otiiwy venit, sed aut £ilx^fioL aut iS/x/«: quae quomodo dif- ferentem faciant exsecutionis modum postea videbimus ^ IUud nunc constat personas eas, quae injuriam quomodocunque faciant bello subjacere, si quidem juri subjacent. Nam et lex apud Demosthenem * est iiran^ptufia rm Ixowrlav xxi dxou- ^losv dfixpnifidToov, nec ca tantum corrigit quac sponte, scd ct quac non spontc pcecantur. Sequitur ergo non eos duntaxat, qui agunt voluntate libera, hoc est principales et socios, sed instrumenta etiam, hoc est subditos, recte hostium no- mine contineri. Nam subditus in eo quod jussus facit etiam si non cHix^ tamen iroisl ret Siixx ', injusta facit, ctsi non in- juria. Ad subditos pertinent ista apud Romanos solemnia in denuntiatione *: Populis priscorum Latinorum^ hominibus priscis Latinis bcllum indico facioquc. In rogatione ': Fcllcnt^ jubcrcnt Philippo rcgi Maccdonibusque, qui sub rcgno cjus csscnt bcllum indici. In ipso decreto *; Populus Romanus cum populo Hcrmundulo hominibusquc Hcrmundulis bcllum jussit: quod annotat Cincius in re miliuri. lUa autem for- mula ^ etiam socios comprehendit: Hostis sit illc quiquc in^ tra pracsidia cjus sunt. Ulud insuper sciendum est quod in jure diximus, idem ex contrariorum ratione in injuria obti- nere, ut quaedam in ipsa exsecutione oriatur. Nam justae exsecutioni qui resistit sciens nesciensve injuriam facit. Aut enim detinet id quod alienum est, aut non facit id quodfacere tenetur: quin etiam offendit eum quem offendere non debet. Non igitur tunc duntaxat respublica bello persequenda est, cum ipsa primitus facit injuriam aut ejus reipublicae ma- gistratus publico nomine atque auctoritate *: (fecimus enim et hoc quod per alterum facimus:) sed tunc etiam cum cives qui fecerunt injuriam ipsa tuetur: et cives vicissim cum in- DE JURE PRAEDAE. CAP. VII. 75 juriae auctorem rempublicam aut magistratum propugnant K Quia scilicet leges inferiores ut septima et undecima, cum ex regula tertia et quarta oriantur, praelatae sex primarum alicui, quae sunt Naturae et Gentium leges, ex regula sci- licet prima et secunda, non jus faciunt sed injuriam *. His constitutis justum est hellum his, qui yoluntarie gerunt, in ^^j- ff' singulos et in remp.^ qui quaeve cujusve magistratus in^ juridm fecerunt * et in remp., quae civem injuriae auctorem tuetur inque eorum omnium^ qui injuriam faciunt^ qua tales sunt, socios et subditos. Proprie ut diximus jus non spectatur in subditorum actionibus, quatenus isti scilicet agendi principium a se non habent. Subjectum enim juris, ut ante attigimus, est voluntas, quae a rationis apprehensione dirigitur, theologis etiam auctoribus. Instrumenta autem ex aliena agunt voluntate. Sed notandum subditos, quamquam instrumenta sunt, esse tamen homines, homines autem nisi ex sua voluntatenonagunt, extra actiones scilicet naturales. Quomodo igitur ista conciliabimus? Hoc modo ut dicamus subditorum N^va d$- voluntatem regi ab imperantium voluntate, (quod instrumen- tis convenit) ita tamen ut ratio non repugnet: idque ipsum quodammodo justum esse. Exemplum sit in servis, de quibus multa Aristoteles *. Nam cum alii omnem virtutem atque adeo justitiam servo eriperent, alii eamdem tribuerent, quae. in libero homine est, egregrie distinguit philosophus, cum dicit non perfectam in servo desiderari, sicut in eo qui im- perat, sed eam quae ad usus serviles necessaria est: hanc autem parvam tss^. Cum enim servus rationis sit particeps, non posse eum omni virtute spoliari, neque vero homini libero adaequari, cum non habeat ro fiovXsurinov^ vim libere deliberandi. Partim igitur, ut dicere occoepi, ratione utitur, j6 DB JURE PRAEDAB. CAP. Vll.
partim non utitur, quo illud Homeri f mirifice pertinet: ToUitur huic hominum gencri pars altera mentis Ab Joye, servilem voluit quos ducere yitam. Itemque partim virtutis capax est, partim non est: lilAiffu Tfi^ ifiixii^ iirocufiii ^vAioy.?W« Dimidia yirtute caret seryirc coactus. Quod autem in servo idem in subditis aliis obtinet, ut in fiUo. Nam, ut inquit ille, virtus pueri ouk o^oti vfik ouriy kmv. «AAi 7rfi6q riy rixetov iwd ^pwfcfwy, non ipsius ad ipsum, sed ad eum qui ut perfectior ilU praeest. £t universalis haec diflrerentiae$troS£/!;t^»^0f ie«)i^;t:oiCiiiw» eius nimirum quod impe- rat et eius quodparet: in quo ordine sunt et cives sigillatim con- siderati» Sunt enim servi legum, ut apud Ciceronem ^ est; omne autem quod imperat est ei quod paret causa virtutis, ^ ut Aristoteles explicat, Quo respicit Tacitus *: Principi sum- mum rerum judicium Dii dederunt, subditis obsequii gloria relicta est. In his igitur verum est, quod Carneades et Aca- demici perperam ad omnes transtulerunt » justitiam in opini- one consistere: ou ^ei Ak)^ vifi^ » non natura sed /ege. Esse enim obtemperationem institutis populorum. Eamdem justitiam Peripatetici modo legalem vocant, modo generalem, quia ra- tione eadem esse potest cum omnibus virtutibus, quatenus in praeceptionem cadunt. Addunt scholastici^ sicut eam t [Locus Homeri est in Od. 1. 17. vs. 322. sq. sed verba discrepant^ nam hodie editur: ^fuw ydp T&fsrfls dtnooUvvim ntp&oitct Ta\>i oofipoi, «iVay fuv xara MXtov ^fJMp iXipnv, At Grotius, qui hic non de virtute, sed de ratione loqueretur, Platonis [deleg. p. 777. a.] et Athenaei [1. 6. c. i8.] lectionem praetulit. Mox, ubi de virtute sermo est, ipse quoque alteram scripturam adhibet, sed memoriter et ita ut duo Homeri versus contrahat in unum, qui hac forma nusquam exstat.]
DE JURE PRAEDAE. CAP. VII. Jf?
justitiam quae in commutatione est, inter partes, quae in distributione, a toto ad partes, ita hanc a partibus ad totum consistere. Primum igitur quod dixi, justum ne subditis quidem bellum esse, si ipsorum ratio repugnet ^, eamdem sen*^ tentiam theologi * sic efferunt: Quidquid non ex fide est^ peccatum est: mala est enim voluntas ^ ut dicunt scholastici * ^ quae a ratione etiam errante dissentit. Tunc autem ratio re-» pugnat, cum dictat jussum reipublicae aut magistratus et sic leges ordinum inferiorum non consemire cum superiorum or-^ dinum legibus, et consequenter injostas esse per legem de-* cimam tertiam; quod et regulae convincunt unde singulae legcs oriuntur. Tritum illud, satius Deo parere quam ho* minibus ^, quod ad nostram disputationem ita adaptat cum exemplo Ambrosius *: Julianus tmperator quamvis esset apostata habuit tamen sub s$ Christianos milites: quibus cum dicebat: Producite aciem pro defensione reipublicae^ obediehant ei: cum autem diceret eis: Produeite arma in Christianos^ tunc agnoscebant imperatum coeli, Quin et Jurisconsulti * omnes non esse obediendum dicunt Principi, a quo manifestum sit id quod injustum est imperari. Et in maleficiis neminem mandato excusari ', nam et domino. piraticam facienti aut simile quid injustum natura, non sine poena servum dicto audientem esse *. Et Seneca •: Non enim aut nos omnia jubere possumus^ aut in omnia servi pa^^ rere coguntur. Contra rempublicam imperata non facieni ^ nulli sceleri manus commodabunt. Supra^^autem ostenderat» quae servi est in dominum, eam esse militis in ducem et in 78 D£ JURE PRAEDAB. CAP. VII.
regem subditi rationem. Consentit Hieronymus ^ qui de ser- vis et filiis locutus, in illis, inquit, tantum debcant domtnis pafentibusque esse sutjecti^ quae contra Dei mandata non sunt. Neque ilii igitur extra culpam, qui aut mortis metum aut bonorum amissionis praetendunt, dum ministros se faciunt cognitae aut creditae injustitiae. Comes enim justitiae for- titudo potius quaelibet mala tolerare decemit, quam malo consentire^ ut in re simili dixit Augustinus ^ Cum autem ratio non it in contrarium, etiamsi contineat in se injuriam, bellum tamen respectu subditorum non est injustum '• Quod locum habere debet etiam iu subdito de justitia dubitante, ut docet contra Adrianum Victoria *. Posita enim regula est, obediendum potestatibus ', a qua recedere nemo debet *, nisi per apprehensionem legis decimae tertiae. Qui vero ambigit apprehendit nihil. Nec obstat, quod dubitas ne feceris. Non enim qui dubitat bellum quod imperatur justum sit necne, statim et illud dubitat, an in dubio obediendum sit. £t hoc quidem, cum cessat ratio, seu nihil definit. Multo autem magis hoc ipsum dicetur, cum ratio subditorum a bello stat: quod merito plerumque aCcidit. Jus enim ex facto oritur. dZStfoT Facta autem, utpote singularia, nec per artem nec per scien- tiam cognoscuntur, quae sunt duntaxat universalium. Pau- cissima autem sunt, quae sensibus percipiuntur, quia eodem tempore uno tantum in loco esse possumus. Sensus autem nisi proxima non percipit: nec uUus est alius vere noscendi modus. Hac necessitate humana ratio compulsa ad factorum judicia regulas sibi quasdam verisimilium sive rav slxircov fa- bricavit. Hae sunt 7rpo^ii\p€t? quaedam, Latine praesumtiones, non ut in disciplinis certae atque perpetuae, sed quales maxime DE JURE PRAEDAE. CAP. VII. 79 secundum naturam haberi poterant, ut nimirum ex his, quae plerumque accidunt similia concluderentui* *; unde facti quaestio conjecturalis dicitur. Nam probationum, quas in judiciis re- cipimus, nullae necessario demonstrant: sed omnes ex istis praesumtionibus ag M ro Trcxi^ ex eo quod plerumque evenit^ originem sumunt *• Principium autem praesumtionum facti hoc videtur esse, quod afFectiones illas, quae maxime sunt naturales, ut verum et bonum, tum caeteras quae hinc deri- vantur, rebus cunctis inesse quodammodo sumimus. Hoc ex fonte sunt sobolis certitudo, possessionis commodum, testium et instrumentorum fides, jurisjurandi auctoritas. Cum autem de singulis bene opihari caritatis regula praecipiat *, tum maxime nos ratio et divinae literae ^ vetant magistratuum esse detractores. Muniti enim sunt maximis praesumtionibus, cum ob juramentum, quod fere solent praestare, tum ob consen- sum reipublicae et civium testimonia, ita ut si quis de illis secus existimaret, is non ipsos modo perfidiae, sed maguam etiam multitudinem stultitiae damnaret, quae cuncta sunt na- turalibus istis quas dicebam ajfectionibus contraria. Quod- si in caeteris artibus, qui unamquamque profitentur periti in ea et diligentes censeri debent *, quid obscero est, cur magistratus, qui justitiae sunt sacerdotes non existimandi sint de belli causa sapienter judicasse? Est enim id officium boni magistratus. £t cum civibus judicant talia accidisse, ob quae bellum moveri debeat, cur noh illis fides adhibenda sit, ut verum dicentibus *? Cumque nihil sit quod obstet, quomodo non inferiores leges cum superioribus convenire et idem esse, quod magistratus et quod Deus praecipit ^^, par sit credere?
8o Dtt JURE PRAEDAB. CAI^. VII.
Quod autem in subdids sub republica aut magistnitu con^ stitutis, idem in filiis et servis obtinet, qui in sacris patemis aut dominica sunt potestate. Cum autem rationem non re* pugnantem requirimus, probabilis intelligi debet ^ Neque enim crassa ignorantia juris puta naturalis aut fiicti inscitia, quod aliquis scire tenebatur, a peccato excusat Sunt enim quaedam, quae sine culpa non nesciuntur: ea ipsa autem culpa cum jurisconsultis tum philosophis * poenam mereri traditur. Demonstrata estveritassententiae ejus» quae admultorum con- scientias placandas non parum perdneL Eam Augustinus ' his verbis concepit: Etgo vir justus si fortc sub rege etiam sacrilego militet^ rccte potest illo jubente bellate: si yice pacis ordinem servans, ^uod sibi jubetur yel non esse cdntra Dei praeceptum certum est^ yel utrum sit certum non est: ita ut fortasse reum faciat regem iniquitas imperandi^ in^ nocentem autem militem ostendat ordo seryiendi. Nos hoc ati!h'iii *"^^- *S^^^itit id bellum justam habet causam^ quod jubetur a superiore^ dum ratio probabilis subditorum non repugnet K Eadem vero opera soluta est quaesdo altera, quinam a sub^ ditis juste bello petantur. Hostes Romanorum in jure * di* cuntur, quibus populus Romanus beilum decrevit Et ubique subdid juste in illos bellum gerunt, in quos geri respublica magistratusve praecipit cum eadem quae modo exposita est exceptione *• Sed hic gravi quaestione implicamur. Supra enim diximus in bello per se injusto subditos nescientes tameh injuriam facere et sic recte bello peti. Hic autem didmus eosdem nescietites juste facere, cum bellum g^unt Qui autem juste facit, jure etiam et jus facit. Idem autein jus t$$t et injuria non potest, cum sint haec contraria. Sed ve- DE JURE PRAEDAE. CAP Vlt. 8l rum est juste eumdem et injuste agere non posse, cum utrum- que istud agentis animum respiciat, in quo contrariae afFec- tiones circa rem eamdem simul esse non possunt. Jus autem facere et injuriam pariter idem potest, sed non respectu 6jus- dem. Actiones enim ab eodem procedentes possunt esse con- trariae in diversis patientibus, sicut eadem ignis calefactione moliefiet cera, lutum duratur. Ita cum subditus legitima auctoritate bellum per se injustum gerit, injuria haec est ratione habita ejus in quem sumuntur arma, jus autem si imperantem consideres. Neque vero jus tantum, sed etiam justitia, cum, ut supra ostendimus, virtus subditi respicere debeat imperantem. Clarior res fiet ista argumentatione. Quod quis omittens injuste faceret, hoc ipsum non omittens juste facit. Injuste autem faceret subditus, si jubente magistratu bellum, quod ipse nesciat injustum esse, noUet gerere, pec- caretque non tantum civiliter, verum etiam adversus conscien- tiam ^. Miles enim^ ut apud Augustinum * est, cum obediens potestati sub qua legitime constitutus est, hominem occi^ dit ^ nulla civitatis suae lege reus est homicidii: imo nisi fecerit reus est imperii deserti atque contempti. Quod si sua sponteatqueauctoritate fecisset^ in crimen efusi humani san- guinis incidisset. Itaque unde punitur si fecerit injussus^inde punietur si non fecerit jussus. Sequitur ergo juste facere sub* ditum, cum bellum gerit, quod non existimat injustum esse, etiamsi eo ipso alteri fit injuria *. Neque vero hoc mirum videri debet. Nam et judex, qui reum insontem legitimis ta- men convictum probationibus condemnat, juste facit:idenim facit, quod nisi faceret peccaret: nec eo tamen minus fit in- nocenti injuria. Simile dici potest de exsecutore capitalis sententiae: tenetur enim exsequi nisi persuasum habeat in- 82 DE JURfi PRAEDAB. CAP. VII.
justum esse quod imperetur. £t quamquam his casibus error aliquis in ratione accedat, is tamen actionis justitiam non vitiat, cum ut scholastici ^ tradiderunt, voluntas conveniens erranti rationi in his demum mala sit, quae scire tenetur. Multae autem sunt bellorum justae causae, quas vulgo indi^ cari non expedit *: neque oportet privatum hominem in ea re esse curiosum. Nam si cunctatio permitteretur, dum cau- sam singuli examinarent, tempora resistendi hostibus prode- rentur. Potest huc referri: Is damnum dat, qui jubct dare. Ejus vero nulla culpa est, cui parere necesse est •• Et alte- rum *: Liber homo si jussu alterius manu injuriam dedit, actio cum eo est qui jussit, // modo jus imperandi fuit. Quod si non habuit^ cum eo agendum est qui fecit. Quod applicari potest Augustini * verbis: ut nihil justus praecipue cogitet ^ nisi ut bellum suscipiat^ cui bellare fas est, Scite igitur Panormitanus * sententiam Hostiensis contra bellum ita restringit, ut praesumi dicat justum esse bellum, quod a superiore potestate indictum est: nec ille solus sed omnes et theologi et juris utriusque professores ' in eo consentiunt, subditos, quotiescunque sic accidit, juste pugnare nec caedis concL VI. esse ullius reos. Hoc autem idem est ac si dicas: Justum est ' bellum subditis in eos, quos superiores bello peti jubent, r^- tione probabili subditorum non repugnante, Difficilis illa et agitata multum quaestio, possitne bellum utrimque justum esse ", ex his quae dicta sunt explicari potest. Nam caetera quae ad justitiam requiruntur, puta auctoritas et bellandi mo- D£ JURE PRAEDAB. CAP. VII. 83 dus et animi intentio, quin utrique parti adesse possint nul* lam habet dubitationem. Omnis autem difficultas iu ea parte residet, de qua nunc egimus. Nec enim fieri posse videtur ut ei, qui jus suum exsequitur, tamquam injuriam facienti jus sit resistere. Discrimen igitur habendum est subditorum et im- perantium. Nam in ipsa republica seu magistratu belli auc- tore facilius accidet ut injuria utrimque, quam ut jus inve- niatur; ut si cum quinque debeantur alter decem petat, alter offerat nihil. Nam idem hic est quod in contrariis effatis, quae simul falsa esse possunt, simul vera non possunt, Illud quidem contingit ut in jure aut facto principes labantur * et sit quidem error excusabilis: sed hoc ipsum in foro si contin- gat, non eo magis dicetur jure litigatum. Nam in his qui vo- luntarie agunt, ut juste agant, necesse est actionem in se legibus esse convenientem, Quapropter eorum qui yoluntarie ^^^?^^-. agunt respectu, bellum ex utraque parte justum non datur. Caeterum administros tantum si consideres, quominus bellum utrimque justum esse possit nihil impedit. Omnis enim justitiae causa consistit non in re una, sed in jussu diversorum im* perantium contrario et ipsorum opinione. Facta autem di- versorum contraria se mutuo non impediunt, sicut et opiniones contrariae et utraeque probabiles eadem de re hominibus di- versis incidunt: Quis justius induat arma Scire nefas: magno se judice quisque tuetur *. Est et super eodem argumento illud TuUianum ': Erat autem obscuritas quaedam^ erat certamen inter clarissimos duces: • multi dubitabant quid optimum esset, multi quid sibi expediret, multi quid deceret, nonnulli etiam quid liceret, Hi sunt igitur qui justi hostes passim vocantur, isti nimirum, justi qui quod faciunt superioris imperii faciunt decreto. Unde * Vict. de jure beUi. n. 59. ' Lucan. [Phars. 1. i. vs. lad.sq.] * proMarc.
6* 84 DB JURE PRAEDAB. CAP. VII.
justi hostes non sunt in republica tjnranni aut rebelles, extra rempulicam latrones et piratae. Cujus rei causa antehac non satis animadversa est. Sed omnium theologorum jurisque pru- artf!!'iL dcntium * consensu: Subditorum respectu bellum ex utraque parte justum datur, praecedente scilicet jussu, pui ratio probabilis non repugnet.
CAPUT VIII.
DB FORMA BELLI SUSCIPIENDI GERENDIQUS.
QUAESTIO VII.
ART. I. QUAE SIT JUSTA FORMA BELLI PRIVATI SUSCIPIENDK ART. II. QUAE SIT JUSTA FORMA BELLI PUBLICI SUSCIPIENDI.
ART.III.QUAE SIT JUSTA FORMA BELLI GERENDI VOLUNTARIIS.
ART. IV. QUAE SIT JUSTA FORMA BELLI GRRENDl SUBDITIS.
COR. I. QUATENUS LICEAT SUBDITOS HOSTIUM OFFENDERE.
COR. II. An DETUR DEPRAEDATIO UTRIMQUE JUSTA RESPECTU SUBDITORUM ET QUATENUS.
COR. III. An praedae acquisitio justa utrimque detur ET QUATENUS.
Forma etiam modusque belli aliter in his qui voluntarie agunt, aliter in subditis venit consideranda. Et sicut in rebus pleris- que alia est forma inchoans, alia permanens, ita belli quidam sponte suscipiendi, quidam et sponte gerendi modus est. For- ma autem, ut veteres philosophi * docuerunt, quasi numerus est quidam: et justa igitur forma numerus convehiens juri.
DE JURB PRAEDAE. CAP. VIII. 85 seu legum quaedam inter se hamonia. Ejusautemharmoniae, ut ita dicam, concentum regit lex decima tertia. Bellum exse- cutionem esse diximus. Ad eam rite constituendam lex nona et lex duodecima duntaxat pertinent. Prius autem est videre de eo bello quod a privatis suscipitur, in quo difficultas sta- tim se non levis ostendit. In privato enim bello judicium praecedere non potest: cum enim judicia sint penes rempubli- cam 5 accedente ejus auctoritate bellum desineret tsse priva- tum *. Quomodo igitur justam habere speciem potest bellum quod privatum est, cum lex nqna et duodecima praecedens judicium requirant? Quod in singulis etiam casibus auctoritate sapientum jurisque civilis comprobatur. Nemini enim Principe inconsulto datur armorum movendorum copia *: esset enim hoc non justum bellum, sed privatum latrocinium ': unde si quis injussu populi aut Principis bellum gesserit delectumve ha- buerit aut exercitum comparaverit, lege Julia tenetur majesta- tis *. Quorsum igitur praesidia in publico disposita, quorsum interdicta et cautiones de non offendendo in jure proditae, nisi ut privatae defensioni non esset locus *? Ad suae rei vindica- tionem quod attinet statutum scimus, si dominus possessio- nem ante adventum judicialis arbitrii violenter invaserit, et possessionem debere restitui et dominium amitti *. Similiter indebitovis esse dicitur, quoties quis id quod deberi sibipu- tat non per judicem reposcit, et jus crediti illi perire qui jus sibi dixerit '• Delicti causa etiam apertior: /t^jf kavrovg ijcSt- xovvreg, fion vosmct ipsos ulciscentes, inquit Apostolus ': et Seneca •: inhumanum yerbum est et quidem pro justo recep^