maximi contracti a maximo absoluto totum universum.pro- diit In esse. Ómnia autem entia, quae sunt partes universi, Sine quibus universum, cum sit eontraetum, - unum, totum et perfectum esse non posset, simul cum tüniverso in tsse pro- dierunt, et non prius intelligentia,deinde anima nobilis, deinde natura, ut voluepimt Avicenna, et alii philosophi (f); sieut *' in intentione artifieis est prius totum, puta domus, quam pars, puta paries, ita dicimus, eum ex intentione Dei omnia in ésse prodierunt, quod tunc Aniversum prius prodiit, et in eius eonsequentiam omnia, sine quibus nee iiniversum nee perfectum esse poftest?. Unde, sieut abstraetum est in con- creto, ita absolutum maximum in eontracto maximo prio- riter consideramus, ut sif" consequenter in omnibus parti- cularibus, quia est absolute in eo, quod est omnia eontraete. Est enim Deus quidditas absoluta mundi seu tüniversi; Uni- versum vero est ipsa quidditas eontraeta. Contractio. dicitups9) ad aliqugd, ut ad essendum hoe vel illud. Deus igitur, qui est unus, est in uno liniv erso; universum vero est in uni- versis eontraete.;/Et ita intelligi poterit quomodo Deus, qui (1) Su questo argomento della simultaneità della creazione, negata da Avicenna, insiste a lungo il Cusano nel libro vu delle Excifationes (p. 598). Notiamo che come egli in ció é contrario ad Avicenna, cosi contrario si dimostra all'unicità dell intelletto in tutti gli uomini vo- luta da Averroés. (Cfr. su ció l'interessantissimo eap. 12 del De mente). In quanto ad Avicenna, il Cusano si riferisce specialmente al trattato di lui De anima, ed in particolare al cap. 10 in cui appunto si pone la differenza tra intelligentia universalis ed anima nobilis, in quanto 6 anima umana, corrispondendo entrambe a gradi diversi nell'emanazione. An- che nel trattato di Avicenna.De diffinitionibus et quaesitis tali dottrine ritornano, specialmente nel 39e e 4» paragrafo dai titoli: JDiffinitio intel- lectus e diffinitio animae.
A, - M 82 DE DOCTA IGNORANTIA * e Ceu) (VY wer wi MICE enr EC En Er re rli CE e" - est unitas simplicissima, existendo in uno universo, est quasi ex consequenti mediante üniverso in omnibus, et pluralitas rerum; mediante uno tüniverso; in Deo.
^ii d m ttt d MU CAP. V Quodlibet in quolibet (^).
Si aeute iam dieta attendis, non erit tibi diffieile videre veritatis illius Anaxagorieae? quodlibet esse in quoli- bet fundamentum fortassis altius Anaxagora. Nam, eum ma- nifestum sit ex /Ifbro?primo|Deum ita esse in omnibus, quod omnia sunt in ipso, et nune constet Deum quasi mediante Üiniverso esse in omnibus, hine omnia in omnibus esse constat et quodlibet in quolibet universum enim/ quasi ordine natu- rae,ut perfectissimum praecessit omnia, ut quodlibet in quoli- bet esse posset. In qualibet enim ereatura universum est ipsà creatura, et ita quodlibet recipit omnia, ut in ipso sint ipsum eontraete; eum quodlibet non possit esse aetu omnia, cum sit contraetum, contrahit omnia,ut sint ipsum. Si igitur omnia sunt in omnibus, omnia videntur quodlibet praecedere. Non igitur omnia sunt plura, quoniam pluralitas non praecedit ME.
. c3 sun. NAR Ac uar dil ii Ve AES T-» Wr 5 uS aed — MÀ RC LER Tp " - OU Co -— c — tl I $4 l T —— 1 PX (1) Anehe questo principio del quodlibet in. quolibet, mutuato nella sua espressione verbale (£v v cójmavw Xpy| box&w &y&ya, my xo X priora: fr. 4 Diels) non peró nella sua portata sostanziale, da Anassagora, il Cusano ha nel De coniecturis, applicandolo alla gnoseologia. « Mens « humana, rationis medio investigans, infinitum ab omni appraehen-. « sionis suae circulo eiciens, ait nullam rem dabilem ab alia quacumque | « per infinitum differre, omnemque dabilem differentiam infinita mi- « norem, atque ipsam infinitam non plus differentiam, quam concor- dantiam esse, quodque de ipse concipit concordantia. Quodlibet igitur eum quolibet concordat atque differt, sed aqualiter praecise hoo est impossibile,absoluta est enim haec praecisio » (De con., n, 8, p. 96). sm ui mmm ÁUuPEMMMePUUeTUMmPMR —-—— »W TUN; EE — nr RM " QU ML i rv pug mU EA UMS, D ) V CSS PUN FS LIBER II 83 quodlibet. Unde omnia sine pluralitate praecesserunt quod- libet ordine naturae; non sunt igitur plura in quolibet aetu, sed omnia sine pluralitate sunt id ipsum.
Non est autem tiniversum nisi contracte in rebus, et omnis res actu existens contrahit universa, ut sit actu id,quod est. Omne autem aetu existens in Deo est, quia ipse est aetus omnium. Actus autem est perfectio et finis potentiae. Unde, eum universum in quolibet aetu existenti? sit contractum, 4 patet Deum, qui est in universo, esse in quolibet, et quodlibet MC e am actu existens immediate in Deo, sicut universum. Non est ergo aliud dieere quodlibet esse in quolibet, quam Deum per omnia esse in omnibus et omnia per omnia esse in Deo.
ir cH MNA QRSQE 7 tm m - T WUUI CE METTI ADS Lm! »» DEM. UP ar e EcL T E m — Meo Subtili intellectu ista altissima clare compraehenduntur: 9? quomodo Deus est absque diversitate in omnibus, quia quod- libet in quolibet, et omnia in Deo, quia omnia in omnibus. Sed, cum universum ita sit in quolibet, quod quodlibet in ipso, T mos Tani et universum est 9 in quolibet eontraete id quod est ipsum A contracte, et quodlibet in universo est ipsum universum, quam- vis universum in quolibet sit diverse et quodlibet in universo diverse./Vide exemplum; Bdanifestum est lineam infinitam esse lineam, triàngulum, circulum et sphaeram. Omnis autem linea finita habet €sse se&um ab infinita, quae est omne id quod est. Quare in linea finita omne idyquod estj^est linea infinitas ut au- «em est linea, triangulus, eiseulus;spheera, est linea finita 9* Omnis igitur figura in linea finita est ipsa lineaj et non est in. ipsa aut triangulus; aut eireulus, aut sphaera aetu, quoniam ex pluribus aetu non fit unum àetu, cum quodlibet aetu non sit in quolibet, sed triangulus in linea est lineay'et eireulus in linea est lineajet ita de reliquis. Et,'ut elarius videas; li- nea actu esse nequit nisi in corpore, ut ostendetur alibi. In E ad) À: existens; B, C: existenti. b) Leviamo, seguendo l'ediz. A e/B/T'?t ehe si legge in C. c) Manea in A, B, € l'est che qui é necessario, perché logicamente si eonnette coll'es£ della seconda proposizione dell'apodosi del periodo. -/d) B, C: Quare in linea finita omne id quod est linea finita ut in linea triangulus, circulus, sphaera est linea finita.
VD ERE d ROT IUE v.
VD ERE d ROT IUE v.
84 DE DOCTA IGNORANTIA corpore autem longo, lato et profundo omnes figuras explie cari nemo dubitat. Sunt igitur in linea aetu omnes figurae aetu ipsa linea/ et in triangulo triangulus;et ita de reliquis. Nam omnia in lapide lapis, et in anima vegetativa ipsa anima, et in vita vita; et in sensu sensus, in visu visus, in auditu auditus, in imagine imaginatio, in ratione ratio, in intelleetu intelleetus, in Deo Deus.; Et nune vide,quomodo rerum unitas sive dniversum est in pluralitatef et e converso pluralitas in unitate Considera attentius, et videbis quomodo quaelibet res actu exist onn ex eo quieseit, quia omnia in ips& sunt ipsas et ips£-In Deo Deus. Mirabilem rerum unitatem, admirandam aequali- tatem, et mirabilissimam vide" Connexionem, ut oninia sint Tn omnibus. Rerum etiam diversitatem et connexionem in hoe exoriri intelligis (^ Ulam, eum quaelibet res aetu omnia esse non potuit, quia fuisset Deus et propterea omnia in quolibet essent sd modo, quo^; possent seeundum id quod est quodlibetgmes pou quodlibet esse eonsimile per omnia alteri, ut patuit supras; hoc * fecit omnia in diversis ra- dibus esse; sieut et illud ésse, quod non potuit simul ineor- rupti biliter esse, fecit incorruptibiliter in temporali sueees- sione esse; ut ita omnia id sint,quod sunt, quoniam aliter 9" dr - ME Rees tio. oi A da ies o rod LRL lcd: : EIU Án ems -: - ] et melius esse non potuerunt.
Quiescunt igitur omnia in quolibet, quoniam non posset unus gradus esse sine alio, sieut in membris corporis quod- libet eonfert cuilibet,/et omnia in omnibus contfiwentur 4. Postquam enim oeulus non potest esse manus et pedes,/ et alia omnia aetu, eontentatur se esse oculum, et pes pedem; et omnia membra sibi mutuo eonferunt, ut quodlibet sit (1) Anche questo argomento della diversità delle cose, da spie- garsi con la nozione di alterità, ritorna spesso nelle altre opere del Cusano, il quale una dottrina perfettamente identica a quella svolta qui nel De docta ignorantia espone nel De coniecturis, n, 1. | y "a TENUTA VET? AAA VILE Ti Wi 3c-ANU SUY LT Mey INS cmm / " M M M TRU UON FT, uM P 8 dal] n io T LIBER II 85 : meliori modo,quo potest id quod est, et non est manus nmramases nec pes qs in oculo, sed in oeulo sunt oculus, iif quantum ipse oculus est immediate in homine; et ita omnia membra in pede, iif quantum pes/immediate in homine, ut quodlibet membrumjffper quodlibet/immediate sit in homine,'et homo, sive totum, per quodlibet membrum sit in quolibet, sicut totum in partibus est per quaní Jibet in qualibet. Si igitur consideras humanitatem quasi esse quid absolutum, impermi- scibile et incontrahibile, et hominem consideras, in quo est ^» ipsa absoluta humanitas absolute/et a qu& est ipsa eontraeta To.
humanitas, quae est homo? est ipsa humanitas absoluta quasi Deus,/et contracta quasi ttniversum. Et sieut ipsa absoluta humanitas est in homine principaliter seu prioriter/ et conse- quenter in quolibet membro aut qualibet parte, et ipsa eon- traetaà humanitas est in oculo oeulus, in corde cor/et ita de reliquis, et ita contracte in quolibet quodlibet? tuneZsecundum hane quidem positionemyj reperta est similitudo Dei et mundi, et eorum omnium manuduetio 9, quae in istis duobus eapi- : tM»was tacta sunt cum aliis multis, quae ex hoc sequuntur. L E.
CAP. VI De eomplicatione et gradibus contractionis üniversi. (cesciredetEEm n Supra omnem intelleetum/ in prioribus/fniversum sive t mundum esse-comperimus utum, cuius unitas contracta est per pluralitatem, ut sit unitas in pluralitate. Et quia unitas absoluta est prima/'et unitas tiniversi ab ista, erit unitas lnià versi secund: itas, quae in quadam pluralitate consistit. Et quoniam, ut in Be £oniecturis ostendetur.(S, secunda dà) À: sicut; B, C: si ut. b) B, €: ductio. Manuductio di A 6 parola del la- - tino medioevale significante: sicurezza di passaggio.
(1) Il Cusano si riferisce propriamente al De coniecturis, 1, 8, dove si ragiona appunto De secunda unitate: notiamo del resto che tutti i rife- rimenti matematici che si trovano in questo capo del De docta ignorantia ritornano colla medesima significazione anche nell'opera gemella.
t rng 2 FTN EET irum 86 DE DOCTA IGNORANTIA ELS 3 aie ive [I unitas est denaria, decem uniens praedicamenta, erit üniver- sum unum explieans primam absolutam unitatem simplicem & denaria eontraetione. Complieantur autem omnia in denario, quoniam non est numerus 9? supra ipsum. Quare unitas uni-Z versi denaria pluralitatem omnium ceontraetorum complieat. Et quia illa Miniversi unitas ut prineipium eontraetum om- É nium, estin omnibus, tune, ut denarius est radix quadrata centenariif et eubica millenarii, ita unitas üniversi est radix universorum. À qua quidem radice primo oritur quasi nume- rus quadratus, ut unitas tertia, et cubicus numerus uU, ut unitas ultima/ 'sive | quarta. Et est unitatis tniversi piu esl Seouadesnmites) prima explicatio unitas tertia, centenaria; 4 et ultima explieatiogFunitas quarta, millenaria..
Et ita reperimus tres universales unitates gra detim- ISI E dentes ad partieulare, in quo eontrahuntur, ut sint aetu ipsum. Prima absoluta unitas omnia complieat absolutes prima eon- tracta, fomnia contraete; sed ordo se^ habet üt absoluta unitas P Mleatur quasi primam: eontraetam complieare, ut per eius ^. medium alia omnia; et contracta prima.videatur secundam eontraetam complieare, et eius medio tertiam contractam; et secunda eontraeta tertiam contraetamy[quae est ultima uni- versalis unitas/ et quarta a primaj.ut eius medio in particulare deveniat. Et sie videmus, quomodo '"üniversum per gradus tres in quolibet particulari eontrahitur ** Est igitur universum quasi decem generalissimorum uni- versitasj'et deinde genera, deinde species €t ita univer- salia sünt illa secundum eradus suos, quae. ordine quodam naturae gradatim ante rem, quae actu Ípsa. contrahit, exi- stunt. Et quoniam tüniversum est eontraetum, tune non repe- ritur nisi in generibus explieatum, et genera non reperiuntur nisi in speciebus; JüdividuafSunt actu, in quibus sunt contraete universa, ét in Fita eonsideratione videtur, quomodo univer- salia non sunt nisi contracte seva Out dii Trac *ueN de: ET P lom RENI. IR - - p S OL Lem r TE i» Owl. en PED 4 Lo aaa REL ial 2 ue SER mich ifc : B ^ TRA AME pm DTP M dpi er E vw EL S a) À: numerus; B, €O: numerum. b) Crediamo per questione di senso di in- terpolare Vos se ehe manea in tutte le edizioni. c) L'ediz. B h& contrahatur, mentre A, C hanno contrahitur, ehe preferiamo essendo solito nel Nostro l'indi- eativo in tale nesso sintattico.
E buf nM Ey 77 P TW - E: a oam es ES 1 " jeudi —- " . - mb rice a am ———: E i - jM de cms eria —— b ME EDU QU R PESEe e RES S ERES Magi NC ee AST ua COPIER: tiis aee t £x M FS j » " i; J 7]iv ym LIBER II 5í s — Et eo quidem modo Ü verum dieunt Peripatetiei uniersalia " extra res non esse actug Solum enim singulare áctu est, in quo universalia sunt eontraete ipsum. Habent tamen universalia ordine naturae quoddam &sse universalef contrahibile per sin- eulare, non quod sint aetu ante eontraetionem aliter quam J3- | - turali ordine, ut/contrahibile in se non subsistens, sed in eo 1 quod aetu est; sieut punetus, linea, superfieies, ordine progres- | 1 sivo, corpus, in quo actu tantum sunt, praece dunt. Universum enim, uem quia. non est aetu nisi eontrácte, iememestsbinum ens--rationis-?/; itaf'universalia| lon suntfsolum entia,,ratio- Y B AA V sénastitte- nis ££), licet non reperiantur extra singularia aetu; sieut linea, BERE LS et superficies, lieet extra corpus non reperiantur, prOSterdE sun ' non sunt entia rationis tantum quoniam sunt in eorpore; sieut universalia in singularil jus. Intelleetus tamen faeit ea Xtra res per asa ODeHt esse. Quae quidem abstractio est ens rationis, quoniam absolutum fsse eis convenire non po- test. Universale enim penitus absolutum Deus est. Quomodo autem NDiYoren et in intellectu, in libr O Conieeturarum videbimus (5 -licet ex superioribus "hoe satis patere possit eum non Mint ibi nisi intelleetus; et ita intelleetualiter eofi- traete? euius intelligere, cum non sit esse clarius et altius, (VP appráehendit universalium ceontraetionem in se et in aliis. Canjé enim et edetera animalia eiusdem speeiei uniuntur propter naturam communem 9 specifieam, quae in eis est, quae et/in ipsis eontraecta esset, emm si Platonis intellectus species ex comparatione similitudinum sibi non fabriearet.
m mei e tre teme — t gem à) À: quodammodo; B, C: quidem modo. b) Manca questa frase in A; BeC danno: Universum enim non quia est nisi contracte ideo est ens rationis; dove evidentemente manea un on. €) A: naturam communem; B, C: naturae communitatem.
(1) La questione degli universali, toccata qui dal Cusano, e da lui ripresa e svolta, in conformità a questo accenno nel De coniecturis (m, 13) nel De filiaíione Dei (p. 120), e nel De mente (Idiotae de sapientia, lib. ur, eap. 2).
(2) Il Cusano si riferisce specialmente al cap. JDe coniecturis, 1r, 33, dove si parla appunto Je natura intellectuala.
ge MIS UECCMUMAmRVÁmMee p IJ MÀ ——M y» m "T E (rw rS JC OR Ph DE DOCTA IGNORANTIA Sequitur igitur intelligere (sse et vivere 4. quoad operatio- nem suam, quoniam per operationem suam nee potest dare fBsse nec vivere$ nec jntelligeref ipsius intelleetus, quoad res et intelligere naturae in: intelleetas, sequitur Esse et vivere similitudine. Quare universalia, quae ex eomparatione faeit, sunt similitudo universalium ceontraetorum in rebus; quae wmewensmhia in ipso intellectu iam sunt contracte, antequam etiam exteris illis notis explicet per intelligere, quod est ope-: 'ari ipsius. Nihil enim intelligere potest, quod non. sit iam in ipso contr acte ipsum. Intelligendo igitur inundum quen- dam similitudinarium, qui est in ipso contracte; notis et si- enis similitudinariis explieat.
De unitate igsé£ur et contraetione Hniversi in rebus hoe loco satis dietum est; amplius de trinitate eius subileiamus.
CAP. VII De trinitate universi 4f.
Postquam unitas absoluta est necessario trina, non qui- dem eontraete, sed absolute Tnàm non est aliud absoluta unitas quani trinitas, quae quidem in quadam ceorrelatione famarnmrs-^ apprehenditur, ut de hoe satis in primo libro dietum est) ita quidem unitas maxima (1) Nel De coniecturis il Cusano piglia argomento dalla trinità che.
risplende nell'uomo per assurgere alla trinità ehe si riscontra nel tutto, eonchiudendo il suo ragionamento con queste parole: « Nune tibi haec in teipso notissima sunt, quod nec contractum quodcumque esse aliter esse potes quam per unitatem, in qua aequalitas et connexio; in teipso igitur ad omnium notitiam pergis ut cuncta scias unitrinitatem absolu- tissimam varie participare » (De con., lib. u, cap. 17). Notiamo d'altra parte che spesse volte il Cusano torna sulla nozione di unitrinità nell'universo, dalla quale tratta espressamente ed a lungo nel jÉri- bratio Alc horas (lib. s, eap. 5 e 6, pp. 900, 901). 4 contraeta, etiam ut.
LG un vw MENT E M Et - 1 Bai.
"X VN ASTITR »" CM Mes * Am s TUA, A AT ow M Az tod V MEC NS e Ew.
g^ n E 11 L| "Nc L L4 rbi eee TE LAS List. ved do M —» nd au —zxT ubt ia , me - em ms ne A " -— Ree res i - - E XY sex ct 2 Y ^n D 6x p usto T e VL T ios: Ex UM A — f£ ee em — — PN ve rÀ- EAEC iet e Hurt Jor ie iere. d DILE WI: —— Vut COMES, Wo DAMQ-r eee cS: N L1 i LIBER II 89 est unitas, est trina, non quidem absolute, ut trinitas sit unitas, sed contracte, ita quod unitas non sit nisi in trini- D tate, sieut totum in partibus eontraete. In divinis unitas non est contracte in trinitate, ut totum in partibus, seu univer- sale in partieularibus, sed ipsa unitas est trinitas. Propterea quaelibet personarum est ipsa unitas; Et quoniam unitas est € trinitas, una persona non est alia. Ir Universo vero non po- test ita egse. Propter hoe tres illae correlationes, quae in $ divinis personae vocantur, non habent ésse aetu, nisi in : unitate simul.
Oportet acute ista adv erteres Mam in i inis tanta est per- feetio unitatis, quae est Trinites, quod Pater est actu (leus, Filius aetu Heus, Spiritus Sanetus actu deus; Filius et Spi- ritus Sanetus aetu in Patre, Filius et Pater in Spiritu Saneto, Pater et Spiritus Sanetus in Filio, Ita quidem in contracto esse nequit ham eorrelationes non sunt subsistentes per se nisi copulate; Neque quaelibet propterea potest esse "Universum, sed simul omnes; "Neque una est in aliis actu, sed sunt eo modo, quo hoe patitur eonditio eontraetionis perfectissime ad * * ü invieem eontraetae, ut sit ipsis unum tiniversum, quod sine illa trinitate esse non putes: unum. Non potest enim eontraetio esse sine contrahibili, eontrahente et nexu, qui per communem aetum utriusque perficitur / Contr ahibilitas. Nero À dieit quandam. possibilitatem, et ab. il[àj dnitate vignente in:/ P ami 1 divinis descendit, sicut alteritas ab unitate. Dicit enim muta- | »; à bilitatem et alteritatemffn consideratione Sew enim H praecedere videtur nosse. Quomodo enim giquid 9 esset, si íf non potuisset esse? Possibilitas igitur ab aeterna unitate de- "I scendit. /1psum autem contrahens, cum terminet possibilita- é tem Som ca híbhis, ab aequalitate unitatis descendit. Aequa- litas enim unitatis est aequalitas essendi. Ens enim et unum x convertuntur. Unde, cum contrg] iens sit ad: aequans possibili- tatem ad eontraete istud vel ^i lad?) essendum, reete ab ae- qualitate essendi, quae est Werbum in divinis, descendere 3 dieitur. Et quoniam ipsum yerbum, quod est ratio et idea à) A, B, C: qvid. b) A: aliud; B, €: illud. . i. T i; 90 DE DOCTA IGNORANTIA atque absoluta rerum necessitas, possibilitatem per ipsum tale contrahens neeessitat et constringit: Hincipsum contrahens quidam form: im aut animá minundi, et possibilitatem. materiam vocave runt? &lii fatum in substan- tia, alii, ut Platonici, necessitatem complexionis, quoniam à necessitate absoluta descendit, ut sit quasi quaedam contraeta necessitas, et forma eontraeta, in qua sint omnes formae in veritate"tle quo infra dieetur./Est deinde nexus contrahentis et contrahibilis/sive materiaé et formae; dut "possibilitatis et necessitatis complexionis, qui aetu perfieitur quasi quodam spiritu amoris motu quodam illa unientis. Et hie nexus deter- minata possibilitas a quibusdam nominari eonsuevit, quoniam posse esse ad actu esse hoc vel illud determinatur ex unione; ipsius determinantis formae et determinabilis materiae. Hinc " autem nexum a Spiritu Sancto, qui est nexus infinitus, de- scendere manifestum est.
Est igitur unitas Hniversi trina, quoniam ex possibili- tate, necessitate complexionis et nexu, quae potentia, aetus et nexus diei possunt. Et ex hoc quattuor modos univer- sales essendi eollige. Nam est modus essendi, qui absoluta hecessitas dieitur, ut seilieet Deus est forma formarum, ens entium, rerum ratio/sive quidditas; et in hoc essendi modo omnia in Deo sunt ipsa necessitas absoluta. Alius modus est, ut. res sunt in necessitate, complexionis, in qua sunt rerum formae in se verae cum distinctione et ordine natu- rgg, sicut in mente; an autem hoe ita sit videbimus infra. Alius modus essendi est, ut res sunt/ in possibilitate determi- pata aetu/ hoe vel illud. Et infimus modus essendi est,ut res possunt esse, et est possibilitas pura-2). /Tres modi es- sendi ultimi sunt in una universitate —uude^mst maximum . eontraetum? ex quibus est unus universalis modus essendi, ^2quoniam nihil sine ipsis esse potest. Dieo essendi modos, quoniam non est universalis essendi modus/'quasi ex tribus c illis/ ut partibus/ taliter compositus, sieut domus ex teeto, fundamento et pariete; sed ex essendi modis;'quoniam rosa, LIC "Lu MIR one a um INR E: — INC ie i. caet oca acu od dE ui 1 Cil ud M vh ls "minii eat EMEQU. n: er Li p e AR RTI Pec - ET A REDERN - ——— iecur cams MR u ub uf MU. eec LO DN EC SR ETIN CER NEC Uus m UTR TTE RET NR TUNE TUI E LIBER 1I 91 quae est in rosario in potentia in hieme et in actu in aestate, transivit de uno modo essendi possibilitatis ad de- terminatum aetu. Ex quo videmus alium esse essendi mo- dum possibilitatis, alium necessitatis fet alium aetualis de- terminationis; ex quibus est unus universalis modus essendi, quoniam sine illis nihil est? neque est unus sine alio actu.
J / CAP. VIII De possibilitate sive materia lniversi (p.
Ut summatim saltem ea, quae nostram ignorantiam doctam efficere possunt, hic enarremus, iam dietos essendi trinos modos aliquantulum diseutiamus, a possibilitate inchoantes. De qua multa quidem per veteres dieta sunt, quorum omnium sen- tentia fuit ex nihilo nihil fieri? et ideo quandam absolutam omnia essendi possibilitatem, et illam aeternam affirmarunt, in qua omnia possibiliter complieata, credebant. Quam quidem materiam/ seu possibilitatem; eontrario modo ratiocinando si- eut de absoluta necessitate conceperunt, ut per abstraetionem formae eorporeitatis a corpore, corpus non corporaliter in- telligendo. Et ita non nisi ignoranter materiam attigerunt? (Quomodo enim 9 intelligitur Gmgmpms sine dee im corporec??
; (1) Nel De mente il Cusano spiega analogamente sul terreno gnoseo- logico, la nozione di possibilitas indeterminata. Alla questione cosi espli- eitamente posta dal Philosophus interlocutore: «Expone, quaeso, quo- « modo mens possibilitatem indeterminatam (quam materiam vocamus) * attingit». « Per adulterinam quandam rationem » risponde l'Idiota, * contrario quodamodo, quo de necessitate complexionis ad necessi- « tatem transilit absolutam. Nam dum videt quomodo omnia eorpora per ^ corporeitatem habent formatum esse, sublata corporeitate,in quadam * indeterminata possibilitate, omnia quae prius vidit, videt. Et quae * prius vidit in corporeitate distincta ed determinata actu existentia, « nune videt confusa et indeterminata possibiliter. Et hic est modus « universalitatis, quo modo in possibilitate omnia videntur, non tamen 9 T — —— fii am aut ME rata "t gr "mn aus arie "ELA e, - — 99 DE DOCTA IGNORANTIA Hane omnem rem natura praeire dicebant, ita quod numquam verum fuit dieere: Deus est, quin etiam verum esset dicere: Absoluta possibilitas esu Hon tamen affirmarunt eam Deo eoaeternam, quoniam ab ipso est, quae neqae est aliquid/ neqae nihil, neque una; neque plures, neque hoc/ neque illud, jeque quid neque quale, sed possibilitas ad omnia,'et nihil omnium actu./Quam Platonici, quia omni forma earet, 2 rentiam, dixeru unt; et quia earet, appetit; et per hoc est apti- judo, quae oboedit neeessitati.quae ei imperat 7 id od trahit ad €sse aetiu, | Sieut idmn-cera artifici ex ea aitquid facere 4? volenti. Procedit autem informitas ex carentia et aptitudine, | ipsas 'connectens, ut sit possibilitas absoluta/ quasi trina in- 7? composites quoniam carentiày &ptitudo et informitas non po$s- sunt esse eius partest alioquin possibilitatem absolutam prae-- cederet aliquid, quod est impossibile. Unde sunt modi, sine quibus possibilitas absoluta talis non esset. Carentia enim contingenter est in possibilitate. Ex eo enim. quod formam non habet, quam habere potest, earere dicitur; ex quo ca- s rentia. Informitas vero est quasi forma possibilitatis, quae, ut voluerunt PlatonieizPést quasi materia formarum. Nam b: E ANAL CANON SIME ERCORIENI nan anima mundi materiae seeundum ipsam ceonneetitur; quam « est modus essendi, quia posse esse non est» (Zdiozae, lib. 11, cap. 1) Su tale argomento ritorna piü avanti il Cusano (Jdiotae, lib. rr, eap. 11, p. 166). Nel De visione Dei egli contrappone ancora i| posse esse della materia al posse esse assoluto, cosi conchiudendo il suo ragiona- mento: « Absolutum posse ab omnipotentia contracta ad materiam, seu « quancumque passivam potentiam, est absolutum esse; quicquid enim « est in infinito esse, est ipsum esse infinitum simplicissimum; it& « posse esse omnia in infinito esse est ipsum infinitum esse; similiter « et actu esse omnia in infinito est ipsum infinitum esse. Quare posse. « esse absolutum et actu esse absolutum in te, Deo meo, non sunt nisi « tiu, Deus meus infinitus; omne posse esse tu es, Deus meus. Posse esse « materiae est materiale, et ita contractum et non absolutum, sie et « posse esse sensibile vel rationale contractum est, sed penitus incon- 2 « tractum posse cum absoluto simpliciter, hoc est infinito, coincidit» (cap. 15, p. 195). Come si vede, siamo ancora qui nel dualismo del posse esse assoluto e la materia, dualismo che, come é noto, il Cusano ha tentato poi di superare nel Je (udo globi e specialmente nel De possest.
» NY Pen * "res Se PHAR o CR qn oui Bere TTE TENENTES CORTE AT IE esi id cdi n ta mere c gm », ^ Miam. cansüe AMEN VOU ERE Mr ES tm stirpetn 9 vegetabilem dixerunt, ita quod, eum anima mundi possibilitati immiseetur, vegetabilitas illa informis in aetu ve- getativa anima" perduc itur ex motu ab anima' mundi de- scendente et ex mot possibilitatis sive vegetabilitatis. Ex quo affirmarunt ipsam informitatem quasi materiam forma- rum, quae per sensitivam, rationalem et intellectualem for- matur, ut sit actu.
Unde Hermes () aiebat UAqv esse corporum nutrieem et illam informitate m nutricem animarum; et ex nostris quidam aiebágt Ghaos mundum naturaliter praecessissej'et fuisse re- rum possibilitatem, in quo ille informis spiritus fuit, in quo omnes animae sunt possibiliter.
Unde aiebant veteres Stoici formas omnes in possibilitate actu esse, sed latitarefet per sublationem tegumenti apparere, quemadmodum si eoelear ex ligno fit per ablationem par- tium tantum.
Peripatetici vero solum possibiliter formas in materia esse dicebant, et per efficientem eduei. Unde istud verius est, quod 9 seilicet formaé non, solum, sunt ex possibilitate, sed efficiente. Qui enim tollit «€ ligno partes, ut fiat ex ligno statua, addit de forma. Et hoe quidem manifestum est; names qme quod ex lapide non potest fieri arca per artificem, de- feetus est materiae, et quod 4) quis alius ab artifice ex ligno eam efficere nequit, defectus est in efficiente. Requiritur igitur materia et efficiens. Et hine formae quodammodo possibiliter sunt in materia, quae ad acetum; seeundum eonvenientiam efficientis dedueuntur./Sie in possibilitate absoluta universi- tatem rerum possibiliter dixerunt; et est ipsa possibilitas abso- lutà/ interminata et infinita propter carentiam formae et ap- titudinem ad omnes, ut possibilitas fieurandi ceram in leonis aut leporis figuram, aut alterius cuiuscumque interminata (1) I1 Cusano si riferisce al lib. x di Ermete 'Trimegisto, in cui appunto si tratta delP 6A» (ed. cit., p. 20 bis).
S thapry 94 DE DOCTA IGNORANTIA est. Et ista infinitas contraria est infinitati Dei, quia ista est propter earentiam, Dei vero propter abündantiam, quoniam omnia;in ipso; ipse aetu. Ttà infinitas materiae est privativa, Dei negativa. Haee est positio eorum, qui de possibilitate ' absol 1ta locuti sunt.
bile "Tore cum a iocis esse. Namf. cum mes "pos- sibilia nihil minus /posskesse/ quam possibilitas absoluta, quae est propinquissime eirea non—esse, seeundum etiam positionem aushorumz hine ad minimum deveniretur/ atque t ad maximum in recipientibus magis et minus, quod est impossibile. Quare possibilitas absoluta in Deo est Deus, extra ipsum vero non est possibileP numquam enim est dabile aliqued pese; quod sit in potentia absoluta, eum omniaj praeter primumj necessario sint contracta. Si enim repe- riuntur diversa in mundo ita se habentia,quod ex uno possint plura esse quam ex alio, ad maximum et minimum simpli- eiter et absolute non devenitur; sed quia ista reperiuntur, patet absolutam possibilitatem non esse dabilem. / Omnis igitur pos- sibilitas contraeta est; per aetum autem contrahiturs | quare non reperitur pura possibilitas, penitus indeterminata per quemcunque actum neque aptitudo possibilitatis potest esse infinita et absoluta, omni earens contractione. Deus enim, cum sit actus infinitus, non est nisi causa actus; sed possibilitas essendi est contingenter. Si igitur possibilitas est absoluta, cui contingit? Contingit autem possibilitas per hoe, quod ésse à primo non potest esse penitus et simplieiter et absolute actus. Quare eontrahitur actus per possibilitatem, ut non sit -£. absolute nisi in potentia, et potentia non est pr nisi per aetum sit econtraeta.
Cadunt autem differentiae et graduationes, ut unum magis actus sit, aliud magis potentia, absque hoec quod deveniatur ad maximum et minimum simplieiter, quoniam maximus et minimus actus coineidi cum maxima et minima potentia, et sunt m: aximum absolute dictum, utin primo libro est ostensum.
Amplius, nisi possibilitas rerum contracta esset, non posset ratio rerum haberi, sed casu omnia essent, ut /falsol | voluit MÀ —Ó Ionen daduarie bv eni - TUM TU mde - Al LIBER II 95 Epieurus. Quod enim hie mundus prodiit rationabiliter;ex possibilitate, ex eo necessario fuit, quod possibilitas ad essen- dum mundum istum tantum aptitudinem habuit.
Contraeta igitur et non absoluta fuit aptitudo possibilitatis: ita de terra et solej et caeteris, quae, nisi quadam eontraeta possibilitate latitassent in materia, non maior ratio fuisset cur ad aetum potius quam non prodiissent.f Unde, quamvis Deus infinitus sit/ et mundum seeundum hogferearétünfinitum) potuisset, tamen quia possibilitas necessario. contracta fuit, et non penitus absoluta nec infinità aptitudo, hine secundum possibilitatem essendi mundus actu infinitus aut maior vel aliter esse non potuit.
Contractio autem possibilitatis ex actu est, actus autem ab Ipso maximo actu est. Quare, cum contractio possibilitatis sit ex Deo et contractio actus ex contingenti, hine mundusyneces- ——