' Arislot. de Interprétât., pag. 3i. — * Ihii., pag. 55.
PARS SECUNDA, ANALYTICA PRIORA, III. 321 ipsum praedicaretur hoc modo: sed omnis. homo est illud qaod possibile est mori; ergo omnem hominem possibile estvivere, recte in syllogismo per primam figuram conciusisset. Sed jam secunda propositio sim- plex esset in qua illud quod possibile est mori simpliciter de homine praedicatur. Talis autem et iste syllogismiis: omne corpus qaod possi- bile est mori, possibile est vivere; sed omnis homo est corpus quod possi- bile est mori; quare omnem hominem possibile est vivere. Cujus quo* que assumptio simplex est in ^ua corpus simpliciter homini attribui- tur, determinatum quidem per illud quod subjungitur qaod pos- sibile est mori. Sic quoque in simplicibus sœpe syllogismi esse videntur qui non sunt. Si quis enim dicat: omne quod homo non est, est non homo; sed hic lapis non est homo; ergo est non homo, primam quam non fecit figuram fecisse videtur, cum. prœmissae propositiones médium terminum non communicent. In prima namque proposi- tione illud quod homo non est subjectum fuit quod in secunda prœdi- cari debuit hoc modo: sed hic lapis non est illud quod non est homo. At tune recte concludetur: quare hic lapis est homo. Quod auteur homo in secunda propositione removetur, nihil ad participationem medii termini, cum videiicet homo nec praedicatus terminus nec subjectus in prima propositione fuerit, sed in determinatione subjecti positum. Sic quoque nec médius terminus intercedit cum dicitur: quod ne^ cesse est esse possibile est esse, et qaod possibile est esse non impossibile est esse, nisi ita intelligatur: quod necesse est esse est illud quod possi- bile est esse; et quod possibile est esse non est impossibile esse. Sed jam prima propositio simplex, non modalis, fuerit, in qua illud quod possibile est esse simpliciter enuntiatur de eo quod necesse est esse. Licet autem syllogismi recte dici non possint hi quos ex solis moda- libus constitutos adjecimus, quia tamen maximam probabilitatem tenent, non incommodi quandoque a disputantibus inducuntur. Videtur autem aliquando médius terminus syllogismi in altéra pro- positione nec praedicari nec subjici, sed in determinatione termino- rum poni, quando videiicet obliquitas casuum incumbit hoc modo: omnis homo est animal; sed quœdam albedo est hominis; ergo est ani-- DIALECTICA. àl 322 PETRI AB/ELARDI DIALECTICA.
maUs ^;'omnis homo est animal; sed quœdam albedo accidit homini; ergo animalU vel ita: informât kominem; ergo animal; vel etiam ita: /un- datar in homine; ergo animali.
De permistione temporum.
Possunt quoque per tempora propositiones syliogifimorum variari in singulis figiiris; in prima autem sic: dinnis homo morietur; omnis citha- rœdus est homo; quare omnis citharœdus morietar; vei ita: amnis senexfuit puer; Nestorautem estsenex; qaare fait puer. Insecundaverohocmodo: nallas lapis morietar; omnis homo morietar; qaare nallus homo est lapis; vel ita: nullus puer fuit javenis; omnis autem senex fuit juvenis; quare nullus senex puer est. In tertia quoque taiis fit admodum temporum admistio: omne mortale morietur; omne autem mortale vivum est; quod- dam igitur vivum morietur; vel ita: omnis senex fuit paer; omnis senex est non puer; quoddam non puer fuit paer. Sic quoque per singulos modos trium figurarum prœsenti tempori caetera quoque potuerunt aggre- gari. Ex solis autem propoûtionibuscœterorum temporum nullasecun- dum aliquam ffguram syllogismi aecessitas videtur contingere; sicut nec ex solis particularibus aut ûegativis. Si quis enim talem primas figut^se dispositionem faciat: nallus puer fuit juvenis; omnis senex fuit puer; nullus senex fuit javenis, falsum omnino videtur. Erunttamen fortassis qui, suhtilius inspicientes, dicant hic quoque necessariam esse conclusionem, si médius terminus, id est puer^ eodem modo et Fol. 149 v". in prima et in secunda propositione sumatur, sicut in singulis* singu- iarum figurarum modis convenit. Si enim médius terminus dissi- militer, hoc est in diversa significatione ponatur, ad extremorum conclusionem non est idoneus. At si puer in secunda quoque pro- positione sicut in prima circa existentes modo tantum accipiatur, falsa prorsusvidebitur ipsa secunda quœ ait: omnis senexfuit puer.T^e est enim ac si diceret: omnis senexfuit aliquis eorum qui modo puen- tiam habent. Quod quidem intelligi coûvenit si per se una dictio puer * Cod. homo animal.
PARS SECONDA. ANALYTICA PRIORA, III. 525 accipiatur, sicut in secundo PostpraBdicamentorum ostendimus. Si \ero fait puer in secunda propositione pro una dictione acceptum praedicetur, vera fortassis enuntiatio erit, sicut in eodem demonstra- vimus. Sed jam figura syilogismi sicut et nécessitas dépérit, quippe médius terminus non consistit. Sed cum in prima propositione puer subjectus sit\ in secunda /aiï paer prsedicatur. Sic quoque et si dica- tur: omnû qui fait juvenis fait puer; omnis aatem senexfuitjuvenis; quàre omnis senex fait paer, licet necessario provenire conciusio videatur, nuUa tamen est figurse dispositio, sicut nec in his compiexionibus quas ex soiis modalibus supra convinximus. In prima namque pro- positione ille qui javenis fait subjicitur, qui in secunda non praedica- tur. Non enim ita dicebatur: omnis senex est ille qui fuit javenis, imo ita: omnis senexfuitjuvenis, in que tantum juvenis prœdicari a plu- ribus dickuT. Si veto fuisse juvenem pro une prœdicato sumamus, eœdem fortassis proposîtioneà erunft, hae sdlicet: minis senex fait ju- venis, et tune medii termini communitas figurée compLexiooem 3er- vabit. Sed jam secunda propositio de prsesenti videbilwr in qua est copula, intelligi, ac si hoc modo diceretur: omnis senex est ille qui faitjaivenis.
Haec de categoricis tam ]H*opositioaibus quarn syiiogismis dicta doctrinae suffisant.
' Sit supplevimus.
PARS TERTIA.
TOPICA.
[Codex habet: Pétri Abœlardi, Pcdadni peripatetici, Topicorum primm. At in sequeatibos divisio Topicorum in plures libros nusquam invenltur. ] Fol. i49v°. Sicut* ante categoricorum syilogismorum constitutionem, ipso- rum materiam in categoricis propositionibus oportuit praeparari, ita et ante hypotheticorum compositionem eorum propositiones hy- potheticas, unde et ipsi hypothetici nominantur, necesse est tractari. Nuliae autem idoneœ propositiones in constitutione syllogismi su- muntur nisi quibus auditor consensit, hoc est quas pro veris recipit, sicut ex diffinitione syllogismi quam in extrema parte categoricorum posuimus, manifestum est. Quoniam ei^o hypotheticœ enuntiationes quarum sensus sub consecutione conditiobis^ proponitur, inferentiae suae sedem ac veritatis evidentiam ex locis quammaxime tenent, ante ipsas rursus hypotheticas propositiones Topicorum tractatimti ordinari convenit, ex quo maxime hypotheticarum propositionum Ve- ritas seu fsdsitas dignoscitur. Locum ergo generaliter diffinientes vim inferentiae dicimus. Veluti ciun talis proponitur consequentia: Si est homo, est animal, homo cujus habitudo ad animal vim infe- rentiae tenet, locus dicitur, cumque homo ad animal utpote species ad gehus suum sese habeat, locus ipse a specie assignandus est. Locum autem arctius accipientes philosophi diffinierunt argument! sedem, vel id esse unde trahitur conveniens ai^^umentum ad propo- sitam quaestionem comprobandam. Quarum quidem diffinitionum ' Annon sub consecutionis conditione?
PARS TERTM, TOPICA. 525 prima Ciceroni adscribitur; secunda vero Themistii esse creditur^ Sed unde istae stricte dicendœ sint, facilius apparebit si unde prse- missa lai^a dicatur prius patuerit, quee scilicet vim inferentiae locum esse determinavit. Quae quidem breviter est aperienda. In- ferentia itaque in necessitate consecutionis consistit, in eo scilicet quod ex sensu antecedentis sententia exigitur consequentis, sicut in hypotheticapropositione dicitur, ut in sequentibus monstrabitur.Haec autem inferentia alias perfecta est, alias imperfecta. Perfecta quidem est inferentia cum ex ipsius antecedentis compiexione consequentis Veritas manifesta est, et antecedentis constructio ita est disposita ut in se consequentis quoque constructionem contineat, veluti in syllo- - gismis aut in bis hypotheticis quae formas habent syllogismorum. Si quis enim dicat: omnis homo est animal ^ omne animal est animatum, atque ex bis inférât: ergo omnis homo estanimatus, antécédentes pro- positiones quae et hominem animali et animal animato omnino sub- jiciebant, tertise quoque sensum quae ex ipsis infertur liquide con- tinebant, quantum etiam ad constructionis dispositionem in qua quidem et ipse homo animato supponitur. Nam sicut una média hypothetica dicuntur duae bypotbeticae in quibus per communitatem medii duo extrema in unius bypotbeticae sensum conjunguntur, ita et una média categorica dici debent duaê catégorie» quarum extre- mitâtes per medii termini communitatem vel sibi convenire vel a se removeri monstrantur; convenire quidem, ut in praemisso anima- tum homini adhaerere ostenditur, mediante animali, cum ita quidem propoiiitur: omnis homo est animal, omne animal est animatum; re- moveri quidem hoc modo: omnis hàmo est animal, nullum animal est lapis; hic enim lapis ab homine quoque per animal removeri mons- tratur. Ad banc autem perfectionem inferentiœ notandam per ea ipsa in diffinitione syllogismi, sicut in categoricorum syllogismorum secundo Boethius dicit^ appositum est. Quae quidem diffinitio est' Imjusmodi: « Oratio in qua positis quibusdam et concessis necesse est per ea quae posita simt et concessa aliud evenire quam sint ea ' Cf. Boeth. de differ. Topic, pag. 87a. — * Boetb. de syllog. Categ., lib. Il, pag. 699.
326 PETRI AByELARDI DIALECTICA.
qnse posita sunt et concessa. » Quae quidem plenius apparebit cum in sequentibus diffinitionem ipsam exponemuft, per singuia ai^^umenta- tionis species uberius tractantes. Similiter et illae consequentiae per- fectam habent inferentiam quœ syllogismomm formas tenent, et aola concessione antecedentium propositionum a syHogismo distare videntur, ut cam ita proponitur: si omnis homo est animal et omne animal est animatum, omnis ham0 est animatas^ rel ita: sionmis homo est animal et nullum animal est lapis, nallus homo est lapis. Sunt au- tem alise inferentise quse imperfectae sunt, cum videlicet una tantxmi propositio antecedit, et si de eisdem antecedentibus sobstracta una fiât ad ultimam inferentiam hoc modo: si omnis homo est animal, omnis homo est animatas, vel: si omnis homo est animal, nullm homo est - lapis. Quse quidem infei^ntis, quamvis ûnperfiecte sint quantum ad antecedentis constructionem, tamen necessitatem ex rerum natura ssepissiihe tenent,.veluti istaN}uam prius posuimus de animali ad animatum, cum videlicet natura animalis cui animatum ut substan- tialis forma inest, ipsum animal prseter animationem existere nus- quam patiatur. Perfectio itaque necessitatis etiam in bis est inferen- tiis, non constructionis. Cum enim dicimus:;i est animal est animatum, quantum quidem ad rerum naturam quam noviniiis, de ve- ritate consequentise certi sumus, quia scilicet animal sine animato non posse subsistere scimus, non quidem quantum ad com{dexionem inferentis. Quamvis enim animal in se animatum contineat*, nuUa tamen apponitur propositio quœ animal in animato contineri de- monstret. Unde et darum est, et si idem ad se ipsum sequi fadas hoc modo: 51 est animatum, est animatam, non perfectam esse inferen- tiam, quantum quidem ad inferentis constructionem. Nam quamvis certum sit idem sine se ipso non posse consistere, non est tamen infereettia complexionis perfecta, ubi idem ad sui positionem suu- pliciter sequitur nisi et ipsum in se contineri demonstretur per ad* junctam antecedenti propositionem qus est: omne animatum est ani- matum. Verum si ita proponatur: si omne £St animatum, et omne cmi- matum est animatum, omne animal est animatum, perfecta quoque est PARS TERTIA, TOPICA. 527 sêcundum complexionem inferentia. Quod quidem inde patet quare ex se tantam, non ex natura terminorum hœc inferentia perfecta est, qaod, qualescumque termines apponas * sive oohserentes sive re- 'Fol. iSor*. motos, nidio modo cassari valet consecutio. Si enim dicas: si omnis komo est lapis, et omnis lapis est lignum, omnis homo est lignum, necessa- Ha est et indubitabilis inferentia, quamvis nuiia propositionum sit vera. Neque enim vel veritas propositionum veritatepr exigit conse- quentiae vel £alsitas falsitatem, sed ex veris propositionibus ialsa texîtar consequentia hoc modo: si hic lapis non est homo, hic lapis non est animal, et ex &lsis vera boc modo: si hic lapis est homo, ^ hic lapis est animal. Aliud enim est partium sensum speculari, aliud consecutionem totam attendere qus neque hoc esse vel non esse neque îUud proponit; sed si hoc est, non est illud esse vel non esse; sive hoc vel illud sit vel non sit. Caeters vero conse* quentiae quarum inferentia ex rerom natura pendet, non in quo- rumlibet terminorum rébus verœ consistunt^ sed in bis tantuni quae naturam ejus consecutionis servant. Cum enim vera sit hujus- modi consequentia: si est homo est animal, ex natura speciei ac ge- neris, potes, altero illorum mutato, consecutionem destruere, si vi- delicet taie apponas in loco cujuslibet cujus essentia ad alterum nuUam consecutionis habeat naturam. Yeluti si hominem mutes sic: Si est lapis est animal, vel animal ita: Si est homo est lapis; istfB ei^o consequenti® recte ex natura rerum vers dicuntur quarum veritas una cum rerum natura variatur. 111» vero veritatem ex complexione, non ex rerum natura tenent quarum complexio necessitatem in quibuslibet rébus, cujuscumque sint habitudinîs, seque custodit, si- eut in syllogismo vel in consequentiis que formam eorum tenent, ostenditur. Sed fortasse in syllogismis ad ooncessionem antécédent tium propositionum habitudines rerum necessarise videntur, ut videlicet: omnis homo est animal, vel omne animal est animaiam, inde concedamus quia generis cohaerentiam in animali ad hominem vel in animato ad animal eonsîderamus. Quantum autem ad inferen- ' Cod. vera consisdt.
328 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
tiam syllogismi qus&fit de duabus prsecedentibus propositionibus ad tertiam, nulla est cohaerentise habitudo necessario sicut in illis con- sequentiis quae formas tenant syllogismorum; unde, quia ita in se perfectœ sunt hujusmodi inferentiœ ut nulla habitudinis natura in- digeant, nullam ex loco firmitatem habent. Cujus quidem loci pro- prietas haec est: vim inferentiœ ex habitudine quam habet ad tenni- num illatum tiçnferre consequentise, ut ibi tantum ubi imperfecta est inferentia, locum valere confiteamur; veluti cum de quolibet dicimus: si est homo est animal, ex hominis habitudine ad animal, quia scilicet species ejus est, valere constat inferentiam. Hoc ergo quod ad perfectionem inferentiae deest, loci supplet assignatio, cum hominem qui animal probat animalis speciem consideramus, et spe- ciei quidem naturam talem cognoscimus ut suum genus necessario ponat, quod maxima dicît propositio quae nihilominus locus dicitur, sicut in sequentibus apparebit, quae quidem maxima propositio post assignationem loci differentiae suœ extra ad modum propositionis ostendendum affertur. Itaque ubi inferentia perfecta non est, loci valet habitudo; ubi vero perfecta, nequaquam. Quod enim perfec- tum est, nuUo eget supplemento, nec perfectioni quicquam déesse potest, Perfectam autem diximus syllogismi inferentiam quœ nuUo- rum habitudine terminorum indiget. Quonuncumque enim terîni- norum inferentia componatur, si formam complexionis syllogismi te^ neat, incommutabilis consistit. Unde nonquilibettermini, secundujn constructionem speciei ac generis dispositionem suam habentes» veram faciunt consecutionem. Cum enim dico: si Sacrâtes est homo, est animal verum est; si autem hominem et animal quae praedicantur mutavero, et hominem et asinum praedicata apposuero, falsam eorum inferentiam fecero. Sed quaeritur, si omnis inferentia syllogismi perfeda sit, quo- modo a^ctoritas alios perfectos dicat \ ut illi qui primae figurae sunt, alios imperfectos, ut sunt secundae et tertiae figurae. Sed haec imperfec- tio non ad inferentiam, sed ad evidentiam refertur. Similiter enim et in istis qui imperfecti dicuntur, inferentia est necessaria sicut in illis, et * Dicat supplevimus.
PARS TERTIA. TOPICA. 529 complexio sequentis propositionis in contextione antecedentium pro- positionum continetur, sed non tam cito potest discemi in conver- sione propositionum sicut in recta dispositione...[Postea tractatur de locis in syliogismo, de locorum ad partes syllogismi, scilicet propositionis, conclnsionis, subjecti, praedicati relatione; de iocis a génère, a specîe, etc.; de mazimis propo- sitionibus, id est de propositionibns qus, cum per se nots sint, nihii ulterius requiront quo démons^ irentur. Cf. Boeth. de differentiis Topicis, lib. II, pag. 865.]
Divisio locorum.
[ Hic agitur de differentiis maiimaram propositionum, qoae et differentiae loci et differentis to- picae dicuntur, scUicet argomentorum spéciales locL ] Undc loci differentise dicantur. [Cf. Boeth. De differ. Topic, lib. IL] Sed^ nnnc qnidem qualîter hujusmodi res quae in ipsis posite 'Fol. i5ir% consequentiis vim inferentiœ teneant, maximarum propositionum dif- ferentiae dicantur, considerandum est. Neque enim proprie ex ipsis maximœ propositiones constant, quippe vocem res componere non possunt, Cur itaque res illa quse est homo, quœ animal infert in hac consequentia si est homo, est animal, et cœterae quœ simiiiter sua gênera probant, hujus maximœ propositionis: de quocumque praedicatur spe* cies, et genus, differentiae^ dicantur, cum ipsam non informent nec constituant? Sed hoc quidem modo maximam propositionem ex ipsa re quae locus dicitur, constare accipimus, quod ipsam in sensu suo con- tinet. Unde et ipse etiam fine ejusdem libri eoriundem Topicorum \ cum per locos differentias ipsarum maximas propositiones di£Ferre inter se ostenderet, ait: «omnes enim maximae propositiones vel di£Euiitionem continent, vel descriptionem, vel nominis interpretatio- nem, vel totum, vel genus, vel species, vel partes, vel caetera quibus différant inter se maximae propositiones. Nam in eo, inquit, quod sunt matximae, non differunt, sed in eo quod haec qmdem a diffinitione, illa vero a génère, et sdiae ab aliis locis veniunt. > Quo igitur modo raaximœ propositiones locos differentias continent, ita et ex eis cons- ^ Cod. quare, — * Boeth. de différent Topic, pag. 871-72.
DIALECTICA. à^ 550 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
tare ac per ipsas dififerre dicuntur, ageado scilicet de ipsis etmodum inferentiœ ipsarum consequentia sua, secnnduin habitudinem quam ad ea habent, ostendendo. Veluti hsc maxima propositio: de qiiocum- que prsedicatur species, et genus, differt ab hac alia maxima proposi- * Fol. 1 5 1 v^ tione: de quocumque praedicatur aliquod oppositoruni, ab * ipso remo- vetur alterum, secundum id quod illa ipferentiam quorumlibet ad gênera sua, îsta autem ad opposita demanstrat. Etsi enim eaedem res et species sînt et oppositae ad aliud et ad aliud relatée, ut homo et animalis species et lapidi dicitur esse oppositum, et ad illud ^ ut species, ad hoc . vero ut oppositum antecedat, nihilominus tamen maximse propositio- nes diversae reperiuntur ex locis differentiis, non tam quidem in adver- sitate substantif eorum quam in discretione comparationis, quia vi- delicet ista eorum inferentiam ad illa quibus comparantur utgenera, illa^ yero antecessionem ipsorum ad ilia quibus oomparantur ut opposita, demonstrant. Unde videtur magis proprie relatio ipsa sub- stantias quam ipsum subjectum differentia maximœ propositionis appellanda; ut specialitas quam in relatione, ut in homine respectu animalis, ponunt, vel oppositio respectu lapidis, potius differentia^ propositionis quam subjectus homo dicatur. Cum enim utraque prae- missarum maximarum propositionum de homine agat, diversorum quidem respectu, non in substantia hominis differre videntur, quam aequaliter continent, sed in diversitate habitudinum ipsius, cum hœc ipsius inferentiam ad ea quae ut species respicit, ostendat, illa vero ad ea quibus^ opponitur, comparamus. Sed etsi differentiie maximarum propositionum hujusmodi habitudines ab his qui eas res aliquas existimant aut proprietates quasdam esse in subjectis sub- stantiis credunt, concedantur, ntdlo tamen modo loci vocandœ sont, cum videlicet ipss in proposita consequentia nuUam habeant infe- rentiam, quippe nec in ea ponuntur. Quœ enim in ea ponuntur voca- bula, essentiœ tantum, non habitudinis sunt deàignativa, ut homo et animal et lapis. Qui itaque dicunt: si est homo est animal, si est homo, non est lapis, nuUo modo de habitudinibus remm sed de essentiis * Cod. alittd. — * Cod. ad ilk, •— * Cod. pn'ot âîffettntiam. — * Cod. non opponitur.
PARS TERTIA, TOPICA. 551 agant, ha scilicet ut, si aliquid sit essentia hominîs, et essentia ani- malis esse concedatur et iapidis substantia esse denegetur. Sicut aatem propositffi conse^uentiœ de eamm essentiis, non etiam de habitudinibus agunt, sic etiam maximas eamm propositiones opor- tet, qiue ipsarum continent sensus. Non itaque vel genus, vei spe- cies, vel oppositum, vel cœtera habitudinimi nomina, in maximis propositionibus posita, aliquarum proprietatum designativa sunt, imo ipsarum substantiarum, ut cum dicitur: de quocumque praedi* catur species, et genus, hic est sensus ut, si aliquid sit ea res quœ est species, id est vel homo vel equus et cœtera, sit quœli^et res quœ eorum genus est, veluti animal aut corpus aut substantia; per genus itaque ac species substantiœ ipsœ, non alîquœ earum proprietates attribuuntur. Sed de his uberius in tractatu maximarum proposi- tionum disputabitur ^ Cum igitur nec consequentiœ nec earum pro- positiones maximœ de rerum habitudinibus, sed de ipsis tantum sub- stantiis agant, secundum inferentiam tamen quam habent ad ea ad quœ fortasse secundum illas habitudines respiciunt, quomodo pro- priœ ipsœ habitudines differeiftiœ maximanmi propositionum pro- priœ videanturP Sed dicitur et illud maxime in di£Ferentia consistere quod ad locum differentiam consequitur, sed secundum hoc scilicet quod locus differentia non in se maximam propositionem di£Ferre fa- cit, quippe diversœ maximœ propositiones eamdem rem, utostensum est, locimi differentiam habent, sed secundum id ad quodinferen- dum affertur, ut supra dictum est; quod videlicet hic ad genus suum, ibi vero ad oppositum antecedit. Et nos quidem ipsam quo- que rem quœ seqiiitur, differentiam esse concedimus, sed non lo- cum. Quod enim inferentiœ vim in ipsa consecutione tenet, ne- cesse secundum inferentiam semper antecedere quocumque modo, sîve scilicet positum sive remotum, Quod quidem cum in Topicis suis Boethius superiorem differentiam maximœ propositionis appel- lel^, ex privilégie quidem vis inferentiœ quam babet, et illud quo- que ad quod inferendum affertur, differentiam quoque innuit esse . ' Vid. infra, pag. ibg sqq.. — ' Boeth. de différent. Topic, pag» 866.
4îi.
552 PETRI ABiELARDl DIALECTICA.