mettendo in contrapposto l'astrattezza della mmatematiea colla vivacità del reale concreto: « Unitas, quae de Deo dicitur non est mathematica, *Sed est vera, et viva, omnia complicans. Nec trinitas est mathema- « tica, sed vivaciter correlativa (p. 260).
, 24 DE DOCTA IGNORANTIA b sunt? quoniam omnia ad se invicem quandam/;nobis tamen oeeultam et incompr&áehensibilemf habent proportionem, xt ex omnibus unum exürgat universum, et omnia in uno maximo sint ipsum unum. Ét quamvis omnis imago aece- dere videatur ad similitudinem exemplaris; tamen praeter maximam imaginem, quae est hoe ipsum quod exemplar in unitate naturae, non est imago adeo similis/ aut éeti,m aequaslis/ e$se possit, ut iam ista ex superioribus nota faeta sunmn:.
exemplari, quin per infinitum similior ase aequalicr Quando autem ex imagine inquisitio fi. necesse.est nihil dubii apud imaginem esse, in euius transsumptiva propo:- tione ineoenitum investigatur, eum via ad incerta non nisi per praesupposita et certa esse possit. Sunt autem omnia sensibilia in quadam eontinua instabilitate propter possibili- tatem materialem in ipsis abundantem. Abstraetiora autem istis, ubi de rebus eonsideratio habetur, non ut appendieis materialibus, sine quibus imaginari nequeunt, penitus eare- ant, neque penitus possibilitati flaetuanti subsint £ firmis- sima videmus atque nobis eertissima, ut sunt ipsa mathemze- tiealia, quare in illis sapientes exempla indagandarum rerum per intelleetum solertes$ quaesiverunt, et nemo antiquorum, qui magnus habitus est, res diffieiles alia similitudine quam mathematica aggressus est, ità ut Boethius (5), ille Romane- rum literatissimus, assereret neminem divinorum seientiam, qui penitus in mathematieis exercitio eareret, attingere posse. Nonne Pythagoras, primus et nomine et re philosophus, omnem veritatis inquisitionem in numeris posuit? Quem Platoniei et Q) À: subsit. « Q) À: subsit. « (1) Cfr. Bozzio, De arithmetica, lib. 1: « Quibus quatuor partibus « (della Matematica) si eareat inquisitor, verum invenire non possi, « ae sine hae quidem speculatione veritatis nulli recte sapiendum est:. Per ció poi che si riferisce alla scienza di Dio, potremmo citare anche il primo libro del De Trinitate di Boezio, opera che per molti motivi dobbiamo ritenere fonte di primo ordine per il Cusano.
cw T- «e Let M MD e iren, e ri IET Nes x.
La get?
TL AT Vt FP T.
LIBER I, 95 nostri etiam primi in tantum seeuti sunt, ut Augustinus (f) noster et post ipsum Boethius (?) affirmarent indubie nume- run ereandarum rerum in animo eonditoris prineipale exem- plar fuisse. Quomodo Aristoteles, qui singularis videri voluit prbres confutando f), aliter nobis in mathematieis specierum diflerentiam tradere potuit quam quod ipsas numeris eom- paiaret? Et idem dum de formis naturalibus, quomodo una sit in alia, seientiam tradere vellet, ad formas mathematieas necessario convolavit dicens: sicut trigonus in tetragon 0., 4 ita inferior in superiori (*). Taceo de innumeris exemplis eius similibus. Aurelius etiam Augustinus fPlatonieus 49. quindo de quantitate animae- et eiusdem immortalitate et eg«eris altissimis investigavit; ad mathematica pro adiu- toro eonvolavit. Ista via Boethío (f) nostro adeo placere vis: est ut constanter assereret omnem veritatis doetrinam in multitudine et magnitudine comprgehendi. Et si velis ut conpendiosüs dicamg nonne Epicurgorum de atomis et inani 7; 4) I! passo piü esplicito di S. Agostino che possiamo in proposito citare é questo: « Numerum costituendum apud se vidit omnium na- « turarum ereaturarum conditor Deus (S. AaosTINO, ÁAd Orosium contra « Priscil. e£. Origen. », cap. 8). pr ü (e € 2) « Arithmeticam ille huius mundanae molis conditor Deus pri- mim suae habuit ratiocinationis exemplar» (Borzio, De arith., 1, 1).
8) Il Cusano si riferisce specialmente alla Me/afisica, r, 5, dove Aristotele, dopo aver esposte le dottrine dei Pitagoriei sul numero, brevemente le confuta.
(4) Si riferisee ad Aristotele Zvica EÉud. (1, eap. 6), dove si mette appinto in rapporto il trigono al tetragono come inferiore a superiore.
5) Veramente in S. Agostino é frequentissimo il ricorrere ad enm] titàmatematiche pro adiutorio, anzi in lui e! é tutta un? interpretazione mistica di moltissimi numeri; ma il Cusano si riferisce in modo spe- ciale al trattatello ps.-agostiniàno Je quantitate animae, nel quale spe- cialnente dal eapo 7 al capo 12 si continua a pigliar motivo da figure geonetriche e da entità matematiche (tra cui importatissimo il punto) perlo svolgimento dottrinale dell'arromento.
6) Anche qui il Cusano si riferisce al De arithmetica, 1, 1 di Boezio, dov« questi sulla base della distinzione tra quantità continue e quantità disc:ete fa consistere ogni conoscenza nella dottrina della magnitudo e delli multitudo. Tale opinione si ripete poi in tutti i libri di matematica METUS AEPUA. INRXLURSUR, (7 BIER: ni REUS MA rau ETT a da ^ T r — E tnis 26 DE DOCTA IGNORANTIA sententia, quae et Deum negat et cunetam veritatem collidit, solum a Pythagorieis et Peripatetieis mathematiea demonstra-: n tione periit?;/non posse scilicet ad atomos indivisibiles et sim- f pliees deveniri, quod ut prine ipium ljpieurus supposuit. Hae veterum via ineedentes, eum ipsis eoneurrentes dieimus, cum ad divina non nisi per symbola aeecedendi nobis via pateat, quod tune mathematiealibus signis propter ipsorum incorruptibilem eertitudinem convenientius uti poterimus.
CAP. XII Quomodo signis mathematicalibus sit utendum in proposito.
Verum quoniam ex antehabitis constat maximum simpliei- ter nihil horum esse posse, quae per nos seiuntur aut conei- piuntur; hine, cum ipsum symboliee investigare proponimus, simplieem similitudinem transilire necesse est. Nam cum omnia mathematiealia sint finitaf et aliter etiam imaginari nequeant? si finitis uti pro exemplo voluerimus ad maximum simplieiter ascendendé ^f primo necesse est figuras -mathematieas finitas, considerare cum suis passionibus eft rationi- bus; secundo M ipsas rationes correspondenter ad infinitas bean b 4E tales figuras tr: ansferre; post! iaee tertio adhue altius 1psas rationes infinitarum fig urarum tranSumere ad infinitum sim- plex. absolutissimum etiam ab ommi figuras &t tune nostra ignorantia incomprAehensibiliter docebitur, quomodo de altis- simo reetius et verius sit nobis in aenigmate laborantibus sentiendum.
a) A, B, €: ascendendi. Ma cfr. verso la fine del Capo 183 ad non quanta ascen- dendo. b) In À manca secundo.
di Boezio (De arithmetica, lib. 11, De musica, lib. v, De geometria, lib. 1), donde il eonstanter del Cusano. Ricordiamo che sul passo del De arithme- lica di Boezio si appoggia un'altra volta il Cusano quando nel De mente (cap. 10, p. 164) tratta espressamente della questione: « quomodo com- « praehensio veritatis est in multitudine et magnitudine ».
LIBER I 2t Ita igitur agentes et sub direetione maximae veritatis incipientesf'dieimus,quod saneti viri et elevatissimi ingenii, qui se figuris applicarunt, varie locuti sunt. Anselmus devo- tissimus veritatem maximam rectitudini inffnitae compara- vit 8); quem nos sequentes ad figuram reetitudinis, quam lineam reetam imaginor, eonvolemus. Alii peritissimi trini- tati superbenediectae triangulum trium aequalium et rectorum angulorum compararunt; 8t quoniam talis triangulus neces- sario estjinfinitis lateribus (ut ostendetur) diei poterit trian- gulus infinitus; et hos etiam sequ£mur. Alii, qui unitatem infinitam fieurare nisi sunt, Deum cireulum dixerunt infini- tum. Illi vero, qui actualissimam Dei existentiam eonsidera- runt, Deum quasi sphaeram infinitam affirmarunt./Nos autem istos omnes simul de maximo reete coneepisse et unam omnium sententiam ostendemus.
CAP. XIII d CAP. XIII d De passionibus lineae maximae et infinitae.
Dieo igitur si esset linea infinita fyilla esset reeta, illa esset triangulus, illa esset eireulusgj9€t esset sphaera; et pa- riformiter si esset sphaera infinita, illa esset triangulus; eir- eulus, et linea; et ita de triangulo infinito atque eirculo infinito idem dieendum est. Primum autem quod linea infi- nita sit receta patet. Diameter eireuli est linea reeta, et eir- cumferentia est linea eurva máior diametro; si igitur curva (1) Cfr. S. AsskLMo, De veritate, cap. 19:/« Summa veritas per se * subsistens nullius res est, sed cum aliquid secundum illam est, tune « eius dicitur veritas vel rectitudo infinita ».
(2) Spesse volte ritorna il Cusino Sülla nozione di linea infinita che complica in sé tutte le figure, per ragionare della complicazione del tutto nella Unità prima assoluta; e fra tutti i passi, che potremmo citare, giova riferir questo delP/d. de sap., n, p. 147 in cui meglio si comprende il valore simbolico della linea infinita in rapporto al valore delPinfinitas reale: « Quando te de rectitudine, ad lineam contracta, * transfers ad absolutam infinitam rectitudinem, tune in ipsa rectitutoT 77^ WM M i E] G AM COND Cum —— MÓN 2 asdsme qua!
928 DE DOCTAÀA IGNORANTIA linea in sua eurvitate reeipit minus, quanto ceireumferentia fuerit maioris eireuli? iegitur eireumferentia maximi cireuli, quae maior esse non potest, est minime eurva, quare maxime recetas (Coineidit ieituar cum maximo minimum, ita ut ad oeulum videatur necessarium esse,quod maxima linea sit recta maxime et minime eurva. Nec hie potest remanere seru- PR n a —rcETEeC A: pulus dubii, quando in.fieura hie lateraliter videtur, quo- modo areus c d maioris eireuli ?, — vitate quam areus e f minoris eireuli,Yquare linea reeta a 5 erit areus maximi cireug! ]li, qui maior esse non potest. fa videtur quomodo maxima et infinita lineà necessario est reetis- UUNCMNCENE E I rete uccmcantonmtp Bf sima, eui curvitas non opponitur, immo 'ecurvitas/ipsa maximaé « dine intueberis omne formabile complicari,; et omnium rerum species. « Et quomodo ipsa rectitudo est exemplar, praecisio, veritas, mensura «Seu iustitia, bonitas seu perfectio omnium, quae sunt aut esse pos- « sunt, et actualitas praecisa et inconfusa omnium existentium et fieri « possibilium, ità quod ad quameunque speciem seu existens oculos « convertis, si mentem ad infinitam rectitudinem elevaveris, reperies «ipsam praecisissimam eius veritatem exeniplarem neque deficientem ». Piü esplieitamente nel De visione Dei (cap. 18, p. 1945; « Si infinitas «esset contrahibilis ad aliquod nominabile, ut est linea aut superficies « aut species, ad se attraheret id ad quod contraheretur. Et implicat «infinitum esse eontrahibile, quia non contraheretur sed attraheret. «Si enim dixero infinitum contrahi ad lineam, ut eum dico infinitam *lineam, tune linea attrahitur in infinitüm, desinit enim linea esse * linea, quando non habet quantitatem et finem. Infinita linea non est «linea, sed linea in infinitate est infinitas. Et sicut nihil addi potest * infinito, ita infinitum non potest ad aliquod contrahi, ut sit aliud. «quam infinitum. Infinita bonitas non est bonitas, sed infinitas, infi- : nita quantitas non est quantitas, sed infinitas, et ita de omnibus ». Tale infinitas poi conchiude essere Dio, il quale solo e ipsa absoluta infinitas.
LIBER I 99 lineag est rectitudo? et hoe est primum probandum./Secundo & Qictum est lineam infinitam esee»triangulum maximulm, circulum et sphaeramga fet ad hoc ostendendum oportet,ut in weis Ámitis videamus,quid sit in potentia finitae lineae? et quia quig- quid £m est in potentiaf hoefínfinità estj actu, erit nobis ela- |/ /;; rius id, quod inquirimus. Et primo scimus quod linea finita in ^" ^ longitudine potest esse longior et recetior, et iam probatum est maximam esse longissimam atque rectissimam. : Secundo, si linea «& b, remanente puneto a immobili, eir- 4 cumduceretur quousque b veniret in j c, ortus est triangulus; si perficitur B ke cireumduetio, quousque 5b redeat ad 9C TSKC »: initium, ubi incepit, fit eireulus. Si P A /Á X " iterum,a,remanente immobili bycir- f V Á Y " cumdueitur quousque perveniat ad Í v/ | : locum oppositum, ubi incepit, qui l d j : sit d, est ex linen a beta d effecta X una continua linea, et semieireulus NC E deseriptus, et si, remanente 5 d dia- ar E: | metro immobili, cireumdueatur se- micireulus, exoritur sphaera, et ipsa sphaera est ultimum de potentia lineae totaliter existens in actu, quoniam sphaera non est in potentia ad aliquam 4 figuram ulteriorem. Si igitur in AES. a r . potentia lineae finitae sunt istae l . | ^, figurae, et linea infinita est omnia X : actu, ad quae finita est in po- NS » tentia, sequitur infinitum *) esse M UR triangulum, cireulum et sphae- ram, quod erat probandum. Et quia fortassis clarius hoe vi- dere velles quomodo quae in potentia est finitum, ea est actu ^ infinitum, adhue de hoc te certissimum reddam. a) À: infinitam. 2 DE DOCTA IGNORANTIA CAP. XIY.
Quonsdo-infinita linea sit triangulus.
Imaginativa, quae genus sensibilium non traseendit, non capit lineam posse triangulum esse, eum improportionabiliter ista in quantis differant, &rit tamen apud intelleetum hoc facile. Nam iam eonstat non nisi. unum possibile esse maximum et infinitum. Deinde eonstaty 7quoniam omnia duo latera euius- libet trianguli simul iuncta tertio minora esse hon possuntg* trianguli cuius unum latus est infinitum, alia non esse minora. Et quia quaelibet pars infiniti est infinita, necessarium est omni funec éuius unum latus est infinitum, alia pari- formiter esse infinita. Et quoniam plura, esse] infinita]non possunt, transcendenter intelligis triangulum infinitum. ex pluribus lineis eomponi non posse, licet sit maximusZ ve- rissimus triangulus, incompositus et simplieissimus. Et quia verissimus triangulus ee, qui sine tribus lineis esse nequit; erit. necessarium ipsam unicam infinitam lineam esse tresj et tres esse unam simplieissimam. Ita de angulis, quoniam non erit nisi angulus unus infinitus, et ille est tres anguli et tres anguli unus. Nee erit iste maximus triangulus ex lateribus et angulis compositus, sed unum et idem est linea infinita et angulus, ita quod et linea est angulus, quia triangulus linea Adhue poteris te iuvare ad huius intelligentiam per ascen- sionem a triangulo quanto ad non A quantum. Nam omnem triangulum quantum habere tres angulos aequales duobus rectis manifestum estf*et ita,quanto unus angulus est maior, tanto alii minoress &t licet angulus unusquisque possit augeri usque ad duos rectos exclusive et non maxime seeundum prineipium primum nostrum; admittamus tamen quod maxime augeatur usque ad duos rectos inclusive, triangulo permanente; tunc Imanifestum| |est/riangulum unum angulum habere, qui a) À: non ad.
x fa AME PYYV Wt VEL zw nM] ta es TANE E, I y C MW " / LIBER I j 31 est tres, et tres esse unum./Pariter viderf poteris triangulum lineam esse, quoniam cum" omnia duo latera trianguli quanti simul iuneta tanto tertio samt* longiora, quanto angulus, quem faciunt, est duobus 9 reetis minorsut angulus ba c, quia duo- | bus rectis niulto est minor£*hine lineae | x ba et ac/simul iunctae multo longiores [9 mmt 0 c. Iritur qnanto angulus ille maior/ / A fuerit, ut b d c, Kt superficies minorgfuare / i t si per positiodem angulus valeret duos / / N A recigs, resolveretur in lineam simplieem X totus triangulus. Unde cum hae positio- J/ N * ne, quae in quantis impossibilis est, iu- KW A.
e vare te potes, ad non quanta ascendendo, BEL 0 in quibus quod in quantis est impossibile, vides per omnia necessarium; et in hoc patet lineam infinitam esse triangulum maximum, quod erat ostendendum.
^ CAP. XV Quod ille triangulus sit cireulus/«T Deinde elarius videbitur triangulum esse eireulum. Nam ponatumeued sit triangulus a b c exesibebe- per positionem, per cireumduetionem lineae a b quous- -"(ae$ar.s que 5 venigt in c, à. fixo remanente4 non habet dubium, quando linea a b esset infinita/ et penitus eireumdu- ceretur bf quousque rediret ad.ini- tium, cireulum maximy Ciiédéieli, pfcu- ;* ius bc est portiog £t quia est portio areus infiniti, tunc est linea reeta b e .* et quoniam omnis pars infiniti est à I füni à, igitur bc non est minor inte-, ». gri adtibitu circumferentiae infinitaegrit igitur b c non tantum portio, sed completissima circumferentia. Quare necessarium L5 32 DE DOCTA IGNORANTIA est triangulum a b c esse cireulum maximum. e quia b.c eir- eumferentia est linea receta &, non degit» maior a b infinitg, cum infinito non sit maius; nee sunt duae lineae, quia duo infinita esse non possunt. Quare linea infinita, quae est triangulus, est etiam eireulus, quod fuit propositum.
Adhue quod linea infinita sit sphaera, ita manifestüh esps-jinea a b est cireumferentia maximi eireuli;? immo et cireulus 9, ut iam probatum est; et est in triangulo de 5 dueta in c, ut supra dictum esig Éed b c est infinita linea, ut etiam statim probatum est. Quare «a b rediit in c, supra se reditione completa, S£ nee hoe est, sequitur spnaeram necessarie exortam ee ee ex tali revolutione circuli supra s$ej ét quia supra probatum est ab c esse eireulum, triangulum et lineam? habemus nune probatum esse etiam sphaeram. Et ista sunt quae investigare proposuimus.
CAP. XVI Quomodo translative maximum se habeat ad omnia, sicut maxima linea ad line T Postquam nune manifestum est,quomodo infinita linea est omnia illa actu infini. quae in potentia sunt giünitd habe- mus translative in maximo simp licifiifpariformiter düomodo ^ ipsum maximum est actu maxime omnia illa, quae in po- tentia sunt simplieitatis absolutae. Quidq uid enim possibile est, hoe est aetu ipsum maximum. m: ixime, non ut ex pos- sibili est, sed ut maxime est, "sieuf ex linea triangulus edu- citury et infinita linea non est tri langulus:,ut ex finita edu- eitur, sed aetu est triangulus infinitus, qui est idem cum linea. Praeterea ipsa possibilitas absoluta non est aliud in maximo quam ipsum maximum actu, sieut linea infinita est aetu sphaera; seeus in non maximo, nam ibi potentia non est aetus, sicut linea finita non est triangulus.| IUnde hic vi- detur magna speculatio, quae de maximo ex isto trahi potest, - MENEE ?
LIBER I 33 quomodo ipsum est tale quod minimum est in ipso maximum, jíà quod penitus omnem oppositionem per infinitum super- greditür, "ex quo prineipio possent de ipso tot negativae ve- ritates 9? elici quot seribi aut legi possent. Immo omnis theo- logia per nos appraehensibilis ex hoe tanto prineipio elicitur, propter quod maximus ille divinorum serutator Dionysius Areopagites in Mystica sua t heologia (!) dieit beatissimum Barptolemaeum?*| mirifiee intellexisse theologiam, qui aiebat eam maximam pariter et minimam; qui hoe enim intelligit omnia intelligit, et^omnem intellectum ereatum ille super- greditur. Deus enim, qui est hoc ipsum maximum, 1t idem Dionysius de divinis nominibus dicit (C), non istud quidem est et aliud non est, neque alicubi est, et alieubi non; nam sicut omnia, ita quidem et nihil omnium. Nam, ut idem in fine Mystieae theologiae concludit (), tune ipse super omnem positionem est perfecta et singularis omnium eausa, et super ablationem omnium est excellentia illius, qui simpliciter abso- Tutus ab omnibus et ultra omnia est: Hine concludit in Epistola ad Gaium (*) ipsum super omnem mentem atque intel- ligentiam nosci. Et ad hoe concordanter ait Rabbi Salomon 3 (1) II Cusano si riferisce al cap. 1, 88 del De mystica theologia. I1 Cor- derio (che ha curato l'edizione migliore, che noi abbiamo delle opere dell'Areopagita) ha creduto di poter identificare il beatissimo Barto- lomeo, di eui parla lo Pseudo Dionigi, colapostolo Bartolomeo: Dro- NYSII ÁREOPAGITAE, Opera, curante Barthol. Corderio, Venetiis, 1765, (2) Il Cusano si riferisce specialmente al cap. vir, 8 8 del De divinis nom?nibus, dov'é la formola: « Deus in omnibus omnia et nihil in ullo », fondamentale anche nella speeulazione del Cusano.
(9) Cfr. DioNvsir AnkoPAGrTAE, De mystica theologia, cap. v.
(4) Qui si tratta della prima delle quattro lettere attribuite all'Areo- pagita, dirette & Caio.
(9) Per molti motivi crediamo di poter identificare il Rabbi Salomon citato qui, e piü avanti (1, 4), col Rabbi Salomon ben Isaae, o Isaa- cide, ehe, vissuto in Francia nellxr secolo, fu uno dei piü celebri commentatori della Bibbia, tanto da essere, come dice Bartolocio di Celleno, stimato apud Iudaeos princeps expositorum (cfr. G. BAgrOLOCIO CUSANO. 4 e r "fedem d — pe j—z4 metecz E COAEES e x a Moe probi * e M d á T AMIVOM E "ue etr EO s PR TREES rome cw dne c Sedis modem ucc : MOSS LAT o Seem m "E: Imm fnr FI; x T PIT afi a c " " i A pin ot reir iae ibit TT LE NEC r YN e roni a opo ce RD TONIMMEORNE IRR MERERI POET —Has dci A Rat. —É DE DOCTA IGNORANTIA omnes sapientes convenisse quod s cientiae non appraehendunt ereatorem, et non Breq uva quod est nisi ipse; et apprae- Li hensio nostra respectu ipsiusjest? defectus appropinquandi D] pg CxkrnENO, Bibliotheca magna rabbinica, Evoma, 1675-98, vol. 1v,.p. 880).
Intanto sono da escludersi le altre identificazioni possibili: e ocioé à da escludere anzi tutto che il Ousano volesse parlare del Rabbi Salomon ben Gabirol ben Iehuda, perché, — se é vero che molti passi dell'opera di lui Fons vitae (specialmente del lib. v), hanno contatto eon dottrine del Cusano, il che si comprende benissimo quando si pensi che il Fons vitae fu senza dubbio una delle vie per cui il Neo- platonismo s'infiltró nella Scolastica, — storicamente pero il Fons vilae ai tempi del Cusano si attribuiva ad Avicebron citato anche dal Cusano (Compendium, cap. xvi), come, prima di lui, da Guglielmo d'Alvernia, Alberto Magno, e Tommaso d'Aquino per ragion di polemica, e da Ruggero Bacone e Duns Scoto per amor di consenso, e dopo di lui dal Bruno. É solo grazie alle ricerche del Munk che il Fons vitae si dimostró opera non piü di un Avicebron, ma del Giudeo di Malaga citato. (Cfr. S. Muxk, Melanges de philosophie juive et arabe, Paris, 1857-59, vol. r, p. 40. e sgg.). D'altra parte, é da &seludere anche un riferimento al Liber sapientiae attribuito a] Salomone biblieco, perché tale libro é dichiarato apocrifo da S. Gerolamo: ora il Cusano, che piü avanti cita insieme Rabbi Salomon e S. Gerolamo, conoscendo adun- que questo, doveva sapere anc he che era apocrifa p opera presunta di gueule. (Su ció efr.: Io. Cun. Worr, Bibliotheca Hebrea; Hamburgi, 1715- 33, p. 1046). Ma i motivi positivi cid ci hanno c an vinta dell" identifica- zione, che s! é detta, sono: 1» che pià avanti il Cusano cita come opera del Babbi Salomon un liber ducis; orbene si nel catalogo del Bartolocio, come in quello del Wolf si dà come opera dell Isaacide appunto un Liber gubernatoris (Worry, op. cit., p. 1068; Banrorocio, op. cit., p. 382: efr. anche FaAsnicIO, Bbliogr aphia cis, Hamburgi et Linsien. 1713, p. 13); 2e ehe il Cusano cita, sempre nel passo già citato (I, cap. 14), insieme S. Gerolamo e Rabbi Salomon, dov!é da notare che, se quello fu forse il pià grande commentatore della Bibbia tra i IET Ta Rabbi Salomon ben Isaae lo fü tra gli Ebrei. Il Bartoloeio poi dice: quando dicitur Rabli Salomon sine addito, potius intelligendum est de Salomon Iarchi, quam de alio, il che appunto e il nostro caso. E vero, d'altra parte, che l| Isaacide serisse in ebraico, ma, essendo egli dottiagitad, pose ai suoi libri note in francese ed in latino per dilucidare i passi piü difficili; ció deve aver favorito la diffusione anche fuori delle scuole rabbiniche delle opere di lui, che il Cusano poteva benissimo leggere, essendo egli, come ci é detto dad Trittenhem, conoscitore anche dell'ebraico.
vw-— Tm.
^ meme MES CO NEWTON de^ — N: - gg, « p: dE ic Nas N E me . NY. n UM L4 Ws e L - fo WF ET 2e - E e K EN — - B UC PT.; Fd "med 3 -—— Km Mi v2 EC mee PCT NET TTTN D —— cred e ccs i euer Lut LS V. PR DPI, decir » caet, ———————ÁráÓ— ECOSSE RN n LIBER I c2 Ir appraehensioni eius. Et propterea idem alibi coneludens dieit: laudetur ereator, in cuius essentiae comprehen- sione inquisitio seientiarum abbreviatur, et sa- pientia ignorantia reputatur, et elegantia verbo- rum fatuitas. Et ista est llla docta ignorantie,. quam inquirimus, per quam Dionysius ipu solum inveniri posse, non alio arbitror prine Iplo quam praefat o0, mult tiplieiter osten- dere nisus est.
Sit igitur nostra specula tio,/ quam ex isto, quod infinita curvitas est infinita rectitudo; elieimusj?;rangumptive in maximo; de simplieissima et infinitissima eius e ssentia? quos: méem ipsa est omnium essentiarum simplicissima essentia; ac quomodo omnes rerum essentiae, quae sunt, fuerunt, 1 4ut erunt, actu semper et aeternaliter sunt in ipsas ipsa essentia,et ità omnes essentiae samt" ipsa omnium essentia?
.4€ quomodo ipsa ommnium essentia ita est quaelibet quod simul omnes et nulld' singulariter (5)? ac quomodo ipsa maxima essentia, uti infinita linea est omnium linearum adae- Ze quatissima «etipura: pariformiter est omnium essentiarum; adaequatissima mensura. /Maximum enimgreui non opponitur minimum, necesSario est-omnium adaequatissima mensura; non maior quia minimum, non mínor quia maximum. RUN autem mensurabile cadit inter maximum et minimum. Est igitur adaequatissima et praecisissima omnium essentiarum mensura infinita essentia (?).
M4 o— sor (1) Anche questa formola, muütuata dallo Pseudo- Areopagita: Deus omnia et nihil omnium, ricorre spesse volte nelle opére del C usano; cone uno dei passi T asplis iti in proposito possiamo citare il « cap. xi del De visione Dei 192), dove la formola si giustifica con la nozione della docta ignor ess (2) Pare in contrasto con quanto dice qui il Cusano dell' infinita essentia misura di tutte l'essenze, quanto afferma nel De mente à pro- posito della mente come misura del tutto: « Quando enim attendis «mentem esse absolutam quandam mensuram, quae non potest esse « maior nee minor, cum sit incontracta ad quantum, et eum hoc attendis «ilam mensuram esse vivam, ut per seipsam mensuret, quasi si cir- * cinus vivus per se mensuraret, tune attingis quomodo se faciat no- * tionem, seu exemplar, ut se in omnibus attingat». (De mente, cap. ix, ux | 36 DE DOCTA IGNORANTIA Et adhue.ut hoe clarius videas, considera, si linea infi- nita. constitueretur ex infinitis pedalibusf et alia ex infinitis bipedalibus, illas nihilominus aequales esse necesse esset, cum infinitum non sit maius infinito. Sicut igitur unus 9 pes: non est minor in linea infinita quam duo pedes, ita infinita linea non est maior plus uno pede quam duobus immo, cum quaelibet pars infiniti sit infinita, tunc unus pes lineae infinizae ita eum tota infinita convertitur sieut duo pedes. Pariformiter eum omnis essentia in maxima sit ipsa maxima, non est maximum nisi adaequatissima mensura omnium essentiarum£$ lleque reperitur alia praecisa mensura cuius- cunque essentiae quam illa; nam omnes aliae defieiunt/ et praecisiores esse possunt, ut hoe superius est elarissime ostensum.
CAP.- XVII Ex eodem profundissimae doetrinae.
Pd Adhue cirea idem fínea. finita est divisibilisf et infinita indivisibilis, quia infinitum non habet partes, in quo maxi- mum coineidit eum minimo. Sed finita linea non est divisi- bilis in nonelineam, quoniam in magnitudine non devenitur ad minimum, quo minus esse non possit, ut superius est à) unus manea in C.
p. 63). I1 contrasto peró, a cui sembra creda anche il FionENTINO (7l risorg. filos. nel quattrocento,Napoli,.1685, pp. 50-1), non esiste come appare evi- dente a chi mediti su queste parole del Cusano stesso, che si leggono poco prima di quelle poc'anzi citate: « Mens, prima imago complieationis « simplicitatis infinitae, vim harum complicationum sua vi complectens, « est locus seu regio necessitatis complexionis, quia quae vere sunt « abstracta sunt et non sunt materialiter, sed mentaliter ». Il che vuol dire ehe, data la distinzione tra l'essere ed il pensiero e dato il loro rapporto di somiglianza, in quanto l'essere non é altro che il pensiero entificato di Dio, questi, in quanto é infinitas, € misura nell'ordine onto- logico, laddove la mente 6 misura nell'ordine gnoseologico.
ilg Ug — K oW N'L wr c. CMndDO, EE) A Wm wecstmmE AR C NA ISPs. XS — - LIBER I 5T ostensum; quare finita linea in ratione lineae est indivisibilis.
Pedalis emer linea non est minus linea quam cubitalis; relinquitur ergo quod infinita linea sit ratio lineae finitae. Ita maximum simpliciter est omnium ratio, ratio autem est mensura.
Quare reete ait i£ Aristotelesin Meta physieis primum esse aA ARENIS Imeirum et mensuram omnium, quia omnium ratio (!).
Adhue, sieut linea infinita est indivisibilis, quae est ratio lineae finitae, et per consequens immutabilis et perpetua, ita et ratio omnium rerum (quae est Deus benedietus) sempiterna et immutabilis est. Et in hoe 9 aperitur intellectus magni Dionysii dicentis essentiam rerum ineorruptibilem (*), et aliorum, qui rationem rerum aeternam dixerunt. Sicu: ipse divinus Plato, qui, ut refert Caleidius, in Phaedone dixit (*) : (1) Molti sono i passi della Metafisica di Aristotele (specialmente del libro ix) à cui potrebbe riferirsi l'aecenno del Cusano: i] pit per- Spiecuo peró ci pare questo (lib. 1x, p. 1052 ) 15-90): Aw xQ&i:Ó £v tiva. vó àOioévo ouv civat, Ozxeo vBe Óvww xai (Oíq. xoowvà 1 v6co 1| eios i] Otxvotq. 1] [4o] và OXo xai &Oiwag£vo. MáAwta 82 cx) uÉvQov elvat zo vov éxáotov yévovuz xui xvoubrata vo 70000, £vi£ÜÜev YOàQ xai &£xi và &AAa &Ar|AvÜev.
(2) Il passo, a cui allude il Cusano, ó molto probabilmente quello del De divinis nominibus (cap. 13, 8 3), in cui l'Autore, dopo aver dimo- strato che é l'uno l'origine di ogni molteplicità, sostiene che tale inità, essenza di ogni cosa, é incorruttibile: tanto é vero che, se tale unità fosse tolta, le cose tutte perirebbero ben tosto; le opinioni stesse pro- fessate intorno alla sua Uniti prima assoluta.
(3) Pareechi sono i passi del Fedone che parlano dell'uno e della 3ua compartecipazione nel molteplice (cfr. XLv, 97, A- B; vun, 104, D- E; in tale dialogo peró non si trova punto la nozione di exemplar, giac- ché dell'uno vi si diseorre non già in senso cosmogonico, ma sclo in senso dialettico, nó pià né meno di quello ehe avvenga nel Parmeride e nel jSo/ista. In quanto a Calcidio. egli nel suo commento al Timeo a lungo discorre di quanto pensava Platone sugli esemplari o ide», su eui il demiurgo avrebbe modellate le cose: tale opinione di Plstone Calecidio ha cura di mettere in rapporto coll'opinioni analoghe dei filo- Sofi anteriori e posteriori a lui (cfr. Carcermio, Im Tiümaeum Pla'onis, cap. 901 e segg.). Sull'interpretazione che il Cusano dà della teoria MP n m IERI IU UNE OE OPE. M NIE » — — ———— — «Ó Lot siet raid ar Se o» jg.
38 DE DOCTA IGNORANTIA