Sario contractus ex contingentlyfinitus est. Unde ex notitia possibilitatis videmus, quomodo maximitas contraeta evenit ex possibilitate necessario contracta: quae quidem contraetio non est ex contingenti, quia per actum, 6t ita üniversum rationalem et necessariam causam contraetionis habet, ut mundus, qui non est nisi €sse contraetum, non sit contin- genter a Deo, qui est maximitas absoluta. | Et hoe quidem singularius considerandum. Unde, cum pos- sibilitas absoluta sit Deus, si mundum consideramus, ut in ipsa est, tune est ut in Deo/et est ipsa aeternitas; si ut est in possibilitate contraeta consideramus, tune possibilitas na- tura tantum mundum praeeedit, et non est illa possibilitas contraetij deternitas/ nee Deo eoeterna, sed cadens ab lpsa, ut eontraetum ab absoluto, quae distant per infinitum. Hoe enim modo ea, quae de potentia aut possibilitate sive materia dicuntur, secundum regulas doctae ignffrantiae limi- tare necesse est/ Quomodo autem possibilitas gradatim pro- grediatur, libro De coniecturis (4) tangendum relinquimus.
(1) L'argomento 6 svolto nel libro: del De coniecturis, e precisamente dal cap. 5, che porta appunto il titolo: De naturali progressione, in avanti.
CHMPSAMIB HIR on rm Di£& DOCTA IGNORANTIA Wu CAP. IX De anima'sive forma Wniversi.
Sapientes omnes in hoc econeordant, quod posse esse ad aetu ésse non potest nisi per actu ésse; dedueij quoniam nihil seipsum ad aetu esse perducere potést, ne sit sui ipsius eausa; esset enim,antequam essei ünde illud, quod possi- bilitatem actu esse facit, ex intentione agere dixerunt, ut ordinatione rationabili possibilitas ad actu &sse deveniret fet non casu./Hane exeelsam naturam J alii mentem, alii animam mundi, alii fatum € in substantia, alii, ^ut Platonieiy neces- sitatem complexionis nominarunt, qui acstimabant possibili- - tatem neeessitate per ipsam determinari, ut sit nune aetuj; quod prius natura potuit. In illa. enim mente formas rerum aetu intellieibiliter esse aiebant;; sicut in materia possibiliter; n E et ipsa neeessitas complexionis/ in se veritatem habens for- | marumj eum; iis quae ipsas eoncomitantur ", s cundum na- turae ordinem moveret edelum, ut mediante motuj tajquam: instrumento, possibilitatem ad actum et, quanto contar mius posset, coneeptui veritatis intelligibili aequalem deduceret, coneedentes formam, ut in materia est, per hane operationem mentis/ mediante motuf esse imaginem verae intelligibilis formae, e&gme non veram, sed verisimilem. Et ita aiebant Platoniei non tempore, sed natura prius esse formas veras in anima mundi/ quam in rebus. Quod Peripatetici non con- cedunt, quoniam dieunt formas aliud ésse non haberej nisi in materia et per abstraetionem in intelleetu, quae sequitur rem, ut patet. Plaeuit autem Platonieis talia distineta exem- plaria in neeessitate complexionis plura cum naturali or- dine ab una infinita ratione esse, in qua omnia sunt unum, non tamen ab illa ista exemplaria ^ creata crediderunt, sed Faliter 9 descendere, quod nupquamfver um]fuitfdicer re: Deus * crm—— rio Moo 0mm e SP aecce Hamweori semini map. OCUÉMrjenme emd OH ap LIBER Il 9T est, quin etiam esset verum: anima mundi est; affirmantes eam esse explicationem mentis divinae, ut omnia, quae in. Deo sunt unum exemplar, sint in mundi anima:plura et distineta: addentes Deum naturaliter praecedere hane eom- plexionis ne dessitatem/ et ipsam animam mundi praecedere naturaliter motum/ ilem instrumentum.explieat ions tempo -^ rali$ rerum 9/ 4& ita quod illa, quae eset veraciter/ essent in anima possibiliter/8$ in materia per motum temporaliterj expliearentur. Quae. quidem temporalis explieatio sequitur ordinem naturalem, quj st in anima mundi7et dieitur fatum in substantia; et eius explieatio-temporalis est fatum ab illo descendens, aetu et opere nominatum a plerisque. Et ita modus essendi in anima mundi est seeundum quem dieimus mundum. intelligibilem. Modus essendi actu per determina- üonem possibilitatis$ 4dest-^ per explicationem, ut iam dic- tum est, est modus essendi,secundum quemj/ mundus est sensibilisf seeundum eos. Neque. voluerunt illas formas, ut sunt in materia, esse alias ab ipsis, quae sunt in anima m undi, sed tantum secundum modum essendi differei nter, ut in anima mundi veraciter et in se, in materia verisimiliter, non in sua puritate, sed eum adumbratione; adiceientes veritatem formarum solum per intelle ctum atjingi; per rationem, ima- ginationem et sensum sel e A s imagines, prout formae sunt permixtae possibilitati: et quod propterea non vere attingiler quiéquam, sed opinative//Ab hae mundi anima omnem motum descendere putarunt, quam totam in toto/ et. in qualibet parte mundi esse dixer unt, lieet non easdem virtutes in omnibus partibus exerceat; sieut anima rationalis in homine non exercet in eapillis et in corde eandem ope- rationem, licet tota sit in totof et in qualibet parte. Unde in a) A, B, C: molum et instrumentum explicationem lemporalem rerum; Ofr. Sopra: motw tanquam instrumento, e piü sotto temporalis eaplicatio. b) Le tre edizioni danno invece del solum da noi proposto un 02, che rovinerebbe tutto il senso, il quale si deve, a nostro giudizio, interpretare eosi: le vere forme im- plieite nell'anima del mondo si attingono per se stesse coll intelletto, laddove quelle attuate cum adwmbratione nella materia si attingono dalla ragione, dalla imaginazione e dal senso solo secundum imagines. c) Sostituiamo all'actw di A, B, € un ides/, che ci pare renda meglio il senso.
Cus^No.
98 DE DOCTA IGNORANTIA 1psa omnes animas complieari voluerunt j8ive in corporibus Sive extra, quoniam per totum universum eam diffusam dixerunt, non per partes, quia simplex et impartibilis/7$ed; totam in terra, ubi terram conneectit, totam in lapide, ubi: partium tenacitatem operatur, totam in aqua, totam in ar- boribus, et ita de singulisptiuoniam ipsa est prima explicatio circularis (mente divina se ut puneto centrali habente; et anima mundi ut cireulo eentrum explieanfey et complieatio € z: naturalis omnis temporalis ordinis rerum, deo ipsam/ propter rH diseretionem et ordinem; Bumerum se moventem dixerunt/ ac esse ex eodem et diverso, affirmarunt; quam etiam solo Multi Christianorum illi viae Platonieae B&quieverunt; ex eo praesertim,;eum alia sit ratio lapidis, alia hominis, et in Deo & non eadat distinetio et alietas, necessarium putabant has ra- tiones distinctas, seeundum quas res distinetae sunt, post Deum et ante res esse, eum ratio rem praecedat; et hoe in intelli- gentia reetriee orbium; quodque ipsae tales distinetae ra- tiones notiones sint rerum in ipsa anima mundi nugquam A delebiles. Immo ipsam animam ex omnibus omnium notionibus Es esse voluerunt, ità quod omnes notiones in ipsa substantia sint ipsius, lieet dietu et cognitu hoe asserant difficile. Hoc quidem auetoritate divinae Seripturae astruunt. Dixit enim Deus: fiat lux et/lux|faeta est, Si enim lueis. ve- ritas prius naturaliter non fuisset, quomodo dixisset: fiat Iüx? Postquam autem temporaliter fuit explicata illa lux, quiire potius dieta lux quam aliquod aliud fuisset, si non fuisset prius lueis veritas? Et multa consimilia tales fortifieatione huius.
addueuntg'pro Peripatetici verofquamvis fateantur opus naturae esse opus d intelligentiae, exemplaria tamenrt illa non admittunt; quos certe, nisi per intelligentiam Deum intelligant 9, deficere puto. Nam pau LP 7 Ao.
NN TUUM e - NON ay ED X "c AMET PE) "T1 uj lu — EL eL» ilo zo A uiu oo ANM s C » ————Res, n numero ab anima hominis differre putabant, ut sicut hominis "7 anima ad hominem se habet, ita ipsa ad universum, cre- E. dentes omnes animas ab ipsa et in ipsàm finaliter resolvi, T si demerita non obstarent. atc h LIBER II 99 si non est notitia in intelligentia, quomodo ll ewe movet secun- dum propositum? Si est notitia ref explieandae temporaliter, quae est ratio motus, talis a re, quae nondum est temporaliter, abstrahi non' potuit. Si igitur est notitia sine abstraetione, certe tune est illa, de qua loquuntur Platoniei, quae non est a rebus, sed res secundum eam. Unde TTátonicl non VO- luerunt tales rerum rationes esse quid distinctum et diversum ab ipsa intelligentia, sed potius quod tales distinetae inter se unam quandam intellieentiam simplieem, in se omnes rationes eomplicantem; effieerent; ut/ quamvis ratio hominis non sit ratio lapidis, sed sint distinctae rationes, tamen ipsa humanitas, a qua descendit homo sieut ab albedine album, non habet atiud Gsse quam in ipsa intelligentia secundum naturam intelligentiae intelligibiliter/ et in ipsa re realiter] non quod. sit alia humanitas Platonis et alia separata, sed eadem secundum diversos modos essendi, existens prius na- turaliter in intelligentia quamif materia& non prius tempore, sed sieut ratio rem natura praecedit.
Acute satis atque rationabiliter locuti sunt Platoniei, forte Irrationabiliter per Aristotelem reprgehensi, qui potius in eor- tiee verborum quam medullari intelligentia eos redarguere nisus est (). Sed faemmí? sit veriusjper doetam ignorantiam elieiemus?. Nam ostensum est non perveniri ad maximum simpliciter, et ita non posse esse aut absolutam potentiam/ aut absolutam formam sive actum, quod non sit Deus, et quod non sit ens/ praeter Deum/non contractum, et quod noff^nisi una forma formarum/ et veritas veritatum, et non est alia veritas maxima cireul a dranguli. Unde formae rerum non sunt distinetae, nisi ut sunt eontracte; ut sunt absolute, sunt una indistineta, quae est Verbum in divinis. Anima igitur mundi non habetésse nisi cum possibilitate, per quam contrahitur, » (1) Probabilmente qui il Cusano si riferisce ai quattro ben noti argomenti opposti da Aristotele alla teoria delle idee di Platone ( Me- Laphys., 1, 9).
h ie : EC Im: BE 100 DE DOCTA IGNORANTIA EA" et non est/mens separata a rebus/aut separabilis (*). Nam si de menie consideremus, prout separata est a possibilitate, ipsa est mens divina, quae sola penitus actu est. Non est igitur pos- sibile plura distineta exemplaria esse! quodlibet enim ad sua exemplata esset maximum atque verissimum; sed hoe non est possibile, ut plura maxima et verissima'sint; unum enim infinitum exemplar tantum est suffieiens et necessarium, in quo omnia sunt ut ordinata in ordine, omnes quantupgeufique W- ovv distinetasfrationes adaequatissime complieansj Jta quod ipsa infinita ratio est verissima ratio circuli et mon maior/ nee minor/ nee diversa aut alia; Et ipsamet est ratio quadranguli, non maiorj nee minor/ nec diversa/ et ita de reliquis, ut ex Ó A Ae ay: exemplo lineae infinitae comprsehendi potest. Nos autemf re- i rum diversitates videntes/ admiramurj,quomodo uniea ratio jd Y 4 nna simplieissima omnium sit etiam| singulorum, quod tamen ne- E (etica cessarium seimus ex docta ignorantia, quae diversitatem in 3 - Deo ostendit identitatem. In hoe enim, quod videmus diver- 3 sitatem rationum rerum omnium verissime esse, tune in.hoe, ji quod hoe est verissimum, apprgehendimus unam omnium i 'ationem verissimam, quae est ipsa veritas maxima. Quando ro igitur dieitur Deum alia ratione ereasse hominem, alia lapi- 2 3 dem, verum est habendo respectum ad res, non ad ereantem,— 4 : sicut in numeris videmus: ternarius est ratio simplieissima $: non reeipiens nee magis nee minus, in se una; ut autem ad E res diversas refertur, secundum hoe alia ratio existit. Nam E alia est ratio ternarii triangulorum in triangulo, alia materiae, EJ : formae et compositi in substantia, alia patris, matris et filii, E aut trium hominum]et trium asinorum. Unde necessitas eom- c (1) Su questa dottrina dell'anima del mondo il Cusano ritorna espres- - samente nel Ze mente, 19 e nel De ludo globi, 1, pp. 217, 218; e in en- a trambe le opere egli viene, come nel De docta ignorantia, all'identifica- E zione dell'anima del mondo con Dio, dicendo: «Id quod Plato dicebat LE anima mundi, et Aristoteles naturam est Deus, qui operatur omnia in 2 omnibus »; in altri termini il Cusano si oppone ad una distinzione tra E Dio e l'anima del mondo, dai Platoniei concepita come egli stesso A diee nel De mente al 1]. c., come un'anima «servi scientis mentem do- ES 3 mini sui et exequentis voluntatem eius ». p LIBER II | 101 plexionis non est, ut posuerunt Platonici,/mens minor gignente sed est Verbum et Filius aequalis Patri in flivinis, et dieitur Aóyog/ seu ratio, quoniam est ratio omnium. Nihil est ergo illud, quod de imagimwéienibus formarum Platoniei dixerunt, quoniam non est nisi una infinita forma formar um, cuius omnes - » formae sunt imagines, üt superius quodam loco diximus. | Oportet igitur acute intelligere Ista q quoniam anima mundi est eonsideranda ut quaedam forma universalis in se com- plicans omnes formas, non tamen existens actu nisi contracte in rebus, quae in qualibet re est forma contraeta rej, uti de Huiye?TSO superius dictum est, Est igitur Deus eausa efficiensy et /fin alisyf atque[ formalis omnium, qui effieit in Verbo uno omni: a-quantuficu&que diversa inter se; et nulla potest esse creatura, quae non sit ex eontractione diminuta ab isto opere diving per infinitum e: idensa 3olus emée Deus esta bsolutus, omnia alia eontraeta. Nee eadit eo modo medium inter abso- lutum. et eontraetum, ut illi imaginati sunt, qui animam mundi mentem putarunt post Deum et ante contractionem 6 mundi. Solus enim Deus anima et mens mundi estj/eo modo quo anima quasi quid absolutum, in quo omnes rerum for- mae actu sunt, eonsideratur. Philosophi quidem de Verbo di- vino et maximo absoluto suffieienteg instructi non erant; ideo mentem et animam ae necessitatem in quadam explicatione *. necessitatis absolutae siye contractione considerarunt,/ /Non 4 sunt igitur formae aetu nisi in Verbo ipsum Verbum m et in I» rebus eontraete. Formae autem, quae sunt in natura rieteli lectuali ereata, lieet seeundum intelleetualem naturam sint magis absolutgte, tamen sine contraetione non sunt, ut - intelleetus, euius operatio est intelligere per similitudinem abi straetivam, ut ait Aristoteles? de quo quaedam in libro De —— Conieeturis (D. Et ista de anima mundi dieta sufficiant.
a) À: nisi 131 verbo LDST TA verbum; B. C: in verbDO nisi ipsom, verbatim.
(1l) Spesse volte il Cusano nel De coniecturis ritorna su questo argomento riguardante lattività dell'intelletto nel processo enoseolo- gico, specialmente nel libro secondo; i luoghi peró a cui possiamo » Les tpepal faa, ipae x Ao aij ea 74102 DE DOCTA IGNORANTIA CAP. X. De spiritu universorum. Motum, per quem est connexio formae et materiae, spiritum queihdam esse quasi inter formam et materiam me- dium quidam opinati sunt, et hune in aplane f,in planetis ur adio atc jr cili Hi ic aes credere si riferisca principalmente il Cusano sono i seguenti: «In di- « vina complieatione omnia absque differentia coincidunt, in intellec- «tuali contradictoria se compatiuntur, in rationali contraria ut oppo- « sitae differentiae in genere (ir, 1, p. 94) ». « Intellectualis vero [natura], «in se tenebrositates alterabiles absorbens,...subtilis, unissima, atque « Wobilissima est, nee est intelligentiae natura quanta, nee motus in- «tellectualis generis quantus, nisi intellectualiter sen virtualiter, eui « non obsistit simplicitas indivisibilitas, et ad genus quae intellectualis «sunt unitatis. Non enim est motus eius inalteritatem aliter, quam « ut alteritas in unitatem absolutius pergat. Descendit enim unitas eius «in rationale intelligibile, ut intelligibile ipsum in unitatem ascendat « intellectus. Est enim intellectus principium atque finis rationalis in- telligibilis, sicut eius principium finisque eius unitas est absoluta, ad cuius unionem pergere est, seeundum naturam suam intelleetua- «lem sursum agere atque in hoe motu quiescere (u, 18, p. 107)»; Cum [intellectus] a sensibilibus ortum capiat, absolutus verus esse A n * LS A n * LS nequit,sed secundum quid; nam in ratione verus est secundum ra- ^ : tionem, in imaginatione secundum imaginationem, in sensu seeundum sensum. Dum autem res abstractius extra omnem rationis alteritatem in sua simplici intellectuali natura intuetur, eas extra ipsa phanta- -« smata in elaritate veritatis amplectitur. Intellectus enim alteritas est infinitae veritatis. Quanto igitur ipse intellectus & sua alteritate se altius abstrahit, ut in unitatem simplieissimam plus ascendere queat, tanto perfectior altiorque existit. Nam eum omnis alteritas non nisi in unitate attingibilis sit, non potest intellectus seipsum, qui alteritas est, cum non sit divinus absolutissimus intellectus, sed humanus, nisi in ipsa divinissima unitate, uti est, intueri,...Sed intellectus non potest ipsam unitatem infinitam intueri nisi in intellectuali alteritate. In seipso igitur intellectus intuetur unitatem illam non uti est, sed uti humaniter intelligitur, et per ipsam, quam sie intelligit in alte- ritate, se elevat ut absolutius in eam, uti est, pergat ad veritatem, aeternitatem et infinitatem (u, 16, p. 115) ».
* & " ^ & & * ^ ^ B ^ [ ES ^ LIBER II et rebus terrenis diffusum considerarunt. Primum quasi sine conversionejf vocarunt, quia aplanegi simpliei motu ab oriente in oeeidens moveri crediderunt. Secundum (lotho vocarunt, id est conversio, quoniam planetae per con- Versionem eontra aplaneyé de Occidente in oriens moventur. Tertium Jachesirt, id est sors, quoniam easus rebus terrenis dominatur. Motus planetarum est ut evolutio primi motus, et motus temporalium et terrenorum est evolutio motus pla- netarum.
In rebus terrenis latent quaedam eventuum eausae ut seges in semine; unde dixerunt, quod ea, quae in anima mundi quasi in glomo sunt eomplieata, per talem motum ex- plieantur et extenduntur 4 Quasi €) sieut artifex Lp] vult sta- tuam in lapide exeulpere] formam statuae in se habens quasi ideam, per quaedam instrumenta quae movet, ipsam formam. statuae in figura ideae,et in eius imagine efficit," ^^ ita tutabant Vi iaictrin:] mentemjf sive animam mundi, in se ceestare exemplaria rerum/ et per motum illaà in materia explicare, É; hune motum per omnia diffusum dixerunt sicut animam mundi; quem in aplane, in planetis et rebus terrenis quasi fatum deseendens aetu. et operit a fato in substantiariéee dixerunt esse explieationem fati in substantia, quoniam res aetu ad sic essendum per ipsum talem motum seu spiritum determinatur.]Hune spiritum eonnexionis procedere ab utro- que,seilieet possibilitate et anima mundi, dixerunt 9 ma- teria cum habeat ex aptitudine sui recipiendi formam quen- dam appetitum, ut turpe appetit bonum/ et privatio habitum, et eum forma desideret esse aetu et non possit absolute sub- sistere, cum non sit suum esse/ nee sit Deus, descendit, ut sit eontraete in possibilitate? hoe est, ascendente possibilitate versus actu.esse, descendit forma, ut sit finiens, perfieiens/ a4) A: antropos; B: atropos; €: &xponov. b) Tutte le edizioni portano apla- ^es, mà noi preferiamo laeceusativo «planem, che é forma solita nelle seritture medievali. €) A, B, €: ineomineiam cosi il periodo: Considerarunt enim sapien- les quasi sicul artifex vult ete,; noi abbiamo introdotto l'indieata modificazione, interponendo piü sotto dopo t/« putabant il soggetto sapientes, per rendere intel- ligibile tutto il periodo.
— ——S ds — 1 Il — Mii ET cc " TS: »* Sua MAC Nes re E CREE d it r| o- [| 104 DE DOCTA IGNORANTIA 2. ji et terminans possibilitatem. Et ita ex ascensu et descensu EU :] motus exoritur conneetens utrumque, qui motus est medium el connexionis potentiae et actus, quoniam ex possibilitate mo- s j bili et motore formali oritur ipsum movere medium.
2: Est igitur hie spiritus per totum universum et singulas T eius partes diffusus et contractus, qui natura dieitur. Unde 21 Me c natura est quasi eomplieatio omnium, quae per motum fiunt. (Quomodo autem hie motus ab universali contrahatur usque in partieulare/ servato ordine per gradus suos, hoc exemplo consideratur. Nam dum dico:, Deus est, quodam motu pro- greditur haec oratio, sed ordine tali ut primo proferam litteras, deinde syllabas, deinde dietiones, deinde orationem ultimo, lieet auditus hune ordinem gradatim non discernat? ita quidem motus gradatim de universo in particulare de- 3 scendit 4 et ibi econtrahitür ordine temporali aut naturali. Hic. autem motus sive spiritus descendit a Spiritu. divino, qui per ipsum motum cuneta movet. Unde sicut in loquente t i ] Te 1 I i Hu Ip est quidam spiritus//procedens ab eo, qui loquitur, qui eon- m trahitur in orationem, ut praeferturj ita Deus, qui est spiritus, Sd ew quo descendit omnis motus, Ait enim Veritas: /& Non A" vos estis, qui loquimini, sed spiritus patris vestri, | E qui loquitur ips vobis. Et ita de aliis omnibus motibus | 3 et operationibus.jHie igitur spiritus ereatus est spiritus, sine quo nihil est unum/ aut subsistere potest, sed totus iste mundus et omnia, quae in eo sunt, per ipsum spiritum, qui replet orbem terrarum, naturaliter id sunt connexe, quod sunt, ut potentia per eius medium sit in actuj/ et actus eius medio in potentia. Et hie est motus amorosae connexionis * omnium ad unitatem, ut sit omnium unum universum4 f am E dum P? omnia moventur singulariter, ut sint 9 hoe, quod UE sunt, meliori modo et nullum sicut aliud aequaliter, tamen m motum cuiuslibet quodlibet suo modo eontrahit et parti- e à eipat mediate aut immediate (sieut motum coeli elementa/ et x ES U " e A &) À: movetur; B, O: movet. b) A: deum; B, C: dum. €) A: sint; B, C: sunt. A P j ES if (1) MaTTEo, x, 20; cfr. Manco, xrit, 1i; Loca, xm, 12. f 2 áf [ a AE — elementata, et motum cordis omnia membra).üt sit 9) unum universum. Et per hune motum sunt res meliori quédám modo,quo possunt, et ad hoe moventur, ut in se aut in specie conserventur per naturalem sexuum P diversorum connexio- nem, quifnatura complieante motum sunt uniti et divisive y I contraeti/ in individuisj Non est igitur aliquis motus simplieiter maximus, quia ille cum quiete eoineidit. Quare non $ est motus aliquis absolutug? quoniam absolutusfést quies et 4 Y wptui Deus; et ille complieat omnes motus. Sicut igitu' omnis pos- S sibilitas est in absoluta, quae est Deus aeternus, et omnis forma et aetus in absoluta forma, quae est Verbum Patris et * Filius in divinis, ita omnis motus eonnexionis et proportio ac harmonia uniens est in absoluta connexione divini Spiritus, ut sit unum omnium prineipium- Deus, in quo ompia et per quem omnia suntzin quadam unitate trinitatis/ similitudinarie eontraeta secundum magis et minus intra maximum et minimum simplicKer/secundum gradus suos, ut alius sit gradus potentiae, aetus et econnexionis motus in intelligentiis, ubi intelligere est movere, et alius materiae, formae et nexus in eorporalibus, ubi esse est movere, de quibus alibi tangemus.
Et ista de trinitate universi suffieiant pro praesenti.
CAP. XI Correlaria de motu (f.
Fortassis admirabuntur,qui ista prius inaudita legerint, postquam ea vera esse doeta, ignorantia ostendit. Scimus nune ex istis universum sinum et nihil universorum esse, quod contracte.
DIO Uem RR OPES z (1) Le nozioni cosmografiche svolte in questo e nel capo seguente dal Cusano, se dal lato filosofico sono in perfetta corrispondenza colle sue dottrine metafisiche, dal lato storico hanno avuto dei precedenti. Tralaseciando di parlare degli antichi (su eui efr.: G. ScmAPPARELLI, Origine del sistema plan. eliocentrico presso 1 Greci in Mem. del R. Ist.
106: DE DOCTA IGNORANTIA non sit unum ex potentia, actu et connexionis motu; et nul- lum horum sine alio absolute subsistere posses ità quod Lomb., xvi, 1896, p. 61 e sgg.) rieordiamo tra i piü vieini C. Biagio Pelacane, eb fo Rope dell Università di Padova prima che vi si inseri- vesse il Cusano (ofr. TinAnosc ui Sor. della lett. ital. in appendice al cap. 2 dellib. m), Paolo Veneto (cfr. F. MouigniAxo, Paolo Veneto, 'T'o- rino 1907) e Paolo del Pozzo Toscanelli, che l' Uzielli (La vita ed 4 tempi di Paolo del Pozzo Toscanelli, in Raccolta di documenti e studi pubbli- cati dalla R. Comm. Colombiana, parte v, vol. 1, pp. 178 e 640 e sgg). ed il Günther (Studien zur Geschichte der math. und, phys. Geographie, Halle 1879, p. 22 e sgg.) credono, fondandosi specialmente sulle notizie che in proposito ha dato Bernardino Baldi nella sua opera: JDella vita dei Matematici, identificare con quel Paulus physicus, che 6 uno degli interlocutori del dialogo del Cusano: De quadratura circuli. Si puó pereió credere, anche per gli elogi che del Toscanelli come del Cusano ha fatto il Regiomontano nella sua risposta a tali dialoghi del Cusano (efr. G. Uzigrrr, Aücerche intorno a Paolo del Pozzo Tosc., Roma, presso la Società Geografica Italiana, 1884) che veramente il Toscanelli sia vissuto in familiarità col C. senza arrivare a dire pereió ch'egli sia stato veramente suo maestro, come mostra:di credere il Ma- rinelli (G. M.nINELLI, Seriftti minori, Firenze 1908, vol. 1, p. 198). I1 Pela- cane ed il "Poscandili avevano, per quanto non asplieitatien te, intrav- vista la possibilità del moto della terra, mentre Paolo Veneto, che le ricerehe del Momigliano hanno dimostrato non esser stato per nulla maestro del Cusano, pur non opponendosi apertamente al sistema tolo- maico, ammetteva peró la pluralità dei centri di moto. Dobbiamo dire che la eosmografia del Cusano, per cui egli tanti elogi ebbe poi dal Bruno, non porta come conseguenza esplicita il moto della terra intorno al sole. Il Clemens nel 1843 trovó un manoscritto del Cusano, in eui si parla anche di astronomia (efr. CLgwENs, GZordano Bruno und Nikolaus von Cusa, Bonn 1847, p. 97 nota), appoggiandosi sul quale l'Hum- boldt nel Cosmos dice ehe il Cusano ha imaginato la terra come vol- gentesi non intorno al sole, ma col sole, quantunque con velocità minore; intorno ai poli del mondo sempre variabili. D'altra parte il Günther (op. cit., pp: 22-30 e piü recentemente nell'opuscolo: Nicolaus von. Cusa 4n seinen Tacna zur math. und phys. Geographiein Abhandl. zur Gesch. der Math., vol. ix, Leipzig, 1899, afferma esser questi i tre principii astronomici del Cusano: 1) la terra si muove nel giro di 24 ore da oriente ad occidente intorno all'aste del mondo; 2) La terra nel me- desimo tempo é fissa neil'ottava sfera, che si muove in senso contrario e con una velocità angolare duplice; 3) il sole é partecipe di quest'^ul- tima rivoluzione, ma con un tale ritardo che questo nel giro di un anno, si aceresce fino ai 960 gradi.
er e E Pus.
nee sphaera fix l 2 CNN em orm liil. -— " Lu » df VTPTEPIS Vw" aT n M CORE XITSAd- Ni d - ji VOTES 2 —N - "esos ue A "i An^ ME wu " nO. abe di S- j^ Fs BET FPE: yw Y LIBER II 101 neeessario illa 1 in omnibus sunt seeuadum diversissimos gradus adeo differe entes, quod nulla. duo in universo per omnia ae- qualia esse possunt simpliciter y propter quod pligaid maehi- nam mundanam habere/ aut istam terram sensibilem aut aerem, vel ignemfAliud quodeunque pro eentro fixo et immo- bili variis motibus orbium consideratis est impossibile; ln devenitur enim in motu ad. minigum simpliciter, puta axo centrum, quia minimum eum maximo eoincidere necesse est. Centrum igitar mundi coineidemet cum eircumferentia.
Non 2 abet igitur mundus eireumferentiam, lin si eéntruip. haberetfc et eireumferentiam, et sie intra se haberet suum initium et finem et esset ad aliquid aliud ipse mundus terminatusy 24 extra mundum esset aliud et lócus, quae omnia veritàte ea- rent. Cum igitur non $it possibile mundum elaudi intra eentrum corporale et eireumferentiam, non intelligitur mundus, culus centrum et cireumferentia sunt Deus; et eum jid non sit mundus infinitus, tamen non potesí,concipi finitus, cum os claude quae een- potest7 nam eam quod per infinitum minus Sieut igitur terra non est centrum mundi, ita arum stellarum-€) eius eireumferentia, quam- vis/ etiam comparando terram ad eaelumj/ ipsa terra videatur terminis eareat, intra quos claudatur. trum esse nequit, moveri taliter moveri posset.
"J| Terra igitur, carere non est, motu omni etiam necesse .eentro propinquior et eaelum cireumferentiae. Non est igitur centrum. terraj neque octavae aut alterius sphaerae, neque apparentia 'Sex signorum:super bu rri concludit in eentro esse oetavae sphaerae. Nam si esset etiam distanteg a centro et cirea axem j/ per polos transeuntem, ita quod una parte esset elevata versus unum polumyes alia depressa versus alium, tune hominibus tantum 2 polis distantibus, quantum kí horizon se e$tendit, sola medietas sphaerae appareret, f ut est manifestum. Neque etiam. est ipsum mundi eentrum plus intra terram quam extra; neque etiam terra ista/neque aliqua a) Leviamo seguendo A, le parole aut alia che nell'edizione B, € si trovano interealate tra stellarum ed eius. b) A: sicut; B, €: quantum.
c) A: apparet; appareret.
- C * ^ Ka lel Ae e e aod av De qc Pa. d E PRU dete . ss n- 108 DE DOCTA IGNORANTIA sphaera habet centrum, Bam cum centrum sit punetus aéqu] distans cireumferentiae/'et non sit possibile verissimam sphaeram aut eireulum esse, quin verior dari possit, manifestum -est non posse dari centrum, quin verius etiam dari possit/at- que praeeisiussaequydistantia praecisa ad diversa extra Deum