corpus coaluerant. Quare cum bellum illis esset cum regc Hispaniae ejusque subditss ^et sociis omnibu» Hispanorum^ non potuit non esse cum Ltisitanis, praecipuc quia popuM tam divitis vcctigalia magmim alimentum bello acCesserant. Anno 1588. Nequc vcro solae illorum pecuniac Batavos lacserunt. Nam horribilis illa cla^is, quae Mcthymnisidonio duce Oceanum ingressa iBtemecioncm Britannis, Batavorum sociis, ipsisquc Batavis minabatur, maxima sui parte navibus nautisquc Lusita- DE JURE PRABDAE. CAP. XI. 167 norum coustabat. Quam injuriam Batavi, quos nihil deccbat hosti concedere, ulcisci statuerunt, ita ut vicissim aut in Britannorum societate, aut per se Lusitaniam regionesque Lusitanis subditas hostili classe aggrederentur. Ut inter alia classis illa docuit, quae missa Petro Dousa praefectp Thomae AHno 1599. insulam Brasiliamque publico bello adorta est. Pro hostibus igitur se gesserunt hinc Lusitani, inde Batavi: utri varo majore iide et humanitate, id nunc videndum restat.
Quod modo dicebamus mercatur am inter hostes non necessario Anie. w. tolli 9 id sane causam nusquam habere potuit justiorem quam inter hos populos, quorum res summa utrimque in naviga^ tionibus consistit et quos jamdudum usus connnerciorum conciliaverat. Quid uterque alteri praestiterint conferamus. Vetustissima esse fertur harum gentium conjunctio. Cum circt^ m- enim adhuc sub Mauris pars magna esset Hispaniae^ Belgas vi maritima plurimum jam tum potuisse accepimus. Itaque advettos tempestate eas ad oras, dum Syriam belii sacri causa petunt, Lusitanorum precibus concessisse ut Ulyssiponem, Saracenorum regiam navibus aggrederentur, qnam et captam tradidisse Lusitanis. Cujus meriti testlmonium piurima pri- vjlegia Belgarum et immunitates in eo regno antiquitus exstitere. At Belgae vicissim Principes more passim recepto, quo melius commercia coalescerent, Lusitanos mercatores quicunque cum Belgis negotiarentur, in suam tutelam rece- perunt: quo ejus sanctimonia ab omnibus injuriis essent tutiores. Idem illis Ordines Belgii motis hic rebus diplo- Anm 1577. mate coniirmarunt, ne quid scilicet bellicae licentiae praetextu ^m</Ak. adversum paterentur. Ita Lusitani cum uxoribus, liberis, iamiliis^ supellectile, merces, possessiones juraque omnia aut praesentum aut absentum propria, in fidem publicam recepta sunt: data fiicultate intrandi exeundique fines Belgarum, intra eos fines manendi, merces invehendi, evehendi, terra, mari. Jussi etiam praefccti omne« rei bellicae et milites Lu- sitanorum in fais regionibus versantium incolumitatem et l68 D£ JURE PRAEDAE. CAP. XI.
jtnuo 1581. commoda defendcre. Postquam vero Philippi imperium Bclgae ^»Jrtf/«^^ rejecerant, Lusitani susceperant, ita ut essent alteri alteris hostium loco, eidem nihilominus Ordines rogatu Lusitanorum intra suos fines habitantium aut mercaturam exercentium, et quia Belgarum intererat commercia bello non impediri, sed foveri securitate, superius illud rescriptum confirmarunt gratiamque ilUs juris bellici hactenus fecerunt, ut Lusitani quicunque vellent inter Belgas tuto commeatu, habitatione, jtHHo 15M. mercatu uterentur, vita rebusque salvis. Sed cum rursus Hagae. ' Lusitani, conscientia eorum quae Batavi a sua gente inique patiebantur, prioribus rescriptis non satis confidercnt, confirmationem impetrarunt, nec hi tantum qui in Belgis sed et qui alibi habitarent, ut scilicet mercaturam cum Belgis, qui sub Ordinum essent imperio, vel ex ipsa Lusitania tuto commutarent, aditu et exitu patente: quo illi beneficio usque ad interdictionem, et quatuor post interdictionem menjtttuo 1592. sibus fruerentur. EfFectum deinde est liberaliore interpretatione, Hagae.^^' ut his rcscriptis etiam illi Lusitanorum comprehenderentur, qui Antverpiae aut in aliis Belgii urbibus, quas adversarii tenent, sedes fixere: ita tamen ut inde in regiones Ordinum commercii gratia adventantes, atque itidgm illi vicissim, qui hinc in adversas partes merces eveherent, singularem com- /ttfM 1600. meatus permissionem haberent impetrandam. Postcriore rescripto Hi^. ' etiam illud expressum est, ut Brasilia in Batavos mcrces transvehi possent. Ita illis Batavos adire volentibus undique provisum.
jtrtic, y. Merito sane et jure quodammodo suo Batavi quales se in illos praestiterant, tales illos in se speraverunt: maxime ex quo navigantibus in Lusitaniam prima experimenta ejusdem Antto 1582. aequitatis fidem fecerant. Nemo existimabat plus Batavis et soqq, obstiturum Philippum dominum Lusitanorum, quam Lusitanis idem obstiterat hostis Batavorum. Ita cum credita securitas magnam faceret navium frequentiam, hominesque benigne aliquoties excepti nullo novo interdicto arcerentur, ubi ad D£ JURE PRABDAE. CAP. XJ. 169 praedam copia visa est sufficere, contemta illa quae inter me- diocris bonitatis homines ne hostilitate quidem tolHtur beneficii memoria et taciti foederis religione, naves omnes nihil tale spcrantium comprehensae sunt per omnes Hispanlae portus et Lusitaniam maxime, quas deinde Batavi summis pretiis redimere cogebantur. Gens numerosa nec alio sucta vivere quam mer- cium mutatione post tam ingens dispendium, quod multas optime constitutas domos funditus evertjt, quid faceret nisi ut jacturam novis mercandi utilitatibus sarciret? Allecti rursus Batavi eadem patientia atque etiam pracmiis, tum quia rccentibus suis in Lusitanos benefactis confidebant post aliqivod tcmporis spatium easdem in fraudcs inciderunt. Ite- rumque, iterumque hoccontigit alteriusgentisperfidia, alterius simplicitate. Egregius denique illis provcntus hinc constitit, cum altemis annis insidias locarent et rapinas exercerent. Exhausta in hunc modum Batavia (vix enim quisquam fuit, qui non plus isti violentiae quam omnibus naufragiis impu- tarct,) nondum aviditati aut crudelitati satisfecit. Nam post longas spoliandi vices, cum jam Philippus III regnum sus- ^nM 1598. cepisset et incredibilis denuo multitudo ad mercatum allice- retur, accepta fide pubjica liberi commeatus ab Archiduce Al- berto, quae aut non erat revocata, aut certe non antequam homines jam mari adventantes nullam mutatae voluntatis habere poterant notitiam, repente barbaro et plane Mithridatico cdicto naves mercesque publicatae, excussa omnium institorum ratiocinia, homincs ipsi (tantum est crimen Ilis- panis aut prodcsse aut fidcre) compacti in carcerem, rapti ad supplicia, multa millia addicta remis. Et nunc etiam homines Batavi in classibus Hispanicis eisdem compedibus quibus sicarii et latroncs, Christiani inter Turcas et Mauros, mercatores ipsi inter piratas vincti tenerentur, nisi felicissima libertatis dies, qua ad Neoportumpugnatum est, Franciscum Mendozam Arragonum Admirantem, et tunc bello praepositum in manusdedisset: quo pignore redemti cives incdia, vinculis, "" IfO Dfi JURE P&AEDAB. CAP. XI* verberibus attritos artus ad ora popularium retulerunt. Pars capta nuper Clusa et Spinolanis navibus trisd servitio exemta est. Quis enim non vidit illam miserabilem turbam, sive cum optimis Ordinibus pro summa benignitate gratias agerent, quod fessum tot malis spiritum in patria potius quam inter crudeles tortorum manus emitterent, sive cum cognatos quisque suos et affines orarent, ne tale umquam facinus inultum relin- queretur? Quis autem est quem non aut miseriae aut damni portio tetigit? Quis non in illa immanitate adt fortunas suas aut amicos desidcrat? Damnum recte ad multa millies millia aestimarem, nisi pluris essent tormenta, poenae, cruciatus ingenuorum corporum, quae aestimari non possunt.
Artic, VL At saltem Lusitanos credetaliquisincoloniisetinsulis, qua» latissime sparsas obtinent, mitius agere. Nam in patria praesens jussus regis, libido magistratuum aliquid forte sunt: etsi quomodo innocens populus, qui ista videt aut patitur? quem vero juste ulciscemur, si ista rccipitur excusatio? Peregre autem, tuto scilicet, ostendet se ingenium non totius expers humanitatis, mutua provocabit officia, in summa id faciet, quandoquidem licet, quod in se fieri velit. Testabuntur hoc quicunque Batavorum aut vi tempest^tum, aut cum ipsis Lusitanis mercandi gratia et ignorantia tam feri moris, quia quod facere non possunt haud temere credunt homines, in ista littora advenerunt. Pauca duntaxat et recentia afferam.
Anno 1598. In Principis insula, cum ex classe Oliverii Roterodamensis, quae terrarum orbem quarta circumnavigavit, praecipui aliquot in terram missi praelatis hinc inde pacis insignibus exciperentur, Lusitani data opera ut plures allicerent, ubi id non successit eos statim obtruncant, caeteros ad mare fugientes persequuntur et in scapham jaculando duos perimunt. Eadem in naviga- tione, ad flumen Janerum inBrasilia, missi ad littus duo prae- stru^tis Lusitanorum insidiis avecti sunt. Etiam tormenta cxplosa in naves, quibus funes disjecti, homo etiam unus interfectus est. Nam ad Dolium amnem accessu etiam littoris D£ JURE PRABDAE. CAP. XI. I7I et aquae usu Batavi arcebantur, Nec illorum melior conditio, ^nno 2599. quos Laurentio Bicquero duce profectos plurimumque pelago jactatos Lusitanorum manus, ipsis ubique scopulis formida- biliores exceperunt: donec ad sinum, quem Sanctorum omnium vocant, appulsa navis cum mercibus praedae addicta est: ho- mines conjecti in vincula, quod eo terribilius fuit, quia eodem in loco annis ante quatuor Galli aliquot patibulo affixi audie- bantur. Nec mitiora a Lusitanis Lusitanorumque emissariis exspectanda his, qui casu quocunque in partem aliquam Africani littoris deciderint Spilbergianae ephemcrides demcm- ^nu» kjoi. strant. Sed tales ego fortunas suis cujusque libris proditas huc transferre supersedeo, dum argumenti nostri propria me revocant.
Nemo nescit sicut Castellani maximam Americae partefn '^rtu. rii. sibi vindicant, ita Lusitanos Aethiopici, Indici, Brasiliani Oceani commercia sua esse velle, caeteros omnes «xcludere. In quo cum illis praeter Britannos et Galli et Itali et conjunc- tissimae quaeque gentes nihil concederent, Batavi et hostes et mari plurimum valentes non repugnaverunt. Erat quidem ipsis non minus quam caeteris perspecta istius postulationis iniquitas: sed apud n«)stra ing^ia, quae non quantum liceret, sed quantum necessarium esset in bello faciendum sibi semper existimarunt, aliquid etiam pro hostibus valuit veteris hinc principatus, inde societatis memoria. Ita dum Hispanica negotiatione sustentari plebs potuit, quamquam ea Cum magnis injuriis conjuncta erat, has tamen tolerare prius potiusque visum est quam alios conatus aggredi, qui difficiliores ali- quando fecturi videbantur pacis ineundae rationes. Hac patientia decem per annos et diutius agitatum est. Nam exinde, cum appareret hostes eam viam ingressos ut, quos armis non potue- rant, fame atque inopia subigere vellent, praccisa scilicct Hispaniensi mercatione, in qua hactenus populi vita erat con- stituta, paulatim Batavi longinquas navigationes proculque positas gentes, cognitas Lusitanis sed non subditas, respicere 17^ DE JURE PRABDAE. CAP. XI.
et ipsi coeperunt: tanto tamen modcstiae et aequanimitatis temperamento, ut singulas actiones consideranti satis constaret solam in consilium adhibitam fuisse necessitatem* Quod ad Batavos attinebat, amici occursus terra marique, Lusitani intra naves etiam et ad epulas admissi, nihileorumfieriplacuit, quae inter hostes licent: non coloniae oppugnatae, non naves incensae, ne prohibiti quidem Lusitani ad eosdem mercatus venire. Neque illos tamen aut causa navigandi necessitas, aut tam pacata negotiandi ratio quidquam mitigavit. Magnum enim crimen erat Batavorum non egestate potius opprimi, quam iu ea commoda, quae cunctis hominibus natura patefecit, cum Lusitanis concurrere. Hoc tamen solo colore dictu incredibile, quanta illorum rabies (nec enim alio nomine appellanda est) in Batavos exarscrit, adeo innocentes, ut contenti salutem suam propugnare vix plurimis flagitiis ad ultionem impelli potuerint: quod subjecta rerum narratio demonstrabit, non illa quidem nihil omittens, sed praecipua tantum complexa, Anuo 1554 c quibus cactcra par est intelligi. Prima coepta est ^ Batavis adiri pars illa Aethiopiae Oceano imminens, quam Guineam dicimus, Bemardo Medemelacensi monstrante: quo tempore Lusitani ne sua tantum barbarie uterentur, Afris persuaserunt (ipsi mox Afri omnia confessi sunt) venisse ktrones, qui mercandi specie ipsos in captivitatem abducerent: nec tantum verbis animos alienarunt, sed pretium, quo istae etiam gentes corrumpuntur, adcentumflorenosposuerunthis, quihominem Batavum necuissent. Artem etiam docuerunt, qua aurum (id enim istis ex locis petitur) adulterarent. Cumque- Simone Tajo duce ad promontorium Corcum, quod eadem in regione est, navigaretur, vulgato rumore regulum ejus plagae venisse ut navem inspiceret, alios subornaverant, (\m Batavos scapha provectos longius circumvenirent interficerentque: quod et factum est. Idemque hominibus Delphis in eam oram pervectis accidit, emto ad proditionem negotiatore Afro, cui Voticae nomen et nonnulla apud Batavos auctoritas frequenti com- DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 173 mercio. Pars enim caesi, pars in arcem Lusitanorum Minensem captivi ducti sunt, quod aliquanto quam caedi pejus est: tanta imminent tormenta, tanti cruciatus: quippe cum constet Gallum hominem eodem delatum et ex fuga reprehensum aereae machinae impositum fuisse atque ita ejectum: ne non illi Phalarim ipso etiam crudelitatis instrumento imitarentur. Accidit et multo postca, ut navicula Batavorum non procul -^»** «s». arce Minensi a vento prodita, immissu Lusitanorum opprime- retur, cumque deprehensi in fluctus desilirent, perfossi spiculis et jam mortui funibus tracti sunt, utque praefecto arcis fides ficret egregii facinoris, partim sufiixa palis capita, partim barbaris illorum beneficiariis ad eflTerandos animos conccssa, qui et igni coxisse ut succum elicerent, et ex ossibus bibisse narrantur. Sed nec emta odia adversus Batavorum simplici- tatem, necparatae insidiae adversus providentiam diu value- runt. Tot periculis indefessi etiamnum littus illud frequen- tant et Lusitanos re nulla magis, quam fide sua accusant. In quamcunque vero terrarum partem oculos convertimus, eadem feritas ubique. Nam hostilitas dici non meretur, quae hostibus solita longe transgreditur. Quo ex genere plurima Batavis in Brasilia accidisse, navigantium diariis compertum est. Nos non omnia referimus, pracsertim cum uberrimam narrationum materiam, et huic argumento proprie convenientem res Orientales, hoc est Indicae ofFerant.
Postremo Indiam lustrare Batavi aggressi sunt, cujus con- Arttc viu silii non utilitas magis evidens, quam aequitas aperta est. Nam quae tandem ista non jam dicam lucri appetendi insania, sed plane invidia est, flagitare ut pars tanta naturae, quae ab Arabico usque sinu, imo si addas caetera, a freto Gadi- tano ad septentrionis confinia immenso littore difliinditur, in- que tot insulas excurrit, ut earum nec^numerum nec nomina quisquam norit, unius populi divitiis, imo luxui inserviat, et magna ex parte neglecta vacet, cum pluribus nationibus commercio occupandis alendisque sufficiat? Quid quod jam 174 I>S JURE PRAEDAE. CAP. XI.
olim Veneti cum Indiae populis mercatus exercuerunt? Quid quod nunc etiam altera ex parte Arabes, ex altera Siiienses ad eamdem negotiationem concurrunt? Audebuntne adhuc Lu- sitani ejus partem aliis negare, quod ipsi totum nec habent, nec habere possunt? Jam vero et illud accedit, quod multae istis temporibus Indorum nationes Lusitanorum non commer- cia tantum, sed contactum etiam aspectumque aversabantur. Non enim illic ut mercatores aspiciuntur, sed ut raptores alieni, oppressores humanae libertatis, non avaritia minus quam dominandi cupidine flagrantes: ita ut illis nemo utatur, nisi quatenus carere non potest. Nam Lusitaui cum priiiium in eam CHTbis partem venerunt, coloniis arcibusque positis, (nec enim videbant satis indtgenae, quid istis exstructionibus pete- retur) proxima quaeque in servitium traxerunt. Mox domes- ticis Indorum bellis permixti, quorum ipsi plerumque insti- gatores eraut, in partem victoriae venerunt: quibus artibus auctam potentiam deinde in illos vertebant, quorum opera vicissent* Ita collocatis passim praesidiis maritimae poten- tiae iiducia, cuncta sui formidine implerunt. Nam incom- parabilis exempla perfidiae, puerorum et feminarum principum laniatus, infesta Lusitanorum veneficiis regna, crudelitatem in subditas sociasque gentes detestabilem, Hispanorum e scriptis quam verbis meis discere lectorem malo. Testatum enim volo non ut nationem ullam maledictis insequerer, in hunc dicendi campum me processisse, sed ut facinora aperirem, quorum notitiam cauisa desiderat. Quare et merito eam veniam impetrabo, quam litigantes solent, cum adversarium aut testes in se productos refellendo injuria afficere non vi- dentur. Ita sane plerique judicant» si res in America Castel- knorum et Lusitanorum apud Indos conferantur, illorum violentiam, horum perfidiam multo insigniorem fore: neque enim Lusitanis minus esse malitiae, sed Gastellanis plus animi et Foboris. Haec igitur Indis odii causa » Batavis navigandi: quo ex tempore nihil tam impium tamque nefarium fuit, quod D£ JURB PRAEDAE. CAP. XI. I75 non avarissimi homines, ut Batavos illis locis averterent, aut facere tentaverint, aut etiam perfecerint. Nam ea in parte mundi eo graviora sunt Lusitanorum facinora, quam quae alibi contigerunt, quod gnari illic impares se viribus pacis et amicitiae imaginem induerunt, qua et ipsi tutiores essent, et homines minime malos de improviso acrius ofTenderent. Summa quaeque perstringemus, non tam temporibus (quam- quam et horum ratio habebitur) quam certis capitibus distincta. Dicimus populum Lusitanum hominesque Lusitanos, cum iic- tis criminibus nomen Batavum diffamaverint hostesque con* citaverint, unde atrocissimae clades consecutae sunt, tum praetcrea multos homines Batavos crudeliter et perfidiose ne- cuisse, vim etiam bellicam qua publice qua privatim priores intulisse, ita ut et Indorum populos, quod cum Batavis con* ' traxissent, ferro atque igni vastare aggressi sint. Sancteautem profiteor horum me nihil vulgaturum, quod non disertissimis testimoniis comprobatum ipse viderim.
p A R S II.
ART. I. Calumniae Lusitanorum in Batavos.
ART. II. SUBMISSI IN BaTAVOS HOSTES A LuSITANIS.
ART. III. FrAUDES ET PBRFIDIA LuSITANORUM IN BaTAVOS.
ART. IV. COEPTUM A LUSITANIS BELLUM IN BaTAVOS.
ART. V. BbLLUM LUSITANORUM IN AMICOS BaTAVORUM.
Primum ergo dum et Batavici mores Indorum gentibus et Artic i. Indorum sermo Batavis incognita eraat, merito nihil visum est facilius, quam aditum Batavis in Orientcm calumniis prae- cludere: quae etsi longissime, non dicam a vero, sed ab omni similitudine veri abhorrebant, fidem tamen invenire po- terant apud ignaros et non injuria, post Lusitanorum in eas 176 • D£ JURE PRABDAE. CAP. XI.
regiones adventum, timidos ac suspicaces. Nihil enim proclivius, quam Europaeos etiam omnes infamare apud istos, qui tanta scelera viderant, tanta perpessi erant. Indicabant Lusitani, quo tutius ante experimenta mentiebantur, atque ita per reges regnaque omnia diflferebant, vcnisse piratas, quibus in mari sedes, quaestus in rapto, nulla sedes pacata. Argumenta dabant cultum simplicem, omatum omnem in armis et machinis. Nam Lusitani, quia inania apud barbaros multum valent et ipsis agnata superbia est, luxum in habitu et supellectile usurpant: arma, ut inter rudes, incuriosius habent. Haec ubi primo accessu revicta sunt, "alia spargebantur. Anglos esse scilicet, homines perfidos ac furaces, quibus ingcnium pejus terra nullum alerct. Et.quo major invidia accederet apud Indos, (maritimi plerique sub regibus Arabibus Mahu- metismo nomen dederunt,) mores eos, quibus Sinenses plu- rimum illis displicent, hominibus dissimillimis tribuebant. Gentem enim esse nullius numinis reverentem, quae nec rcligionc aliqua ncc legibus tencretur. Opes autem male partas haud mclius prodigere effusos in ebrietatem, quae ibi non levis infamia est. Accessit crimen illis quoque gentibus in- visum, Batavis inauditum, nefariae libidinis, cujus indicium csse quod nullum feminarum comitatum secum traherent, quod Lusitani solent: quare sequi, Batavis inter se nihil illicitum. Postquam haec visu coram refellebantur, aliud jactatum est: oram unde isti venirent classibus plurimum valere, neque nunc aliud sub velo negotiationis peti, quam ut exploratis aliquando terris indigenas depellerent, impe- riumque sibi stabilirent. Id sensuros brevi reges populosque, ni suam societatem in tempore implorarent. Haec literis aut interceptis aut demonstratis, haec deceptarum gentium ac Principum testimoniis eruperunt. jt/tMois96, Hoc illud est quod primo Batavorum in easpartesadventu, (quatuor erant naves quibus totidem magistri pracerant) apud Rasadaumam, quem supremum Javae Principem Lusitani vo- DE JURE PRAEDAE. CAP XI. 177 cant, et apud Dammae regem homines Lusitani Franciscus Materius, Batalia et Pesoa agebant. Nec minus apud ipsos Bantamenses, qui primi omnium cum Batavis contraxerunt: ibi enim omnes suspicionum auras captabant. Si longi iti- neris taedium et caeli insuetudo partem nautarum absum- serat, dum in mari piraticam exercent praeliis amissos nun- tiabant: si pro temporum ratione emtio difFerebatur, ne sic quidem dubium ad raptus venisse et invigilare occasionibus. Eadem spe dimissi Lusitani in omnes Javae portus, Pesoa Cidorum et Tubanum, Panarucam Batalia, Japaram alii et Jacatram et Janhanjavam, qui Batavis infamiam conciliarent, odia emerent. Nec semel fallere contenti, cum ista Javanis de Batavis mercarentur, Batavos vicissim (patebat enim ac- cessus 5 quin et conviviis excipiebantur) non desinebant a commerciis absterrere, ostentando Javanarum gentium perfi- diam. Postquam a Java reditum est (cessatum enim a mer- catoribus, donec prima tentamentarenuntiarentur)Taprobane, quae nunc Sumatra, vetustissimae celebritatis insula, adiri «^»»* ^599- coepit, missis navibus a Zelandica societate, quibus Cornelius Houtmannus imperabat. Hic Alphonsus Vincentius Lusitanus paria Javanis confictionibus Achinensi regi insusurrabat. Si- -^»»<» ^"^- mul ad Moluccas itum priore Jacobi Neckii navigatu, eadem- que illic a Lusitanis disseminata praefectus et optimates Am- bonae, qui eam rempublicam regunt, non dissimulabant. Quo tempore et Ternatae regem similibus mendaciis soUicitabant, et qui Bandam insulam colunt ad expellendos Batavos, qui navibus digressis permanserant, ejusdcmmodi criminationi- bus incitabantur. Adeoque longe serpsit hoc malum, ut ne Bomeonensibus quidem iritandis abstentum sit, ut eorum qui cum Oliverio fuerunt relatu cognitum est. Nec semel men- tiri satis fiiit, sed reditum semper in easdem artes. Nam et his, qui postea Willekeni praefecti jussu Acheni in Taprobane ^nuo kjoo. manserant, ofiicia summa regis amicitiamque verti in con- temtum et odia ejusmodi sugillationibuscompertum est, absci- 12 178 DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.
sis non tantum commerciis, sed adito etiam vitae discrimine.
yinno eod. ^ox cum Achcnum venissent naves, quibus Petrus Bottius praeerat, missus a societate Hollandica posteriore, eadem in aula eaedem rursus artes, misso scilicet Malacca, quae Lusi- tanorum colonia est in continente contra Taprobanen, mo- nacho Franciscano legati specie et centurione Roderico de yinno 1601. Costa Motamorio. Secunda autem Neckii peregrinatione scrip- tae literae ad regem Ternatae, sermone Malaccensi, et man- data nuntii per interpretem reddita, easdem accusationes con- tinebant: cum ille subito pavore attonitus et velut regni sui insidiatores respiciens vix tandem precibus placaretur, ne inimicorum saevitiae Batavorum innocentiam condonaret. Si- nensibus etiam, ut eorum animos a Batavis averterent, quid non et quoties conati sunt persuadere, nisi quod gens perspi- cacioris judicii etiamnum experiri illud mavult, quam Lusijinno i(jba. tauis credcre? Non minus frustra Jacobi Hemskerckii adventu laboraverunt apud reginam Patanae et apud Jorae regem, (sunt haec regna in continentis regione, quaeSiamensishodie, pars olim, ut nonnulli putant, aureae Chersonesifiiit,) utBa- tavorum amicitiam, quam illi avidissime erant amplexi, sus- pectam insimulationibus facerent, invalidis jam Lusitanorum mendaciis et satis ipso tempore convictis, cujus filiam veri- tatem non immerito antiqui dixere. Jam vero ex his, quae fortuna quadam celari non potuerunt, quam multa esse colligi- mus, quae in notitiam nondum pervenerint?
^rtic. II. Nemini igitur mirum videri debet, si cum his calumniis a pretio pondus accederet, hostes Batavis et sicarii e turba aut decepta aut etiam venali submitti potuerunt. Quo facto non suam modo quietem Lusitani et Batavorum poenas lucra- bantur, sed cuncta simul caecis turbabant suspicionibus, ut Batavi ex paucorum improbitate aestimatas gentes fugerent: ita ut nihil propius factum sit, quam ut istis difficultatibus Indica mercatio in' perpetuum desponderetur. Primo enim ^nno 1595. appulsu Batavorum in Javam Lusitani, cum se palam amicos DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 1/9 profiterentur, quod nocentium genus est pessimum, venirent saepe in naves, benigne acciperentur, vocarent vicissim, quas interea proditiones, quos dolos struxerint, operae pretium est referre. Rasadauma erat, is quem dixi, totius, ut quidem tunc Lusitani ferebant, Javae dominator. Caeterum regulis obsequium detrectantibus cum bello contenderet, non tantum regni summa, sed et fortunarum maxima parte excidisse dice- batur. Res est audaciae plena in homine nobili paupertas. Ille itaque pro omni jactura duo haec tantum comparaverat, armorum peritiam, quanta in ejus gentis homine esse poterat, singularem, et quod nunc ibi rebus desperatis ultimum per- fugium est, Lusitanorum societatem: a quibus tum colebatur titulo Imperatoris. Hunc illi emtum in Hollandorum pemiciem Bantamum perduxerant, ubi tum naves erant Batavicae, in- struxerantquedolum, ut Rasadauma invitatis ad epulasnavium ducibus mox, quasieosdem reduceret, naves improviso impetu adoriretur. Hoc praefectus Bantami sive prodicus (nam pupilli cognati nomine regnum administrat), cujus auxilium eam ad rem Lusitani poposcerant, primum per nuntium, deinde legatis e navibus coram ipse indicavit. Nec secus quam praedixerat evenit. Invitantur ad condictum Batavi: excusant. Unus Lusitanorum Petrus Taido, gubernator, de- vinctus honesta Hollandorum familiaritate, tali facinori as- sensum non commodaverat: unde veriti caeteri ne per illum dolus enuntiaretur, quinque suorum e numero mittunt, qui securum in aedibus suis et lecto tnicident: nec sceleri suc- cessus abfiiit. Atque interim elusa fraude Rasadaumam ad parandam secum vim, exornandamque classem in oppido Jacatra hortantur: sed hujus etiam consilii ordo omnis per Taidonis mortui ministrum defertur, qui cum Hollandis operam suam addixisset, a Lusitanis in oppido Bantamo per vim ereptus et misere discruciatus est. Videbant fere Lusitani se nihil effecturos, favente Batavis prodico Bantamensi: ipsum itaque dolis et donis aggrediuntur: nec illi a qualicunque lucro l8o DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.
animus abhorrebat, praesertim cum eodem facto et praeda cx Batavis et pretium a Lusitanis speraretur. Primum elicere merces, ad se trahere, permutationem in aliud tempus rejicere. Ubi Hollandi plura promere jussi cunctabantur, vocatos ad se navis praefectos Houtmannum, Guilielmum Ludovicium, Aegidium Valkenerium decemque alios subito vinciri jubet. Et ne tum quidem dissimulabat Lusitanorum rogatu ista fieri, qui metuere se fingebant, ne navem suam in portu quaerentcm exitum Batavi interciperent: hac specie illos velut obsides oraverant detineri. Sed et illud captivis innuebat, dare operam apud se Lusitanos, ut numerata mercede quater millium num- morum regalium, ipsos in suam acciperent potestatem: simul atrocissimorum suppliciorum metus quotidie miseris injicie- batur. Eodem tempore accidit, ut Javani Lusitanorum impulsu scaphas cymbasque Batavorum provcctas longius oppugnatum venirent: quos cum fortiter illi repulissent, praefectus Ban- tamensis facto admonitus, non essc contemnendam ejusmodi hominum bonitatem, concordiae rationes iniit: cujus con- ditiones etsi periniquae erant, et redimi eos jubebant duobus millibus regalium, qui ne obtentu quidcm juris ullo capti erant, tamen accipiuntur. Sed quo res Batavae loco meliori esse coeperant, hoc magis Lusitani prctiiim proditionis in- tendere. Venit enim Malacca legatus: is dona multa ad praefectum et proceres adfert, atque inter caetera regalium sex millia, quibus Hollandorum necem mercaretur. Versi