Incipit liher de contemptu mundi sive de miseria humanae conditionisy a Xo— thario diacono cardinali sanctorum iSer- gii et Bacchi editus^ qui postea Imo^m centius papa tertius appellatus est^ Et dimditur in tres partiales libros.
piioiiOoirs.
Domino patri charissimo P. dei gratia Portaensi cpiscopo Lolharius, indignus dia- conus, gratiam in praesenti et gloriam in futuro. Modicum otii, quod inter multas an- gustias nuper ea, quam nosti, occasione cap- & tavi, non ex toto mihi praeteriit otiosum. Sed ad deprimendam superbiam, quae caput est omnium vitiorum,» viliiatem humanae conditionis uteunque descripsi. Titulum au- tem praesentis opusculi vestro nomini dedi-io cavi rogans et postulans> ut si quid in eo ve- stra discretio dignum invenerit, divinae gra- 1. dei gralia om. C. 3. et om. Cla. 4. tn- ter miguslias muUas M. 5. quam nostie ii, 9. an- tem om. M. tO. veslro nomine M.
Google 12 PROLOGV0* tiae totum adscribat. Si yero paternitas ve- 8tra suggesserit^ dignitatein humanae naturae, Christo favente, describam, quatenus ita per hoc humilietur elatus, ut per illud humilis 5 exaltetur.
1. adscribatis C. 2. vilitatemf superp. digniia^ fem, M. 3. ita om. M. 4. «(] el M. humilis ex" mltetur] homo nunc exaUehir^ ad marg.: ah humHis gratuletur, M. humilis gratuletur A.
Google iiiBER PRinirs.
CAP. I. De miserabUi humanae candUionis ingressu.
Quare de vulva matris egressus sum, ut yiderem laborem el dolorem, et consu- merentur in confusione dies mei?^ Si talia de se locutus est ille, quem dominus san- ctificavit in utero^ qualia loquar ego de me, 5 quem mater mea genuit in peccatis? Heu me, dixerim, mater mea, quid me genuisti, filium amaritudinis et doloris? Quare non in Yulva matris mortuus sum? egressus ex utero non statim perii? Cur exceptus geni- lo bus, lactatus uberibus,i> natus in combustio- nem et cibum ignis?^' Utinam interfectus [Inscript.] De mUeria kominis MC. 4. quem deus M. 6. tfi peceaio M. 9. matrie om. M.
Quare egressue C. e»] de MJa. i\. combusHonem] eonfusionem MA.
Google 14 IimOCEHTII FP. III.
fuissem in utero, ut fuisset mihi mater mea sepulchrum et vulva eius conceptus aeternus.A Fuissem enim quasi non es^em^ de utero trans- latus ad tumulum> Quis ergo det oculis meis 5 fontem lachrymarum,^' ut fleam miserabilem conditionis humanae ingressum, culpabilem hu- manae conversationis progressum, damnabilem humanae dissolutionis egressum? Consideravi ergo cum lachrymis, de quo factus sit homo, 10 quid faciat homo^ quii facturus sit homo. Sane formatus de terra, conceptus in culpa, natus ad poenam, agit prava quae non licent, turpia quae non decent, vana quae non expediunt, fiet cibus ignis, esca vermis, massa putredi- 15 nis. Exponam id planius, edisseram plenius. Formatus est homo de pulvere, de luto, de cinere, quodque vilius est, de spurcissimo spermate: conceptus in pruritu carnis, in fer- vore libidinis, in foetore luxuriae, quodque 20 deterius est, in labe peccati; natus ad laborem, dolorem, timorem, quodque miserius 1. «1] el Ca. fuisset mihi om. Ca. 5. «1 (f«- fUam C. 6. humanae condilioHis M. 8. Consi^ deraverim ClaJ, Coneideraterit Cv. 9. enim ergo M. 10. faeturus] futurus MA, sit] e«lM, stfmJ. ll.tii] deOk» 14. esea verinibus C. 20. ad laborem^ timoremy dolorem M.
Google csst^ ftd morlem. Agit prava, quibns affenittl deum, offendit proximuni, offendit seipsom» Agit turpia, quibus polluit famam^ poHuit coRscientiam; polluit personam. Agit yana, qaibus negligit seria, negligit utilia, ftegligit & necessaria. Fiet cibus ignis, qui semper ar- det et urit inextinguibilis, esca vermis, qui semper rodit et comedit immortalis, massa putredinis, quae semper foetet et sordet horribilis. ^ CAP. II. De viUtafe materiae ipsius hominif.
Formavit igitur dominus deus hominem de limo terrae, quae caeteris elementis est vilior, ut patet Gen. 2. Planetas et stellas fecit ex igne, flatus et ventos fecit ex aere, pisces et volucres fecit ex aqua, homines et 15 iumenta fecit de terra. Considerans igitur aquatica homo se vilem invenict, conside- rans aerea se viliorem agnoscet, conside- rans ignea se vilissimum reputabit^ nec va- 3. foUuit famam, poUuii personam, poUuit con^ sHeniiam M. 6. Fit J. [Inscript.] ipsius ho^ mUnis om. C. De vUitate maieriae, de qua faetm e«f homo J. 12. quae caeteris est indignior eie^ mentis M. 13. ut patel Gen, 2. om. M. 16. Conside^ rans ergo M. 17. homo om. CJ. \9,nee sepa^ rifieabit C.
Google 16 IHIIOCIIITII PP. III.
lebit se pariGcare coelestibus, nec audebil se praeferre terrenis, quia parem se iumen- tis inveniet et similem recognoscet. Unus. est enim hominum et iumentorum interitus 5 et aequa utriusque conditio, et nihil habet homo iumento amplius. De terra orta sunt^ et in terram pariter revertentur.* Verba sunt ista non cuiuslibet hominis, sed sapientissimi Salomonis. Quid est igilur homo, nisi lutum 10 et cinis? Hinc enim homo dicit ad deum: Memento quaeso, quod sicut lutum feceris me, et in pulverem me reduces.i> Hinc et deus inquit ad hominem: Pulvis es, et in pulve- rem reverteris.<^ Comparaius sum (ait lob) i&luto, et assimilaius sum favillae et cineri.^ Lutum efficitur ex aqua et pulvere, utroque manente; cinis autem fit ex ligno el igne, utroque deficiente. Expressum mysterium, sed alias melius exprimendum. Quid ergo lu- 2. »e paremJ, 3. el saperp. M. 4. entmom. M. inUritus hominum el iumeutorum J. 5. aequa superp. M. habel] potesi C. 6. amplius iumetUo M. 8. Verba isia 9unt J. 9. igitur] erao M. 12. redueee me MJ, me deduces Ca. lo. Cini» es el fi» ctnerem reterterii MJ. 14. Job ad marg. poo. M. 17. «r t^Me el iigno M. 19. meliue om. CJ, superp. M.
Google Dl COIIT. MtniDI. LIB. I. 17 tum superbis? de quo pulvis extolleris? unde cinis gloriaris?
CAP. III. Be vitio concepHonis, An illud forsan respondebis, quod Adam ipse fuit de limo terrae formatus^ tu autem ex humano semine procreatus? At ille fuit 5 formatus de terra, sed virgine, tu vero pro» creatus de semine, sed immundo. Quis enim potest facere mundum de immundo conce- ptum semine?^ Quis est homo, ut imma- culatus sit et iustus appareat natus de mu- lo liere? Ecce enim in iniquitalibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.i» Non in nna tantum iniquitate, non in uno tantum delicto, sed in multis iniquitatibus et in multis delictis. In delictis videlicet et ini- is quitatibus propriis, in delictis et iniquitafibus alienis.
3. forsan] forte M. 6. de terra virgine C, de terra sed de virgine M. 8. facere eonceptum mun» dum de immundo conceptum semine H. 9. Quidesi homOf quod C. 14. tantum om. C. 15. videli» eei om. MJ. t» delietis videlicei et iniquUatilms pro~ priie, in delictis et intquUatibus alienis] in dUictie videlicet et iniquitaiibus aUenis C.
Google 18 IIIHDOIHTII Pr« III.
CAP. IV. Be amcepUoM inftuiHt» Est enim duplex conceptio, una semi- minum et altera naturarum. Prima fit in commissis, secunda fit in contractis. Pa- rcntes enim committunt in prima, proles con- 5 trahunt in secunda. Quis enim nesciat con- cubitum etiam coniugalem nunquam omnino committi sine pruritu carnis, sine fervore liixuriae, sine foetore libidinis? Unde semina concepta foedantur, maculantur et vitiantur, 10 ex quibus anima tandem infusa contrahit la- bem peccati, maculam culpae, sordem iniqtii- tatis, sicut ex vase corrupto liquor infusus cornimpitur, et pollutum contingens ex ipso contactu polluitur. flabet enim anima tres i5naturales potentias, sive tres naturales vires: rationalem, ut diseernat inter bonum et ma- Inm; irajsicibilem ^ ut respuat malum; concu- piscibilem, ut appetat bonum. Istae tres vi- res tribus oppositis vitiis originaliter corrum- 2opuntur; vis rationalis per ignorantiam, ut non discernat inter bonum et malum; vis irascibilis per iracundiam, ut respuat bonum; tore humriae H.
Google DB COIIY. Mirtflirl. LIB. I. 19 vid oontxi^seihilis per concupisoentiBin, ttt appetat maknn. Prima gigfnit deliclum, ulti- ma parit peccatam, media delictiim general? et peccatum. Est enim delictum non facere faciendum; peccatum agere non agendum. 5 Haec tria vitia contrahuntur ex carne cor-. rupta per tres naturales iUecebras. In carnali quippe commercio raiionis sopitur iAtiutus, ut ignorantia seminetur, libidinis irritatur pruritus, ut iracundia propagetur, lo voluptatis satiatur aflfectus, ut coneupiscentia contrahatur. Hic est tyrannus carnis, lex membrorum, fomes peccati, languor natvt* rae, pabulum mortis, sine quo nemo na* scitur, sine quo nulkus moritnr^ qui, siis quando transit reatu^ semper tamen remaaat actu. Si enim dixerimusy quia peoGatum non hahemus^ nosipsos seducimus et veritas in nobis non est^ gravis necessitas et infelix conditio. Antequam peccemus, pec- 20 cato constringimur, et antequatn delinqua-- mus, delicto tenemur. Per hominem unum peccatum in hunc mundum intravit^ et per Google 20 IHROCBllTIi PP. lU.
peccatum in omnes homines mors pertransit.» An non patres uvam comederint acerbam, et dentes filiorum obstupescunt?(» CAP. Y. QuaU cibo concejftus mUriatur in uiero, Sed attende, quo cibo conceptus nutria-' 5tur in utero. Profecto sanguine menstruo, qui cessat ex foemina post conceptum, ut ex eo conceptus nutriatur in foemina, qui fertur esse tam detestabilis et immundus, ut ex eius contactu fruges non germinent, arescant loarbusta, moriantur herbae, amittant arbores foetus, et si canes inde comederint, in rabiem efferantur.^ Concepti foetus vitium seminis contrahunt^ ita ut leprosi et elephantiaci ex hac corruptione nascantur. Unde se- 15 cundum legem Hosaicam mulier, quae menstruum patitur, reputatur immunda^ et si 1. pertransiil J. Per unum hominem (ad mar^. mori) in hune mundum primum intravii et per peo- eatum primum in omne$ homines mor» pertran$it M. 2. comederunt uvam aeerbam M. [Inscript.] m Google DB CORT. MVNDI. IIB. I. 2t qais ad menstruatam accesserit, iabetur in- terfici.» Ac propter immunditiam menstruo- rum praecipitur, ut mulier si masculum pa- reret, quadraginta, si vero foeminam^ octo- ginta diebus a templi cessaret ingressu.^ -6 CAP. VI. De imbecnUiate infanHs, Quare ergo data est misero lux, et vita iis, qui sunt in amaritudme animae?^' Feli- ces illi, qui moriuntur antequam oriantur, prius mortem sentientes, quam vitam scientes. Quidam enim tam deformes et prodigiosi na- lo scuntur, ut non homines, sed abominationes potius videantur, quibus fortc melius fuisset provisum, si nunquam prodiissent ad visum, quoniam ut monstra monstrantur et osten- duntur ostentui. Plerique vero diminuti mem- i& bris, et sensibus corrupti nascuntur, amico- rum tristitia, parentum infamia, verecundia propinquorum. Quid hoc particulariter dixe- 3. «t moieulum pareret, ^adragiuia dielus a templi cestaret iHgre$$u, si vero feminamy septua» gmta. J. 7. mj his MCIJ. 15. ostentui osten-^ duntur J.
Google 22 imiocBiiTii pp. III* rim de quibasdam, quum generaliter omnes sine scientia, sine verbo, sine virtute nasca- mur? flebiles, deftiles, imbecilles, parum a brutis distantes, imo minus in multis haben- 5 tes? Nam illa statim ut orta sunt, gfradioii.- tur, nos autem non solum erecti pedibus non incedimus, verum etiam curvati manibus non reptamus.
CAP. VII. De dolare partue ei ekUaiu mfanHs, Omnes nascimi^r eiulantes, ut nostram lomiseriam exprimamus. Masculus enim recenter natus dicit A, foemina vero E. Dicentes E vel A, quotquot nascuntur ab Eva. Quid est igitur Eva, nisi heu ha? Utrumque dolentis est interiectio, doloris.'exprimens ma- 15 gnitudinem. Haec enim ante peccatum virago, post peccatum Eva meruit appellari, ex quo sibi dictum audivit: In dolore paries.» Non 1. dum generalUer M. 2. HOieimurU, 5. iil erorta sunt J. Nam ui illa orta sunt, staiim gradiun» UtrC. [inscnpl.] infantis] na$eenti$9A. 9. im- «iMfti] naturae A. 11. vero om. C, superp. M.
13. est orgo M. heu aJ. eu a^ ad marg. AeUf M. 15. Haec] Hine CJ.
Google DB COST. MUNDI. LIB. I. 23 est enim dolor sicut parturientis. Unde Ra- chel prae nimio dolore partus interiit et moriens vocaYit nomen filii sui Benoni, id est filium doloris.* Uxor Phinees subitis do- loribus irruentibus peperit simul ac periit^ et 5 in ipso mortis articulo Tocavit filimn Icabod.^ Mnlier autem ut naufragus, quum parit, tri- stitiam habet, quum vero peperit puerum, iam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum.^' Concipit ergo lo cum immunditia et foetore, parit cum tristitia et dolore, nutrit cum angustia et labore, cu- stodit cum instantia et timore.
CAP. Vlll. Be nuditate hominis, Nudus egreditur,.et nudus regreditur. Pauper accedit, et pauper recedit. Nudus, 15 inquit lob, egressus sum de utero matris meae, 1. entmom.N. sieut dolor parlurientis L 3. Be^ nen M. 4. fUius doloris CJ. 6. Hiehabot, sn- perp. t. e. filium dehriSf M, Hyeahoih Cl, Naboi i. e. fUium meeroris J. 8. puerum] maseulum M, /^ Uum m use uhun J. 10. t» mundo homo M. [In- Bcripl.) J>e nudiMe naseentis J. 15« Jobj tmdus, inquiiy M.
Google 24 IHROCBHTII FF. III.
et nudus revertar illuc» Nihil iiitulimus in hunc mundum, haud dubium quia nec auferre quid possumus.^ Si quis autem indutus in*- greditur, atlendat quale proferat indumen^ 5 tum. Turpe dictu, turpius auditu, turpissimum visu. Foedam pelliculam sanguine cruenta^ tam. Haec est illa maceiia, de qua Thamar inquit in parlu: Quare divisa est propter te maceria? £t ob hanc causam vocavit nomen 10 eius Phares,*' quod interpretatur divisio.
CAP. IX. Quem fructum homo producii, vilis conditjonis humanae indignitas, o indigna vilitatis humanae conditio. Herbas et arbores investiga. Illae de se producunt flores et frondes et fructus, et heu tu de te 15 lendes et pediculos et lumbricos. Illae de se fundunt oleum, vinum et balsamum, et ta de te sputum, urinam et stercus. lllae de se 3. indutus egreditur CJ. 6. Foedam MeiUeet J. eruentatam] cruenlam M. 7. maceria] materia J. 9. maceria'] materia MJ. Et ex hae cau$a M. 10 quod interpretalur diti$io om. AIC. 11. humanae condi^ Honis M. om. M. 14. flore», fromdei et fruciuiJ. et fronde$ om. MC]. heu om. CJ.
Google DB OOHT. MirHDI. LIB. I. 25 spirant suavitatem odoris, et ta de te reddis abominationem foetoris. Qnalis est ergo ar- bor^ talis est fructus. Non enim potest ar- bor mala fructus bonos facere.« Quid est enim homo secundum formam, nisi quaedam^ arbor inversa? cuius radices sunt crines, truncus est caput cum coUo, stipes est pe- ctus cum alvo, rami sunt ilia cum tibiis, fron- des sunt digiti cum arliculis. Hoc est folium quod a vento rapitur, et stipula quae a sole lo siccatur.b CAP. X. Ve incommodis senectuHs et hrevUate vitae hamims, In primordio conditionis humanae non- ingentis annis et amplius homines vixisse le- guntur,<^ sed paulatim vita hominis declinante dixit dominus ad Noe: Non permahebit spi-ii ritus meus in homine in aeternuin, quia ca- ro est, ^untque dies illius centum viginti 2. ergo om. CJ. 3. non enim arbor mala fructus bono» facere potetl M. 4. Quid enim es<M. 6. arbor eversa MCl. 7. iruneus e$t capui eum eollo om. Ca. cuiu$ sltpes CIvJ. 8. iliae M, ulnae CJ.
[losGript.] hominis om. CJ. De brevitaie vitae homi^ nii M. 12. nongentis MJ. 17. eentum viginti quinque J.
2 Google 26 iRHOCBinrii pf» iii.
asDoruDk» Qaod inteiligfi potest tam de terinino Yttae, qaftm de spatio poenitendi. Ex innc enim rarissime leguntar homines plas misse^ sed cam magis ac magis vita reci^ s deretar humana^ dictum est a Psalmista: Dies annoram nostrorum in ipsis septuaginta anni.
Si aatem in potentatibus octoginta anni, et aaplius eorum labor et dolor.^ Nonne autem paucilas dieram meorum finietur breui tem* iopore?<^ Dies nostri velocius transeunt quam j a texente tela succiditur.^ Homo natos de muliere brevi vivens tempore repletur mullis miseriis, qui quasi flos egreditur et conteri- " tur, et fugit velut umbra, et nunquam in eo- 15 dem statu permanet.« Pauci enim nunc ad ^ qaadraglnta, paucissimi ad sexaginta annos perveniunt.
4. rescideretur iM, reeidetur Ca, rescinderetur Cv. 6. $Bptuaginta annie II. 7. el amplius] plurimum M, et plurimum Cla. 8. Nonne] Nunc M. 9. die^ rum nostrorumJ, tempore om. Al. 10. Dies meiSA, 15. efitm om. CJ.
Google DB COBT. MimDI. LIB. I. 2t CAP. XI. De incommodis seneciuHs.
Si quis autem ad senectulem processeril, statim cor eius affligitur et caput concuti- tur, languet spiritus, et foetet anhelitus, fa- cies rugatur et statura curvatur,» caligant ocuK et vacillant articuli, nares effluunt et 5 crines defluunt, tremit tactus et deperit ac- tus^ dentes putrescunt et aures surdescunt. Senex facile provocatur, difflcile revocalur, cito credit et tarde discredit, tenax et cu- pidus 9 tristis et querulus, velox ad loquen*. 10 dam, tardus ad audiendum, sed non tardus ad iram, laudat antiquos, spernit modernos, vituperat praesens, commendat praeteritum, suspirat et anxiatur, torpet et infirmatur. Audi Horatium poetam: Multa senem circumveniunt ^ incommoda.^ Porro nec senes contra iuve- nem glorientur, nec Insolescant iuvenes cona) Greg. M. Homil. in evang. L. I. Uom. 1. b) ad Pison. 169.
[Inscript.] De modis (ad marg. incom,) §eneetu» fts IH. 4. e«Ufi«iniur ClaJ. 5. et crine$] ^erktes M. 6. deprimit actuB Cay. 8. et dif/ieileh 11. sed non Utrdue ad irmm om. CJ. 12. ef spemit IHJ.
13. eC eommendat}* laudat 91« 15. Horalium om. H. Beraiium poetam dicentem J. 16. incommeda 9t9* MJ.
Google :eo iiinocBiiTii pp. III.
tra senem, quia quod sumas, iste fuil, erimus quandoque quod hic est.
CAP. XII.. De labare mortaUum, Avis ergo nascitur ad volandum, et homo nascitur ad laborem.* Cuncti dies eius labo- Aribns et aerumnis pleni sunt, nec per no- ctem requiescit iriens eius. Et quid hoc est nisi vanitas? Non est quisquam sine labore sub sole, non est sine defeciu sub luna, non esf sine vanitate sub tempore. Tempus est mora 10 rerum mutabilium. Vanitas vanitatum, inquit Ecclesiastes, et omnia vanitas.^ quam va- ria sunt sludia hominum, quam diversa sunt exercitia. Unus est tamen omnium finis et idem eflTectas, labor et afflictio spiritus. Oc- 15 cnpaUo magna creata est omnibus homini- bus, et iugum grave super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, nsque in diem sepulturae in matrem omnium.*' 3. ergo om. J. 4. ad laborandum M. 6. Et hce nonne vanila$ MJ. 9. mora] metusK, Tempui enim e$t mora moiu» rerum muiabilium MJ. ti. varia] vana J. 12. hominig $iudia M. diver^a 9xereUia J. 15. e$i om. M. 16. filio$ Adae M.
Google DB COMT. HUNDI. LIB* 1. 2^ ^ CAP. Xlll.
i^ -. De siudio sapienium.
Persdrutentar sapientes, investigent alta coeli, lata terrae, profunda maris, et de sin- gnlis disputent, de cunctis pertractent, di- scant semper aut doceant. Et quid ex hac occupatione nisi laborem et dolorem et affli- » ctlonem spiritus invenient? Noverat hoc ex- perimento qui dixerat: Dedi cor meum ut scirem pmdentiam atque doctrinam, errores et stultitiam, et agnovi quod esset labor et afflictio spiritus, eo quod in multa sapientia lo multa sit indignatio, et qui addit scienliam, addit dolorem.» Licet enim oporteat inda- gantem et multis insudare vigiliis et invigi- lare laboribus et sudoribus, vix tamen est quicquam tam vile, vix est tam facile, quodis ad plenum intelligat homo comprehendatque ad liquidum, nisi forsan illud perfecte scia- tur, quod nihil scitur perfecte, quanquam ex hoc insolubilis redargutio consequatur. Quin- 1. el inveiiigent M. 2. el om. CavJ.
3. diicantque J. 7. dixit J. 12. el dohrem M. 13. et mukis] multie MJ. 14. Utboribu$ et om. M. 15. est om. J. 16. homo om. MJ. eomprehendai^ que] eomprehendat M. 18. perfeete seitur M.
Google 30. miociiiini pp. III.
imo corpus qaod corrumpitar aggravat ani- mam^ et deprimit tenrena inhahitatio sensum inulta cogitantem.» Audi quod super hoc sentiat Salomon: Cunctae res difficiles, noQ 5potest eas homo explicare sermone^ Est homo qui diebus ac noctibus somnum non capit ocnlis, et nullam operum dei potest in^ venire rationem. Et quanto plus laboraverit ad quaerendum, tanto minus inveniet<^ Defi- 10 ciunt ergo scrutantes scrutinio, quoniam ac« cedet homo ad cor altum, et exaltabitur DeusA Perscrutator enim maiestatis oppri- metur a gIoria.« Qui enim magis intelligit^ magis dubitat, et ille videtur sibi plus sapere, 15 qui plus desipit Ergo pars scientiae est scire quod nesciat. Fecit autem deus hominem rectum, et ipse se infinitis immiscuit quaestionibus.f 1. Quinimo enim M. 2. seiMtitim M. 4.dt. ctl Salomon J. 10. fcrtiltmtnn CIJ. 13. cntm 17. mtscwtl M.
Google DK COHV. HraM* UB. I. 3t CAP. XIV. De variis studUs homimm.
Curruttt et discurrunt mortales per sepes et semitas^ ascendttnt montes, transcendunl colles, transvoknt rupes, pervolant AlpeSj transgrediuntur foveas, ingrediuntur caver- nas, rimantur viscera terrae, profunda maris, 5 incerta fluminis, opaca nemoris^ invia soIiUi- dinis, exponunt se ventis et imbribus, toni- truis et fulminibus, fluctibus et procellis, rui- nis et praecipitiis. Metalla cudunt et con- flant^ lapides sculpunt et poliunt, ligna suc^io cidunt et dolant, telas ordiuntur et texunt^ vestes incidunt et consuunt, aedificant domos» plantant hortos, excolunt agros, pastinant vi- neas, succendunt clibanos, extruunt molen- dina, piscantur, venanlur et aucupantun Me- is ditantur et cogitant, consiliantur et ordinant^ querulantur et litigant, diripiunt et furantur, decipiunt et mercantur, contendunt et prae- liantur^ et innumera talia facinnt, ut opes congerant, ut quaestus multiplicent, ut lncraao • (f ntertpt.} De variis hemimm f ImlfM Sl. 7. easm, petmmt $e «enfis ei rtrinie et praeeipUii»^ imbrikue^ tenUruiMy fidmiMmiy fh§etilme, fhmiMus ei preeel^ Ue Cav. 13. ei platamni J. 17. qmreUmiwt MCJi. 19. faeiuni oo». CJ, ad nmrg. |mii. M.
Google 32 tHHOCBVTII PF. II [.
sectentar, ut honores acquirant, ut dignitates extollant, ut potestates extendant, et haec quoque labor et nientis afflictio. Si mihi non creditur, Salomoni credatur: Hagnificavi, 5 inquit, opera mea: aedificavi mihi domos et plantavi mihi vineas^ feci hortos et poma- ria^ consevi ea cuncti generis arboribus, ex- truxi mihi piscinas aquarum, ut irrigarem sylvam lignorum germinantium, possedi serlovos et ancillas, multamque f^miliam habui, armenta quoque et magnos ovium greges, ultra omnes qui fuerant ante me in Hierusa- lem. Coacervavi mihi aurum et argentum, et substantias regum et provinciarum. Feci 15 mihi cantores et cantatrices et delicias filio- rum hominum, sciphos et urceolos in mini- sterio ad vina fundenda, et supergressus sum opibus omnes qui ante me fuerunt in Hieru- salem.* Cumque me convertissem ad uni- 20 versa, quae fecerant manus meae, et ad labo- 2. extendani] ostendant J. 3. labor est et M. 5. et aedjficavi J. 6. mihi om. MJ. feei ortoi ef potnefia et contevi (ad marg. fruetibus) cuneti gene- rtf arborum M, feei horto$ et pomeria et eoneerui cuncti generie iirbores J. 8. irrigarenti, 11. «r- mentaqueC. 13. argentum et aurum M. 20. fe- cerant meae, saperp. manusy M.
Google DB CONf. lEUIfDI» LIB. I. SS reSj quibas frustra insudaverain, vidi in omni-. btts vanitatem et afflictionem animi, et nihil permanere sub soIe> CAP. XV. De diverm anxieiaiibus.
quanta mortales angit anxietas, affli- git cnra, solicitudo molestat, metus exterret, & tremor concutit, horror abducit^ dolor affli- git, conturbat tristitia, contristat turbatio. Pauper et dives, servus et dominus, coniu- gatus et continens, denique bonus et malus» omnes mundanis cruciatibus affiiguntur etio mundanis afflictionibus cruciantur. Experto crede magistro. Si impius (inquit) iuero, vae mihi est. Et si iustus, non levabo caput sa- turatus affiictione et miseria.^ CAP. XVI. De miseria divitis ei pauperis, Pauperes enim premuntur inedia, cru-ii^ ciantur aerumna, fame, siti, frigore, nudi- 13. saiuraiut] saiiaius J. [iDscript.] De missrim foupsris si dtvtftf IMCJ. 16. ef nudiiats MJ.
2* Google 34 fmfotfnmi rv. ni* tate, ▼ilescnnt, tiit»e6eviil, «jieraaiitar, el cdfi* ftinduntur. O miMrabilis mendicantis co»^ ditio, et si petit, pudoire confundftur, «t si non petit, egestate consumitur, sed ut men- 5 dicet, necessitate compeliitur. Deum causa- tnr iniquum, quod non recte di<ridat. Proxi- «um criauoatar «alignum, quod n^n plene siibYeniat. Indignatar, miimiurat, imprecfi- tir. Adverte super hoc senteiitiaiD Sapientis: loMelius est(inqait) mori quam indigere.* Etiasi foroximo suo pauper odiosus erit. Omnes 4ies panperis mali, fratres heminis paaperiii( (odenint eam. Insuper et amici procul reoes- «eruni ab eo: quia quam fuearis felix, multos isnamerabis amicos, tempora si fu^nt «ni*- Irila, solus eris.i> Proh pudor secunduai ScNr- tunam existimalur persoaa, ^ttm potius «e- cundum personam aestimanda sit fortuna. Tam bonus reputator quam dives, tam malus so quam pauper, quua potiiis tam diveis sit repu- a) Eccli. 40, 29. h) Oyid. Trist. I.:S. 6.
1. €ontaheseunt H. 2. eonHHo mendicanHt l^, 10. inquit om. MJ. el etiamL 12. hominis om. Cav. pauperis hominis M. 14. quia X>m. M. 16. Proeh dolor M. 18. secundum personam aestimanda tU fersonme fortunai. sevundum peroonam {mpetp. for^ iuna) sit existimandalli, 19. ^mjfit MJ. W, finnii] ut MJ.
Google DB COMff» mimOh fcHI. I. M Itndtts ^qwHii bontts, tam ptittper ^uam inalii& Bms atttem a superAoitate resolviliiri et iih ctaaitift effrenalttr, currit ad libitiiin> et cor^ rait ad illicitum. Etiara £i»t instrnmeAla poenarnm, qaae fuerant oblectamenta oulpa*» ram. Labor in acquirendo, timor in possi- dendo, dolor in amittendo, mentem^iiis sem<- per fatigat, solicitat et affligtt Ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum.* Sed de faoc in sequentibus plenius dicemus. ^ CAP. XVII. De nUseria setvorum et dominorum, Servus ministrat, minis terretur^ anga- riis fatigatur, plagis affligitur, opibns spoIia<-- ' tur: quod si non habet, habere compellitur, et si habet, cogitur non habere. Gulpa do<^ mini, servi poena: culpa servi, domini prae-t» da. Quicquid deIirantreges,pIectunlurAchivL^ Yenatio leonis onager in eremo, sic et pa- 1. qum>» 6ofii»] til bonui MJ. fumn malm] mi ma^ Uu MJ. 2. a oiD. M. 4. Etiam] ei M. 5. poenm^ tmn pon. ad marg. M. quae mo<U J. fuerunt MJ. 7. mentem etur tketaurus M. 8. tekeitat om. CJ. ciiMi om. M. 9. thetauru9 $uus M. eet $umn M» lO.piemue «n ee^ueniibus ^idekimusVi. iUmmitttat om. M. minis terretur om. CJ. 13. fued] et M.
Google 36 IHNOCVHTtl PP. Itl.
scaa dmtam panperes. » extrema conditio servitutls. Natura liberos genuit, sed fortuna servos constituit. Servus cogitur pati et nemo sinitur compati, dolere compcllitur et 5 nemo condolere permittitur. Sic ipse non snus est, ut nemo sit sibi. Hiseri qui castra sequuntur, quia miserum est vivere aliena praeda. Dominum autero, si crudelis est, opor- tet vereri propter nequitiam snbiectorum^ si 10 mitis est, contingit illum contemni propter insolentiam subiectorum. Severum ergo me- tus affligit, mansuetum vilitas parvi pendit. Nam crudelitas parit odium, et familiaritas parit contemptum. Familiaris enim cura fa- 15 tigat, et domestica solicitudo molestat. Opor- tet enim eum scmper. esse paratum^ ubique munitum, ut possit insidias malignantium prae- cavere, oppugnantium iniurias propulsare, hostes couterere, cives tueri. Nec sufficit sodiei malitiasua^ sed dies diei laborem eru- 4. dolare eompellUur et nemo eum dolore f^er~ miiiiiur M. 6. til] nec (superp. mi) et M. sii OH Cav. 7. aliena vivere praeda M. 8. />ommtfs UJ. Q. oporlei illum MJ. 11. eubdUorum M. 12. el .mamueium M. 13. Nam] Num J. 16. eiMm 001. M. etim] hominem MJ. 17. malignaniium tfi- iidias M.
Google DB CONT. HVHDI. LtB. I. 37 ctat, et nox nocti solicitadinem indicat Dies ergo laboriosi ducuntur, et noctes expen- duntur insomnes.
CAP. XVIII. De tniseria conHnentis et coniugati.
Si potest ignis non urere, potest caro non concupiscere, quia quantumcunque pu-5 nietur, nunquam tamen lebusaeus ille potest expelli. Maturam expellas furca, tamen usque recurret.» Non omnes (inquit) capiunt ver- bum istud, sed qui potest capere capiat.i> Unde quum deus ipse de certis pontificalibus lo indumentls iussisset, ut Moyses et Aaron filios suos vestirent, de solis foeminalibus non praeccpit, sed ait, ut ipsi foeminalibus uteren- tur, cum ingrederentur tabernaculum testimo- nii.*' Sed et Apostolus dicit: Nolite fraudare i& invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, 5. pumeltir] pugneiur MCIA. a. ptnf tltir add. ad nsarg.M. 6. iamen ex tolo MJ. 7. Naiuram,„re^ eurret] Nam si furea expeUas^ tamen uUque reeuT'^ rtl M. 10. da eaeteris CJ. 11. «tttntxtfitl, ui Moyse$Aaron et fUios ettii «esltvertlM. 15. dieifl ait M, tfi^*l J.
Google rp« III.
vt vacetis oraftioni, et iternin Terertiinini in jdipsam, ne tentet vos Satmas prq^ter iiie0n«- tinentiam vestram.» Melius est enim nvitmtej quam uri.^ Pugnat ergo contra continentiam 5 angelus Satanae, qui camaiiter stimulat et gra- viter colaphizat, ignem naturae flatu suggestio- nis succendit, materiam apponit, facuitatem tri- buit, et opportunilatem ministrat. Pugnat etiam et species quae subito visa est, facile con- 10 cupiscitur. Unde cum David post meridiem deambularet in palatio domus regiae videns ex adverso Bersabee se lavantem, misit et tulit eam et dormivit cum ea, erat enim mu- lier pulchra nimis.« Porro qui cum uxore 15 est, solicitus est quae sunt mundi et divisus eslA Distrahitur enim per multas angustias et in solicitudines varias dissecatur, ut filiis et uxori, famulis et ancillis necessaria quae- rat et subministret Tribulationes ergo car- 2. ne] non Ca. ne temptal vo$. diabolu9 M. 5. gravUer om. C. 6. suggesHonis flaiu M. 9. et om. M. etiam et spede C. ett om. C. 11. m »iu lario domus regiae M. 12. erai autem nmlier ptd*- ehra Talde^ misit et Ititit eam et dormivit eum iUa Af. 16. est om. M. angustias et iniurias J. 17. 4n wrias soUcitudines M. disseeatur] diseeptatur J.
Google D& COMt. SUHDU Ktt. I. W «is halient haiasmodi« Uxor oontendik ha^ iiere preciosuni ornanenloM et variam M^ fMdlecttlem, ut plsris saepe sit coIIhs qtmm oensos fnariti; alioqiiin per iioctes el dias fiangiit et suspirat^ garrit et murmurat. Trits •smit emm, quae aon sinant faominem in domo ^rmanere, Aimus, stitticidimn et maia uxor. ilia Cinqait) ornatior procedit et ab omni^ i)as fafoivoratar, ego aatem miserrima in con<- -ventu mulierum sola dei^icior, a cunctis «on*- vo ^mnor. Sola vu^lt diligi, ^la laudari, alte«- Tius amrem suum asserit ocBam, elterius Iffndem smim saspicatur dedecus. Amandom est omne, qtstoA diligit, odiiemlum est omne, wpmd odit. Yincere valt, sed vinci non va-ife }et. Famalari »oa patitar, sed dominari mo«- lltun Cuncta vult posse^ nulla non posse. Si pulcfara fuerit^ facile adamatur: si foeda, 2. ornatum MJA. 3. plurimus saepe stf Ca» pimrimm tit taepe X. otdHu uatoris MJ. 4. per 4i9e €t notites M. 5.«iMptml HjpUmgii M. 7.per- jnmverv om. M. «< ojtillicidium Gav. In fine pagHiae dilattore atramenio addit M.: A fumo^ stillante domoy ne^umm muliere Te remmve, tua nmmque solent kaec saepe Mootre. 3. prooeiit in puhlicum M. el] hmoe M. 9. e§o {auiom o«.) miserts m conaeiiltf feminarum M. i I • ^i». Ugi ei laudafi CavJ. 13. dedeeus suspioalwr MJ.
15. odtiq sperni* MiA. 17. GMneia vuU poaee, iMiMa Mm posce om, J.
Google 40 IHVOCBHTII PP. III.
non faclle concnpiscitur. Sed diflicile custo- ditur, quod a muitis diligitur, et molestum est possidere, quod nemo dignatur habere. Alius forma, alius ingenio, alius facetiis, alius 5 liberalitate solicitat; et ex aliqua parte ca- pitur, quod undique incessitur. Equus et asi«- nus, bos et canis, vestis et lectulus^ calix etiam et urceolus prius probantur, postea comparantur. Sponsa vero vix tandem osten- 10 ditur, ne prius displiceat quam ducatur, qua- licunque tamen casu obvenerit, semper est habenda* Si foeda, si foetida, si aegra^ si fatua, si superba, si iracunda, si quolibet modo vitiosa,'^ nisi propter solam fornifica- 15 tionem non potest uxor a viro dimitti. Sed nec dimittens potest aliam ducere, nec di- missa alii potest copulari. Nam quicunque a) Hieroa. adv. Jovin. L. I. c.47. ed. Vallars.
1. fiofi facile coneuptMeUur] faeile concwpUeii JMCIJ. 4. alUis faceiiiiy alitte ingenio, alius liberaU^ iaie J. 5. et sie M. 6. ineeesUur] tnsiffilifrJ, lacessitur Ay incessitur (saperp. agitat) M. Equ»$f asinus CJ. 7. bos et eanis om. CJ. 8. et po~ stea M. 10. quaiiseunque easus {tamen om.) MJ.
11. semper] neeessario filA. 12. habenda] te» nenda M. 13. quolibet modo] quanlumlibet M.
l^. nisi om. M. 15. non om. M. 17. potesi olti eopulari M. Nam quieunque dimiserii uxorem suam nisi ob fomieationem^ et aliam duxerit, moeehaturiA Google DB CONT. HUNDI. LIB. I. 41 dimiserit uxorem suam, nisi ob fornificatio- nis caasam, facit eam moechari, et qui di- missam duxerit, moechatur.* Quod si uxor a viro discesserit, manere debet innupta aut yiro suo reconciliari.^ Similiter et vir, si dis- 5 cesserit ab uxore. Grave nimis est pondus coniugii. Nam (ut inquit Salomon) stultus est et impius est, qui tenet adulteram,<^ et patronus est turpitudinis, qui celat crimen uxoris. Si vero dimittit adulteram, absque lo sni culpa punitur, quoniam iUa vivente co- gitur continere, propter quod et discipuli Christi dixerunt: Si ita est causa hominis cum uxore, non expedit nubere.^ Quis unquam aequanimiter potuit suslinere rivalem? Sola 15 suspicio zelotypum vehementer affligit. Nam licet scriptum sit: erunt duo in carne una;« ^ zelus tamen viri duos in una came non pa- titur.
5. SimUitw el vtr, si diseesserU ab uxore om. J. 7. ul tngiitl Sahmon om. M. sttUtHS et impiue est M, shdtus est et impius CavJ. 10. Si eero] Sed et eum uxore omf J. 18. tii carfta iifia M.
Google 42 iimocBinrii pp. iii.
CAP. XIX. Be minria (ofiorNm et malarwm.
Non est impiis gMidere^ dieil donilnm, qnia per qoae peccal hona, per baeo el tor- quetur.» Vermis enim coascienlrae nttnquam moritur, el ignis ralionts nunqvam extingnU 5tiir.i» Vidi enin eos, qoi operantur ini^ila* tem et seminanl dolores el melnnt eos^ flante deo perisse, el spiritn irae eim esse consumpto&« Snperbia inflat, invidia rodH, avarilia slimubl, ira snceendit, angit gnlm, lodissolvit luzuria, ligal mendaci«m, maculal bomicidium. Sic el caelera portenta yitio» nmi, el quae sunt bomini oMeclameiita peo^ oandi, deo sunl xnstnimenta puniendi. tnvi- dus alkerios rebus marcescit opimis. Sed 15 invidia Sienli non invenere lyranni tormen'- Inm maius.' Vitium enim corrumpil naturam, Apostolo testante, qui ait: Quia evanuerunl in cogitationibus suis, obscuratum est insi- 1. cum impiis J. 2. «1 onu CJ. 4. morte. fiir Ca V. rmtioni»] lerrorts A. exlin§u§l»§r Cav. 5. •nim om. CavJ. 6. doUre$ seminant et eo$ mehmt M. 7. spiritui irae M. 11. mliorum porlenlaM. 12. el} «1 M. 14. flnarcesctl rebu$ opimie M. Sed om. CJ. 15. miitiie lomteflKtffit M. 18. cor tiiftpteflu iUorum M.