reperibilis non est, quifips solus est infinita aequalitas. Qui igitur est centrum mundi, seilicet Deus benedietus, ille est centrum terrae et omnium sphaerarum atque omnium, quae in mundo sunt, qui est simul omnium ecireumferentia infinita.
Praeterea non sunt in eaelo poli immobiles atque fixi, £9 qu&ievis-etiam caelum stellarum fixarum videatur per motum deseribere graduales in magnitudine circulos minores paptedá eoluros huf quam aequinoetialem: et ita de Íntermediisy $ed necesse est omnem. eéli -pàrtem moveri, lieet inaequaliter 4^ comparatione eireulorum per motum doibaradn deseriptorum.
T ,te / " : ft Undej/ sieut quaedam stellae videntur maximum eireulum de- /: scribere, ita quaedam minimum; sed non reperitur stella, quae nullum deseribat. Quoniam igitur non est polus in sphaera /: fixus, manifestum est neque aequale medium reperirij quasi aequedistanter a polis. Non est igitur stella in octava sphaera, quae per revolutionem describat maximum eireulum, quoniam illam aequjdistare a polis necesse esset, qui non sunt et per?
consequens/ non est, quae/ minimum cireulum deseribat Poli igitur sphaerarum coincidunt cum centro, ut non sit alidid cen- - * irum quam polus, quia Deus benedietus. Et quoniam nos mo- tum non nisi comparatione ad fixum, scilicet polos aut eehtra, deprgehendere possumus fet illa in mensuris motuum pere ponimus, hine/in coniecturis ambulantes, An omnibus nos errare comperimus et admiramur, quando seeundum regulas anti- quorum stellas in situ non séberisus concordare, quia eos reete de 9 eentris et polis et mensuris eredimus concepisse. "Ex his quidem manifestum est terràm moveri. Et quoniam" ex motu cometae, aeris et ignis elementa experti sumus moveri/ et lunam minus de oriente in oecasum quam Mercurium/ aut Venerem vel solem, et ita gradatim; hine terra ipsa adhue EY || mm A- ce i EREMO o " € esos PT NV z puc CUT CK EET ONCE VR IT ER RENE T Led zn LN * LIBER II 109 minus omnibus movetur? sed tamen non est ut stella eirca centrum aut polum minimum deseribens eireuluma jleque octava sphaera &as£-alial describit maximum, ut statim pro- batum est.
Acute igitur considera, quoniam sieut se habent stellae cirea polos eonieeturales in oetava sphaera, ita terra, lunaj et planetae sunt ut stellae cirea polum distanter et differenter motae, conieeturando polum esse, ubi creditur centrum. Unde, licet terra quasi stella sit propinquior polo centrali, tamen movetur et non deseribit minimum cireulum in motu, ut est ostensum. Immo neque solf neque luna, neque terrà neque aliqua sphaera 4x licet nobis aljud videatur j describere potest verum ecireulüm in motu, cum non moveantur super fixo. Neque verus eirenlus dabilis est, quin étiamd verior dari possit, neque umquam uno tempore sieut alio aequaliter praeeisejf l l y aut movétur/ aut cireulum verisimilem aequalem describit, etiamsi nobis hoe non appareat. Necesse est igitur, si de motu universi aliud aliquid quoad iam dieta veiigrintelligere; ak;centrum cum polis eompliees, te quantum potes cum imaginatione iuvandog Ham si quis esset supra terram et sub polo aretico/ et alius in polo aretico, sieut existenti in terra appareret polum esse in zenith, ita existenti in polo appareret centrum esse in zenith. Et sicut antipodes habent sieut nos e$elum sursum, ite existentibus in polis ambobus terra appareret [in zenith|essej et ubieuBque quis fuerit, se in centro esse credit. Compliea igitur istas diversas imagina- tiones, ut sit centrum zenith,/ et de converso, et tune per intelleetum, eui tantum docta servit ignorantia, vides mun- dum et eius motum agd-figuram attingi non posse, quoniam apparebit quasi rota in rotaj et sphaera in sphaera, nullibi habens eentrum vel eireumferentiam, ut praefertur.
- à QC SO urs k CONPSDE Gh CR saa; i "T s sd DE DOCTA IGNORANTIA CAP. XII De eonditionibus terrae.
Ad ista iam dieta veteres non attigerunt, quia in doeta ignorantia defecerunt. Iam nobis manifestum est terram istam in veritate moveri, lieet nobis hoe non appareat ewe Non ó a&ppráehendimus motum nisi per quandam comparationem 5 ad fixum; fi enim quis ignoraret aquam fluere et ripas non ? videret xisteng4 in navi in medio aquae, quomodo appr&ehen- deret meme moveri? Et propter hoe cum semper, euilibet / videatur, quod sive ipse fuerit in terra sive sole aut alia stella, quod ipse sit in eentro quasi immobili et quod alia - ommia moveantur, ille certe semper alios; fpolos sibi eonsti- tueret j-utf existens in soléf aliog et alios in ter ra/ et alios in luna et Mar i$, e et ita de reliquis. Unde erit machina nn mundi quasi habens upique centrum et t nullibi cireumferentiam, quo- 44 niam cireumferentia. et centrum (Deus esf, qui est uyique et et nullibi. liant ap rig CS asd. MESE: : lerra etiam ista non est sphaerica, ut olde dixerunt, lieet tendat ad sphaer&eitatem, llam fieura mundi ceontra- eta est in eius partibus, sieut et motus; quando autem linea infinita eonsideratur ut eontraeta taliter, quod ut eon- tracta perfectior esse nequit atque capaeior, tune est eireu- laris: nam ibi principium coincidit cum fine. Motus igitur perfectior est circularis, et figura eorporalis perfectior ex hoe sphaeriea. Quare omnis motus partis est propter perse ad totum, ut gravia versus terr ram, 'et levia sursum4 terra ad terram, aqua ad aquam, aer ad aerem, ignis ad ignem, et motus totius quantum potest eireularem coneomitatur/ et omnis figura sphaerieam figuram, ut in animalium partibus et arboribus,/et egelo experimur. Unde unus motus est eireularior et perfeetior alio, ita et figurae sunt differentes.
Mt Hee ae ac Lr relais d ds 9 5n. isch De TAIN rd bae iot NT PLIPEEUACHATST Lm ; gre -: gun emo AP POMMES ELI. Ee E » V—: ^ pr "UO or er PUN -—— ILKEIMHIEBMI v; 7. qut M Ow TNAM: dins: dh d T WM » L: is ww d- ^n AME 1. € t "LM puo T - eic WE £7 ís tunes 7 ": - me 2. mOc—m——— áRáà - — l— ad UE RE RAREL T Shenumd 2 EEncueod PEr- RA T 4 NE NNI IE INNEN I CSI T ERES PREIS TAa " » Uo getan o rnt err. o euni 2" Ace -. I AT wr. VT, d34 » TE VS rm WERT pate mw T Z E c3 zT - " —: *e [Ta A —- H i" LIBER II 111 Terrae igitur figura est yfobilis Ó) et sphaerica/ et eius motus eireularis, sed perfectior esse potest. Et quia maximumyjin perfeetionibus, motibus et figuris in mundo non est, ut ex iau dietis patet, tune non est verum quod terra ista sit vilissima et infima 7 nam quamvis videatur eentralior, quoad mun- dum, est tamen etiam eadem ratione polo propinquior, ut est dietum. Neque est ipsa terra pars proportionálilis/ seu aliquota mundi; nam eum mundus non habeat nec maximum | nec minimum, neque habet medium/neque partes aliquotag, sieut nee homo aut animal; nam manus non est pars aliquota | hominis, lieet pondus eius ad eorpus videatur proportionem habere, et ita de magnitudine et figura. Neque color nigre- dinis est argumentum vilitatis eius; nam in sole si quis esset, non appareret illa elaritas quae nobisg Considerato enim cor- pore solis, tune habet quandam quasi terram centralioremg et quandam lueiditatem quasi ignilem circumferentialem, et in medio quasi aqueam nubem et aerem clariorem, quemad- modum terra ista sua elementa. Uude, si quis éeeet extra. regionem ignis, terra ista in eireumferentia swee regionis," per medium ignis/ lueida stella appareret/ sicut nobis, qui sumus F^ eireumferentiam regionis solis, sol lueidissimus /] apparet, ét. non apparet luna adeo lucida, quoniam forte cilea eius ecireumferentiam sumus versus partes magis centrales, puta in regione quasi aquea ipsiust et hinc non apparet eius lumen, lieet habeat lumen propriumf illis in extremitatibus ecireumferentiae eius existentibüs apparens, et solum lumen reflexionis solis nobis appareti Étiam propterea ealor lunae, quem sine dubio ex motu effieit plus in eireumferentia, ubi est maior motus, nobis non ecommunieatur; sieut in sole. Unde ista terra intf&, regionem solis et lunae videtur situata et per horum medium partieipat aliarum stellarum influen- tiam, quas,nos non videmus propter hoe,qamed extra earum regiones s4mus; videmus enim tantum regiones earum quae seintillant.
e» a E T SC eti S n pti Rd rn: PaR rl xaboRdeOCKWRDEC MET Wo Án ss nr ved a. TTCUCTENCT A SI EEEET CESUT, ETE T OXPEPE cd C : T. ] | AEN ] ju iX. f9 NONI - n " m" -— idümnifülsupen- quum. tm ^ im »:,; / ^ SN : Ws Ser P ERAT PATRIE e RAT " ET "T "aUe: -—: 2X at y ILU GIO icy aA Soda Rea 52^ 1 SUR PWRENCTES. | - Eae - t ANE MER T" rA P: - "e D — T PT t TIU ^ : EP 3 ITO T it Aer 2 LX ve Aoc X ole" - dd TUA en NI er Le PERS Tete uy MESE ATA USA LT DAE ( CR Un ne VS SX DE DOCTA IGNORANTIA Est igitur terra stella nobilis?, quae lumen et calorem - et influentiam habet aliam et diversam ab omnibus &liiq stel- 7 lis, sieut etiam quaelibet a qualibet lumine, natura et influentia differtg& ét sic quaelibet stella alteri communieat 1u- * men et influentiam/ non ex intentione, quoniam omnes stellae moventur tantum atque eoruseant, ut sint meliori modo, unde: ex consequenti partieipatio oritur, sicut lux ex sua natura lucet, non ut ego videam, sed ex consequenti partieipatio — fit, dum utor lumine ad finem videndi? Ka quidem Deus benedietus omnia ereavit, ut dum quodlibet studet esse suum /^ conservare,Quasi quoddam munus divinum, hoc'agat in com- munione cum aliis, ut sicut pes non sibi tantum, sed oculo ac Inanibus/ ae eorpori et homini toti servit, per hoc quod N est tantum 'ad ambüljandum, et ita de oculoj et reliquis mem- 4 bris, pariformiter de mnndi partibus. Plato (!) ením mundum animal dixit, cuius animam absque immersione Deum si concipis,| multa horum, quaeMliximus,tibi clara erunt.. Neque diei debe quod Nuia AR est minor sole /et ab eo: recipit influentiam, quod propterea sit vilior; quoniam regio * tota terrae, quae usque ad ignis cireumferentiam se extendit, magna est. Et quamvis terra iminor sit quam sol, ut eX umbra et eclypsil jus hoe notum nobis &st, tamen non est nobis notqnu ss quantum regio. solis sit maior Nut minor regione terraegfe- qualis autem/ praecise esse nequit nulla enim stella alteri aequalis esse potest. Neque terra est minima stella, quia est maior luna, ut experientia eclypsium nos doeuit, et Mereurio gnitudine argumentum vilitatem non concludit. Influentia etiam, quam recipit ), non est argumentum coneludens imperfeetionemg liam ipsa, ut est stella, soli et suae: regioni forte pariformiter influit, ut praefertur; et cum non (1) Timeo, 80, b: &el Aévevj xóvBsikóv xóopov (ov Épdoxov Évvoov V& vj &Av9elq Ouk vv cob 9epb Yevéd9o mpóvotay.
N /7 Qr X we 1 s rt | uc etiam, ut quidam dicunt, et forte aliis stellis. Unde ex ma-. — — LIBER II 113 experi amur nos aliter quam in centro esse, in quo confluunt influentiae, de ista influentia nihil experimur. Nam etsi terra quasi possibilitas se habeat et sol ut anima sive intelleetua- Hes formalis eius respectu/et luna ut medius ne xus, ita ut istae stellae intra unam regionem positae suas ad invicem influentias uniant $é4q aliis, seilicet Mercurio et Veneri et efeteris supra existentibus, ut dixerunt anüqui et aliqui etiam recentiores-^. tunc patet correlationem influentiae talem esse, quod una sine alia esse nequit. Erit igitur una et trina in quolibet pariformiter see undum gradus suos. Quare patet per hominem Don esse seibile,an regio terrae sit in gradu perfe- etiori à ignobiliori respectu regionum stellarum aliarum, solis, s& lunaej et reliquarum, quoad ista.
Neque etiam quohid locum; puta quod hie locus mundi sit habitatio hominum et animalium atque vegetabilium, quae in gradu sun t ignobiliora hehbitzntibus in regione solis et ali larum stellam um dun tsi Deus sit centrum et c ireumferentia om- nium regionun tellarum//et ab ipso diversae nobilitatis na- turae procedant in qualibet regione habitantes, ne tot loca cope- lorum et stellarum sint vacua, et &en solum ista terra fortassis de minoribus habitata, tamen intellectuali natura, quae hie in hae terra habitat Wt in Sua regione, non videtur nobilior atque perfectior dari posse secundum hane naturam, etiamsi alterius generis inhabitatores sint in aliis stellis; fon enim appetit homo aliam naturam, sed solum in sua perfectus esse.
Improportionabiles Igitur sunt illi aliarum stellarum habi- tatores, qualeseunque illi Sit, ad istius mundi incolas, etiamsi tota regio illa ad totam regionem istam ad finem universi quandam oceultam nobis proportionem gerat, ut sic inhabi- tatores istius terrae seu regionis ad illos inhabitatores per medium universalis regionis hinefquandam ad se invicem habitudinem gestent, sieut particulares articuli digitorum manus per medium manus proportionem habent ad pedem, et ' partieulares articuli pedis per medium pedis ad manum, ut omnia ad animal integrum proportionata sint. Unde eum CusANO, 8 114 DE DOCTA IGNORANTIA tota nobis regio illa ignota sit, remanent inhabitatores ili- ignoti penitus, sieut in hae terra accidit, quod animalia unius speeiei/ quasi unam regionem speecificam /faeientia, se 4 uniunt et mutuo propter communem regionemypartieipant ea. I5 quae eorum regionis sunt, de aliis nihil aut se impedientegf 1 aut veraciter apprgehendentes. Non enim animal unius spe- £a 4 ciei eoneeptum alterius, quem per signa exprimit vocalia, | apprgehendere potest, nisi in paucissimis signis extrinseeus $ 9 et tune per longum usum et solum opinative. Minus autem 9 de habitatoribus alterius regionis improportionabiliter seire e poterimus, suspieantes in regione solis magis esse solares, — | claros et illuminatos intellectuales habitatores, spiritualiores A etiam quam in luna, ubi magis lunatiei et in terra magis E L materiales et grossi, ut illi intellectuales naturae solares sint Au multum in actuj et parum in potentia, terreni: vero magis * in potentia et parum in aetu, lunares in medio fluctuantes. 4l Hoc quidem opinamur ex influentia ignili solis et aquatiea simul et aerea lunaej'et gravedine materiali terrae, consimi- liter de aliis stellarum regionibus/suspicantes nullam inhabitó- fi ribus carere, quasi tot sint partes particulares mundiales unius p universi quot sunt stellae, quarum non est numerus; ut unus P mundus universalis sit eontraetus triniterg progressione sua 2X quaternaria descensivaj in tot particularibus, quod? eorum. nullus est numerus/ nisi apud eum, qui omnia in numero - ereavit. | Etiam eorruptio rerum in terra, quam experimur, non Ju est effioax argumentum ignobilitatis. Nobis enim eonstare non poterit, postquam est mundus universalis et proportiones. aM influentiales omnium particularium stellarum ad invieem, quod. - aliquid sit corruptibile penitus, sed bene secundum b essendi modum, quando ipsae influentiae iam quasi eontra- etae in uno individuo resolvuntur, ut modus essendi sie vel -- sie?) pereat, ut non sit morti locus, ut ait Virgilius,(*) Mors | ^ ' Mi t.
(1) Non pare che questa frase sia in Virgilio.
2 eu MESA. 2n 3^ Lor. Pg PUSRT 74 oo VPE fidem oe EN "Mie d M rd 1 1 «17 "mee trai Rs :o TOT Wn tam 7, / SVCQUNALNCT TI USROS amans: zs d. - Vire; puri qund: dracde cec uo - n cde Cos no m" MU LP Lame apo. RSS TET LIBER II 115 enim nihil esse videtur nisi ut compositum ad componentia resolvatur! et an talis resolutio solum sit in terrenis incolis.quis scire poterit? Dixerunt quidam tot esse rerum speeies in terrà, quot sunt stellae. Si igitur terra omnium stellarum influentiam ita ad singulares species contrahit, ut-4-similiter £ non Jit in recionibus aliarum stellarum finfluentias aliarum reeipientium 91 quis seire poterit. an omnes influentiae con- efr óraetae prius in compositione, in dissolutioneyf redeant, ut. ' animal nune existens individuum alicuius speciei in regione terrae eontraetum €x omni stellarum influentia resolvatur, aus ad principia redeat, forma tantum ad propriam stellam redeunte, a qua illa species actuale esse in terra matre re- Gfpit, We1 an forma tantum redeat ad,exemplarf sive ani- mam mundi, ut dieunt Platoniei, ancAd. materiag! 9 possi- bilitatem, remanente spiritu unionis in motu stellarum, qui spiritus dum cessat unire, se retrahie? 0b organorum indi- spositione sel alias, ut ex diversitate motus separationem indueat, tunc quasi ad astra rediens, forma Supra astrorum influentiam ascendente et uerb illa (lescendente?? Aut an formae cuiuslibet regionis in altiori forma, puta intellectuali, quiescant, et per illam illum finem atüingant, qui est finis ** — mundi5 et quomodo hie finis attinggtur ^) per inferiores formas | in Deo per illam, et quomodo illa ad cireumferentiam, quae Deus est ascendat; corpore descendente versus centrum, ubi etianY Deus est. ut omnium motus sit ad Deum, in quo aliquando sieut centrum et eireumferentia sunt unum in Deo, corpus etiam, quamvis visum sit quasi ad centrum descenderef et anima ad eire üumferentiam, iterum in Deo uniuntur o cessante non omni motu, sed eo, qui ad generationem est, lanquam partes illae mnundi essentiales necessario redeant, tune sueeessiva generatione cessante, sine quibus mundus A retrahens, [) À: ab organorum indispositione; B, O: ob organorum indispositioiem. g) Qui noi interrompiamo 1l periodo, ehe nelle tre edizioni continua ag- grovigliandosi in modo da rendersi inintelligibile. h) A, B, C: attingitur. 7) A, B, C: unientur.
"EPTIDQKAMGUNS meNRIVITTITRLCURTUUTÁ UT QU T jàv? * 116 DE DOCTA IGNORANTIA esse non possit, redeunte enim spiritu unionis et conneetente possibilitatem ad suam formam, /haee quidem nemo hominum ex se, nisi singulariee' 72) & Deo habuerit, seire poterit, Uicet non dubitát quisqué&ZDeum optimum ad se omnia creassejf'et non velle quiéq*re* perire eorum quae fecit, seiatque eum remuneratorem largissimum omnium ipsum ecolentium; M. ü dum tamen divinae operationis, praesentis et futurae remu- nerationis Deus ipse solum seit, qui? est sua operatio.]Diecam d tamen inferius//iuxta inspiratam divinitus veritatem Jbauea eirea hoc, de quibus nune sufficit in ignorantia taliter tetigisse. 4 CAP. XIII De admirabili arte divina in mundi et elementorum creatione (/.
Quoniam sapientum concors sapientia est per ista visibilia et magnitudinem, puldiitudin em atque ordinem rerum nos duei in stuporem artis et excellentiae divinae, et nonnulla admi- rabilis seientiae Dei artificia tetigimus, quam $ breviter in universi ereatione pauea subiungamus admirative de elemen- torum situ et ordine. Est autem Deus arithmetiea, geometria atque musiea simul et astronomia usus in mundi ereatione, 9- quibus artibus etiam et nos utimur, dum proportiones rerum —. — (1) L' interpretazione filosofiea che il Cusano dà del dogma della: creazione in questo capo, é stata da lui svolta piu tardi in altre sue opere: nel De genesi, per esempio, di creazione si parla per arrivare &.— questa conclusione: « Potest igitur creatio seu genesis dici ipsa assimi- - latio entitatis absolutae, quia ipsum Idem identificando evocat nihil, aut non ens, ad se» (p. 129); nel De mente (cap. 8, p. 192), si vuol in- -— vece dimostrare che «conceptio divinae mentis est rerum produetio, conceptio nostrae menti est rerum notio ». Su questo principio si ritorna. E. anche nel De venatione sapientiae, cap. 10 (p. 904) e cap. 27 (p. 320).
et elementorum atque motuum investigamus (*). Per aritme- ;tieam enim ipsa coadunavit; per Seometriam figuravit, ut ex hoe eonsequerentur fermitatem et stabilitatem atque mo- bilitatem secundum condieiones suas: per musieam propor- tionavit taliter, ut non plus terrae sit in terra quam aquae in aquafet aeris in aerejfet ignis in igne, ut nullum elemen- torum in aliud sit penitus resolubile, ex quo evenit mundi machinam perire non posse, et licet pars unius in aliud re- solvi possit, nunquam tamen totus aer, qui est permixtus aquae, in aquam converti potest propter aerem cireumstantem hoc impedientem, ut elementorum semper sit permixtio. Unde egit Deus ut pars elementorum resolvaptuy mutuo, et quando it cum mora, aliquid genergtur? ex concordia elementorum ad ipsum generabile ^; durans quamdiu durat coneordia ele- mentorum, qua rupta, rumpitur et dissolvitur generatum. Admirabili itaque ordine elementa constituta sunt per Deum, qui omnia in numero, ponderef et mensura (1) Una splendida pagina ha il Cusano nel terzo libro /diotae de sa pientia (cap. 13) sui poteri creativi della mente umana, in quanto é imagine viva della mente assoluta: « Ecce nosti mentem nostram vim * quandam esse habentem imaginem artis divinae. Unde omnia, quae ^ absolutae arti verissime insunt, menti nostrae vere ut imagini insunt.
^ Unde mens est creata ab arte creatrice, quasi ars illam seipsam ereare ^ vellet. Et quia immultiplicabilis est infinita ars, oportet quod tunc eius ^ surgat imago, sicut si ictor seipsum de üngere vellet. Et quia imago ^ nunquam, quantumcunque perfecta, si perfectior et conformior esse ^ nequit exemplari, adeo perfecta est, sicut quaecunque imperfecta ima- * 89, quae potentiam habet se semper plus et plus sine limitatione inac- cessibili exemplari eonformandi. In hoc enim infinitatem imago, modo quo potest, imitatur. Sic omnis mens a Deo habet ut, modo quo potest, * ^ ^ sit artis infinitae perfecta et viva imago. Quare est trina et una, 1 * habens potentiam. sapientiam et utriusque nexum modo tali, ut per- * fecta artis imago seilicet, quod excitata possit se semper magis ma- * gisque exemplari con formare. Sic mens noStra, etsi in principio crea- * tionis non habet actualem resplendentiam artis creatrieis in trinitate *et unitate, habet tamen vim illam concreatam, per quam excitata, » acere potest».
*se actualiter divinae artis conformiorem f hoc i & - Lj] Ó 1 t£ ; P Ü b A 4 mri ghyà. d sio rem U X— NU rrt 118 DE DOCTA IGNORANTIA i creavit ()s humerus pertinet ad arithmetica; pondus ad mu- sicam, mensura ad geometriam; £ravitas e uff levitate eostrin- gente s ustineturgzterra enim gravis quasi in medio suspensa ab ignezlevitas autem gravitati innititur, ut ignis terrae. Et dum haec aeterna sapientia ordinaret, proportione inexpressibili usa est, ut quantum quodlibet elementum aliud praecedere deberet praesciret, ponderans ita elementa,ut quanto aqua terra levior, tanto aer aqua et ignis aere, ut simul pondus eum magnitudine concurreret/et continens maiorem loeum oeeuparet contento.
Et tali habitudine ipsa ad invieem eonnexuit, ut unum in/£ alio necessario sit, Ubi terra est quasi animal quoddams«. ut ait Plato, habens lapides loco ossium, rivos loeo vei iarum, 4^ arbores loco pilorum, et sunt animalia quae intra illos terrae capillos nutriuntur/ ut vermiculi inter pilos animalium. Et ad ignem terra se habet/quasi ut mundus ad Deum; multas enim Dei similitudines ignis habet in ordine ad terram, euius potentiae non est finis, omnia in terra operans, penetrans, illustrans et distinguens atque formans per medium aeris et aquae, ut nihil quasijómnibus sit, quae ex? terrà gignuntur, nisi alia et alia ignis operatio, ut rerum formaef'ex diversi- tate resplendentiae ignis sint. Est tamen ipse ignis rebus $pmie-immersus, sine quibus nee est/ nee res sunt terrenae. 24 Deus autem non est nisi absolutus, ünde quasi ignis consu- mens absolutus et claritas absolutes Deus] qui lux, in quoe non sunt tenebrae, ab antiquis vocatur, euius quasi ignel- tatem atque elaritatem omnia, quae sunt, nituntur/ Iuxta; possel partieipare, ut in omnibus astris conspieimus, ubi re- peritur ipsa talis elaritas? materialiter eontraetas quae quic dem diseretiva et penetrativa claritas quasi immaterialiter est eontraeta in dne viventium vita intelleetiva.
Quis non admirafur hune opificem qui etiam tali siquidem arte in sphaeris et Stellis ac regionibus astr orum usus est E at E talis awe. d dee tre edizioni portano: w! sine; noi lasciamo lut per ragione di senso.
(1) E la nota espressione biblica (Sap., XI, LIBER II 119 sine omni praecisione/ cum omnium diversitate sit omnium eoneordantia, in uno mundo magnitudines stellarum,situm et motum praeponderans/et stellarum distantias taliter ordinans, ut nisi quaelibet regio ita esset. jt est, nec ipsaf esse nee in tali situ et ordine esse nec ipsum universum esse posset; dans omnibus stellis differentem claritatem, influentiam, figuram et colorem atque ealorem, qui elaritatem eoncomitatur influen- tialiter, et ita proportionaMflliter partium ad invieem propor- tionem eonstituens, ut in qualibet sit motus partium ad totum, deorsum a$ medigye in gravibus/ et sursum a medio in le- vibus, et eirea medium, uti stellarum motum orbieularem percipimus.
In his tam admirandis rebus, tam variis et diversis, per doetam ignorantiam experimur iuxta praemissaf nos omnium operum Déi nullam seire pósse rationem, sed tantum admi- rari, quoniam magnus Dominus, cuius magnitudinis non est finis? qui eum sit maximitas absoluta, utj est omnium operum suorum auetor et cognitor, ita et finis, ut in ipso sint omnia et extra ipsum nihil, qui' est principium, mediunmi et finis omnium, centrum'et cireumferentia universorum, ut in om- nibus ipse tantum quaeratur, quoniam sine eo omnia nihil |Suntg Quo solum habitog omnia habentur, quia ipse omuia; quofomnia seiuntur, quia veritas omnium; Qui etiam vult ut ^: r1 ;.in admirationem ex mundi machina tam mirábili düeantfur, quam tamen nobiS$ oceultat eo plus, quo plus admiramur, quoniam, ipse tantum est, qui vult omni eorde et diligentia quaerijfet cum inhabitet ipsam lucem inaeeessibilem, quae per omnia quaeritur, solus potest pulsantibus aperire et pe- tentibus dare. Et nullà;habent potestatem ex omnibus creatis se pulsanti aperire et se ostendere,quid sint, cum sine eo nihil sint, qui est in omnibus. Sedfquidem in, doeta igno- K rantia ab eis sciseitanti,quid sint aut quomodo/aut ad qued, respondent: « Ex nobis nihil neque ex nobis tibi aliud quam nihil respondere possumus, eum etiam scientiam nostri non nos habeamus, sed: ille solus,per euius intelligere id sumus quod ipse in nóbis vult, imperat et scit. Muta quidem sumus omnia; ipse est,qui in omnibus loquitur; (dui fecit x» solus i j ) - i j ) - M PY 120 DE DOCTA IGNORANTIA T seit,quid 4 sumus, quomodo et ad quid. Si quid seire de nobis opta$, hoe quidem in ratione et eausa nostra, non in - nobis quaere£ábi reperies omnia, dum unum quaeris. Et neque 4. A te ipsum nisi in eo reperire potes». «Fac itaque;*ait nostraf1 Ig ignorantia, ut te in eo reperias? et cum omnia in ipso sint ipse,' nihil tibi deesse poterit ». Hoc autem non est nostrum, ut inae- 9 cessibilem accedamus, sed eius qui nobis dedit faeiem ad: ipsum conversam, eum summo desiderio. quaerendi! quod 7 [ dum fecerimus, piissimus esty non deseret, sed;/seipso nobis | ostenfo, cum apparuerit gloria eius, aeternaliter satiabit, qui sit in saecula benedicetus.^zemmem.
7 DE DOCTA IGNORANTIA LIBER III Paucis his de universo praemissis, quomodo in eontractione ÀJ subsistat, ad finem/ ut de maximo absoluto pariter et contraeto Iésu Cristo semper benedieto aliqua docte in ignorantia perquiramus in augmentum fidei et perfectionis nostrae, am- plius tuae admirandae industriae quam brevigswiee de Iesu coneeptum pandemus, ipsum invoeantesy ut sit via ad seipsum, qui est veritas? qua nunc per fidem et post hae per adeptionem vivifieemur in ipso per ipsum, qui et vita extat sempiterna.
CAP. I Maximum ad hoc vel illud eontraetum, quo maius esse nequeat, esse sine absoluto non posse.
Primo libello ostenditur unum absolute maximum incom- munieabile, immersibile et incontrahibile. ad hoc vel illud / in se aeternaliter, aequaliter et immobiliter idem ipsum per- sistere. Post haee seeundo loco universi eontractio manife- statur, quoniam non aliter quam contracte hoe et illud existat. Unitas itaque maximi est in se absolutg, Bnitas universi'est in pluralitate contraet£, Plura autem, in quibus universum. aetu eontraetum est, nequaquam summa aequalitate convenire possunt; nam tune plura esse desinerent. Omnia igitur ab invicem differre necesse est/aut genere, speeieJ/numero/ / aut specie et numeroffaut &emere-ef numero, ut unumquodque " TTTTRPYN — sam A, tn SEP WUUESA A - 4 u^ TOT 122 DE DOCTA IGNORANTIA in proprio numero, pondere et mensura subsistat. Quapro- pter universa ab invicem gradibus distinguuntur, ut nullum eum alio eoineidat.' Nullum igitur eontraetum gradum con- traetionis alterius praeeise participare potest, ita ut necessario quodlibet excedat/aut exeedatur a quocunque alio. Consistunt ieitur inter maximum et minimum omnia eontraeta, ut, quo- culque dato/'possit dari maior et minor eontractionis gradus, absque hoe quod hie proeessus fiat in infinitum aetu, quia infinitas graduum est impossibilis, cum non sit aliud dicere infinitos gradus esse actu/ quam nullum esse, ut de numero in primo diximus. Non potest igitur aseensus vel descensus in eontraetis esse ad maximum vel minimum absolute. Hine sieut divina natura, quae est absolute maxima, non potest mén4 ari, ut transeat in finitam ^? et eontraetam, ita nee contracta potest in eontraetione minui, ut fiat penitus ab- soluta.
Omne igitur eontractum /^cGum possit esse minus 4» Inagis eontraetum, terminum non attingit neque universi,/neque generis neque speeiei lam universi prima generalis con- traetio per generum pluralitatem est, quae gradualiter differre necesse est. Non autem subsistunt genera, nisi contraet& in speciebus/neque species nisi in individuis, quae/solum actu existunt. Sieut igitur non est dabile seeundum naturam con- traetorum individuum/nisi infra terminum suae speciei, sie etiam omne individuum terminum generis et universi attin- vgere nequit. Inter plura etenim eiusdem speciei individua diversitatem graduum perfectionis cadere necesse este áuare nullum seeundum datam speeiem erit maxime perfectum, quo perfeetius dari non possit; neque etiam adeo imperfectum est dabile, quod imperfeetius dabile non sit. Terminum igitur speciei nullum attingit. y | Non est igitur nisi unus terminus/ aut ede Elus generum /aut universi? qui est centrum, cireumferentia atque connexio omnium) et universum non evacuat ipsam infinitam: absolute maximam Dei potentiam, ut sit simplieiter maximum u Yj "Jam.
LIBER III 193