioni, triplex equiti datum: interdum simplex pediti, equiti duplex ': interdum simplex pediti, duplex centuriori, tribuno et equiti quadruplex ®: item sociis navalibus simplex, gubernatoribus duplex, magistris navium quadruplex **. Me- DE JURE PRAEDAE. CAP. X. I47 ritoriim etiam saepe habita ratio, sicut Marcius, quod fortiter fecisset, ex praeda Coriolana donatus est a Postumio. Utrovis modo divisio fieret, licebat imperatori i^xlperov, lioc est, prae- cipuum sibi accipere quantum vellet, ut Ocrisiam Comicu- lanam Rex Tullius '. Fabricius apud Halicarnasseum ' in oratione ad Pyrrhum: ixelvm iopuKnirav i^ov fMi Kx^lv OTria» (3ou?\^lfiifv, ex his quae bello capta erant licehat mihi quantum yellem accipere. Hoc Isidorus ' respicit agens de jure militari: Item praedae decisio et pro personarum qualitatibus et la^ boribus justa divisio ac Principisportio. Tarquinius Superbus, ut apud Livium ^ est, et ipse ditari volebat,' et delinire praeda popularium animos. Servilius ' in oratione pro L. Paulo dicit eum praeda partienda se locupletem facere potuisse. Sunt autem qui • hanc potius imperatoris portionem manu- biarum nomine significari velint. Laudata vero imprimis du- cum abstinentia, qui jus suum remittentes praedam omnino non attigerunt, ut ille, quemdico, Fabricius, et Scipio victa Carthagine '. Aut qui njodice delibarunt, ut Pompejus or- natur Catonis elogio apud Lucanum, quod plura retentis intulisset. In divisione habita interdum ratio absentium, ut in capto Anxure Fabius Ambustus constituit ', congruenter Hebraeorum moribus: iHterdum praesentium quorumdam non habita, ut Minuciani exercitus dictatore Cincinnato*. Quod autem jus in dividenda praeda veteri republica imperatores habuere id postea ad magistros militum translatum ex Codice Justinianeo ^® apparet, ubi a gestorum insinuatione absolvuntur donationes rerum mobilium vel se moventium^ quas magistri militum militibus praestant ex spoliis hostium, sive in ipsa lO* 148 D£ JURE PRAEDAE. CAP. X.
bellorum occupatione, sive in quibuscunque locis degere nos- cuntur. Divisio autem haec calumnias vix iimquam efFugit, non quia dici poterat id ipsum in potestate imperatoris non fuisse, sed quasi publicae rei dispensatione privata gratia captaretur. Itaque accusati hoc nomine 'Servilius, Coriolanus, Camillus aliique ^, ut amicis et clientibus suis de publico largientes. Neque tamen non summa interdum aequitas aderat, ivx ol (Tvvxpifuvot Tov ipyou rov rSov tovuv kxpttov K0[ju<rxfjt^oi vpo- 6v(iuq M rxg ixxocq orpxrslxg i7ravrSi(nv *, ut qui se operi ad' didcrant ^ fructu laboris percepto^ ad alias expeditiones obeun- das fierent promtiores. Diripienda etiam praeda interdum militi concessa in populatione aut post praelium aut expugna- tionem, ut signo dato discurreretur: quod antiquis saeculis rarius, sed tamen usurpatum. Exemplum dedere L. Valerius in agro Aequorum ', Q. Fabius fiisis Volscis captaque Ecetra *, mox alii saepe. Hunc etiam morem,alii impro- bant, alii defendunt. Qui improbant dicunt avidas in di- reptiones manus praeripere fortium bellatorum praemia, cum ita ferme eveniat, ut qui segnior sit praedetur, at fortissi- mus quisque laboris periculique praecipuam partem petere soleat: quae verba sunt Appii apud Livium •. Contra di- citur, gratius id fore laetiusque^ quod quisque suamanuex hoste captum domum retulerit ^ quam si multiplex alterius arbitrio accipiat •. Accedit quod hoc ipsum nonnumquam aut non impediri, aut non sine maxima invidia et indignatione militum potest, vetere ejus rei exemplo in expugnatione Cor- tuosae 5^, cujus praedam publicari sero tribuni cupiebant et postea cum Gallograecorum castra a C. Helvii agmine direpta sunt contra ducis voluntatem •. Quod dixi aliis interdum quam militi praedam aut pecuniam ex]ea redactam concedi solere ^ id ferme ita contigit ut his, qui tributum ad bellum contulerant, tantumdem redderetur. Quin et ludos e manu- biis instructos jam sub Regibus annotes \ Neque tantum bellis diversis aliter atque aliter placitum, sed eadem saepe praeda plures usus habuit, portione aut ipso genere distinc- tos. Portione, ut Camillus ex voto decimam Pythio dcdit *, Graecorum imitatione. Genera praedae haec ferme sunt, homines captivi, armenta et greges, quae Graeci cum pro- prie loquuntur?^lxv vocant, pecunia, res mobiles aliae pre- tiosae aut viliores. Exempla per omnem historiam obvia sunt. Q. Fabius Volscis devictis?^lxv et spolia per quaestorem yendi jubet, argentum ipse defert '. Idem Volscis et Aequis devictis captivos extra Tusculanos militi donat *, et in agro Ecetrano homines ac pecora diripienda concedit. L. Comelius Antio capto aurum, argentum, res in aerarium defert *: cap- tivos et praedam per quaestorem vendit: militi ea quae ad victum et vestem pertinebant permittit. Nec dissimile huic Cincinnati institutum •, qui Corbione Aequorum oppido ac- cepto pretiosiora praedae Romam misit, caetera centuriatim divisit. Camillus ^ fusis Faliscis et Capenatibus partem prae- dae maximam ad quaestorem redegit, haud ita multum militi dedit. Idem captis Vejis praeter pecuniam ex venditione cap- tivorum nihil in publicum redegit: Hetruscis devictis cap- tivisque venditis ex ea pecunia aurum matronis quod contulerant persolvit, pateras tres aureas in Capitolio posuit. Fabricius ' superatis Lucanis, Bruttiis, Samnitibus militem ditavit, tributa civibus reddidit, quadringenta talenta in aera- rium retulit. Q. Fulvius et Appius Claudius*cum Hannonis 150 D£ JURE PRAEDAE. CAP. X.
capta essent castra, praedam vendiderunt diviseruntque, donatis quorum opera fuerat singularis. Acilius capta Lamia partim divisit, partim vendidit praedam. Cn. Manlius ^ victis Gallograecis, concrematis ex Romana superstitione hostium armis, caeteram praedam conferre omnes jussit et aut vendi- dit, quod ejus in publicum redigendum erat^, aut cum cura, ut quam aequissima esset, per milites divisit. Paulus * victo Perseo spolia jacentis exercitus peditibus concessit, equitibus praedam circumjecti agri: mox confecto bello pecuniam re- giam ex triumpho in aerarium tulit. £x his quae diximus apparet praedam jure Romano publicam esse: dispensatio- nem ejus imperatoribus permissam, ita tamen ut si commis- sum sibi arbitrium in rem suam fraudulenter traxisse diceren- tur, legibus subjacerent: quod patet L. Scipionis exemplo, qui damnatus est peculatus judicio, ut Valerius Maximus * testatur, quadringenta octoginta argenti plus accepisse quam in aerarium retulisset: itemque eorum, quos supra nomina- vimus ambitiosae largitionis reos. M. etiam Cato in ora- tione quam dc pracda scripsit, vehementibus atque illustri- bus verbis de impunitate peculatus, ut inquit Gellius ', atque licentia conquestus est. Unde illud aflFertur: Furcs priyatorum furtorum in nervo atque compedibus aetatem agunt, furcs publici in auro atque purpura. Idem • alibi dixerat: mirari sc audcre quemquam capta bello signa pro supellcctilc domi statucre. Ut et Verri invidiam peculatus auget Cicero', quod signum sustulisset et quidem captum de praeda hostium. Sicut autem imperatores ita et milites pecu- latus tenebantur, qui praedam non detulissent: quippe sacra- mento omnes adigebantur, teste Polybio *, ira^i rpu fiy^a voa-^i!^€(r6xi f^yjih tuu ijc Tfjg hxpTrxyij^;^ xKKx rvipsiv rvi¥ vIttiv kxtx DE JURE PKAEDAB. CAP. X. 151 rh opxov^ nihil quemqaam ex praeda interversurum, sedfidcm ex religione sacramenti servaturum. Quo forte referri potest formula jurisjurandi apud Gellium ^ qua militi imperatur, ne quid toUat in exercitu decemque raillia passuum prope, quod pluris sit nummi argentei, aut si sustulerit, ad consu- lem proferat, aut triduo proximo profiteatur. Hinc intelligi potest quid sit, quod Modestinus * dicit: is qui praedam ab hostibus surripuit peculatus tenetur. Cujus loci vel unico argumento induci debuerant juris nostri professores, ut cre- dereiit praedam proprietate publicam esse. Nam non est pe- culatus nisi in re publica aut sacra aut religiosa '. £t sic Romanis in hac parte cum Graecis aliisque optime convenit. Cum igitur apud omnes nationes praeda non privati sed pu- biici juris habeatur, etiamsi hoc ipsum ex naturali ratione demonstratum non esset, tamen ut lege receptum admitti debebat. Omnium enim jurisconsultorum calculo * compro- batum est iis de rebus, quae nondum cuiquam quaesitae sunt, sed quaeri cuivis possunt, liberrimum ^%t reipubli- cae arbitrium, ita ut possit illas cui visum est addicere aut etiam sibi applicare. £st enim jus istud acquirendi commune quodammodo, in communia autem jus est reipu- blicae. Ita videmus plurimis in locis jus aucupii, piscatu- rae, venationis, thesaurorum, derelictorum et hujusmodi rerum translatum ad rempublicam, et a republica ad Priuci- pem. Omnino igitur Belli publici susceptrix respublica prae- conci. ix.
dam acquirit usque ad juris sui satisfactionem. Sed et hmzpan.'!. ' non minus quam privatis licet alienare et post et ante acqui- sitionem. Post acquisitionem, ut cum emtori praeda a quaes- tore addicitur aut alicui donatur, ut sacerdotibus a Davide, militibus a Caesare dictatore, imperatori a republica saepe virtutis ergo. Hoc modo capti ex hostibus agri veteranis I assignati sunt % instituto Romuli, quod posterior aetas diu- tissime secuta est. Ante acquisitionem, personae certae tut incertae: certae, ut si quis tabernas Bomanas ab Annibale emisset, ut Doloni equi Achillis *: incertae, quae tamen certa sit futura, recte donari, missilia argumento sunt, quae consul eo animo projicit, ut ei acquirantur, quicunque ce- perit, etsi ignoret ipse quid sit quisque excepturus: quomodo etiam convivator cibos convivarum facit. Sic igitur aut res- Oiiif/. /x publica fit domina, aut is cui praedam acquirendam illa parsliL assignavit. Dupliciter hoc fieri potest, aut siugulari con- cessione, aut lege perpetua: neque enim dubium est quin lex dominum faciat. Singulari concessione, ut quoties signo dato ad direptionem discurrebatur. Idem et lege fieri potest l: nec alio dilferunt ista, nisi quod legis perpetua quaedam Nova </#. ratio est, aequitas scilicet. Aequitas in eo consistit ut lucra cum damnis compensentur. Sunt autem damna non unius generis cum alia nolentibus, alia volentibus accidant. Nolen- tibus accidit rerum ab hostibus ereptarum amissio. Volentes aut operam aut opes impendimus. Certum autem est "obligari mandatorem mandatario ob jacturam quae non quolibet casu, sed occasione mandati contigit ^. De factis sumtibus, quin et hi recuperentur mandati judicio, numquam dubitatum est. Ad operae mercedem quod attinet, ea quidem jure Bomano exigi non potest nisi pacta sit, sed non eo minus jure naturae DK JURE PRAEDAE. CAP. X. 153 debetur >, quo benefacientibus benefacere vicissim tenemur *. Atque ei rei argumento est, quod multis casibus, cum civilis actio deficiat, ad referendam pro opera gratiam quasi ex na- turali aequitate extra ordinem mandatores compelluutur. Hinc sunt quae proxenctica^ epfAftvsvrtxx, fAyiwrp»^ ^i/JivdpuTrx^ et aliis nominibus vocantur salaria ': unde colligimus in caeteris ad exigendum non juris gentium rationem, sed auctoritatem civilem deficere, ut in pactis, quibus deest stipulatio jure Quiritium, in venditione, quae fide de pretio habita contrahitur juxta Platonem *, in furto nec manifesto apud Spartanos, in mutuo et deposito olim apud Indos *. Multay inquit Seneca*, legem non habent nec actionem^ ad quae comuetudo vitaehu-' manae lege omni yalentior dat aditum. Neque enim creden- dus est nihil alteri imputare, qui suis plerumque rebus ne- glectis alienis vacat, cum magna hominum pars victum habeat in opera quotidiana '. Ideo Seneca * medico et praeceptori operae pretium sive mercedem occupationis ait deberi, quod deserviunt nobis, quod a rebus suis avocati nobis vacant. Idem in oratore et justum esse et necessarium ait Quintilianus ', quia haec ipsa opera tempusque omne alienis negotiis da- tum facultatem aliter acquirendi recidunt. Neque novum est in jure id quod fit et id quod datur inter se comparari. Quare cum mutuis utilitatibus amicitiae contineantur, is qui res alterius procurat eumdem sibi praeter indemnitatem ad remunerandum naturaliter habet obligatum ^^. Id in causa fuit, cur Aomani res ex hoste captas sociis, quorum fiierant, agnos- centibus reddiderint^^ et eosdem (ut in Latinorum erat foe-