iniustas acies et fera bella movent alternisque volunt perire telis?
Non est iusta satis saevitiae ratio; <»"» vis aptam meritis vicem referre: dilige iure bonos et miseresce malis. 2 ab propitiis P i medicem P 8 virtute relicta.. aspiceret P PILVDKE sed depoa. P sede pos. T'L ', ut rid. V 1 10 cmciatos PK 11 totis p 14 bonos T' 16 quiddem ut vid. T l qiiidem (e e eorr.} F 19 viget P 21 apri Tall. acri Olb. Peip. asper Haupt, Herm. V315 »cer Antv. m. rec.
94 Boetbii Phil. cons.
1 5. Hic ego: Video, inquam, quae sit vel felicitas vel miseria in ipsis proborum atque improborum meritis con- 2 stituta. Sed in hac ipsa fortuna populari non nihil boni malive inesse perpendo; neque enim sapientum quisquam eisul inops ignominiosusque esse malit potius quam pollens i opibus, honore reverendus, potentia validus iu sua perma- 3 nens urbe florere. Sic enim clarius testatiusque sapientiae tractatur officium, cum in contingentes populos regentium quodam modo beatitudo transfunditur, cum praesertim car- cer ceteraque legalium tormenta poenarum perniciosis » potius civibus, propter quos etiam constitutae sunt, dei beantur. Cur haec igitur versa vice mutentur scelerumque supplicia bonos premant, praemia virtutum mali rapiant. vehementer ammiror, quaeque tam iniustae confustoni» 5 ratio videatur, ex te scire desidero. Minus etenim mirarer, « si misceri omnia fortuitis casibus crederem. Nunc stuporem 6 meum deus rector exaggerat. Qui cum saepe bonis iucunda. malis aspera contraque bonis dura tribuat, malis optata concedat, nisi causa deprehenditur, quid est, quod a fortui- 1 tis casibus differre videatur? — Nec mirum, inquit, si quid ■ ordinis ignorata ratione temerarium confusumque credatur, sed tu quamvis causam tantae dispositionis ignores, tamen, quoniam bonus mundum rector temperat, recte fieri cuncta ne dubites.
V. Si quis Arcturi sidera nescit propinqua summo cardine labi, cur legat tardus plaustia Bootes mergatque seras aequore flammas, 26 Verg. Georg. 1 204: Arcturi sidera 27 Mart Cap. 12, i (27, 9) suceendit plaustra Bootea, cf. Oi. Met- II 177 TTLVDKE 1'mom.P miseritis P 4 sapientium PD l 5 petlens P 7 enim (at) P 9gq. carcer»» (et eras. cidttur) Aur.'K, (ex s.s.) D ceres Laud carcer nex Itehd. (Obb.) carcer lex rel. Peip. carcer nexn* Vulpius 11 eonstituta T*LK 14 iustae P 22 causa P* 27 legat s. s. t regat Par. T1S3 (regat SiUm. coll. Octav. 234) cum nimis celeres explicet ortus, <« legem stupebit aetheris alti. Palleant plenae cornua lunae infecta metis noctis opacae, quaeque fulgenti texerat ore, confusa Phoebe detegat astra; <«<» commovet gentes publicus error lassantque crebris pulsibus aera. Nemo miratur flamina Cori litus frementi tundere fluctu nec nivis duram frigore molem <«« fervente Phoebi solvier aestu. Hic enim causas cernere promptum est, illic Iatentes pectora turbant, cuncta, quae rara provehit aetas stupetque subitis mobile vulgus; <*» cedat inscitiae nubilus error, cessent profecto mira videri!
6. Ita est, inquam; sed cum tui muneris sit latentium i 15 rerum causas evolvere velatasque caligine explicare ratio- Des. quaeso, uti, quae hinc decemas, quoniam hoc me mira- culum maxime perturbat, edisseras. — Tum illa paulisper 2 arridens: Ad rem me, inquit. omnium quaesitu maximam vocas, cui vix exhausti quiccjuam satis sit. TaUs namque 3 * materia est, ut una dubitatione succisa innumerabiles aliae velut hydrae capita succrescant; nec ullus fuerit modus, "W quis eas vivacissimo mentis igne coherceat. In hac 4 enim de providentiae simplicitate, de fati serie, de repentinis 22sq. loco» Platonicos rclut PUaed. &K iffaa fajjnW*^ adferi Klingner 82, 6sqq.
1 celeres toccm tutpectam dicit Peip. 2 stapepit (i exn) aeteris PTLYVKE P 9 chori Hri 12 solvere V solvere nb VK 17 inscientjae p iasciti Callu 18 censent PL l cessant T l 20 volatosque P 21 « K ntique PTTDE (et; qaouiam f*ZF*£ * snarescant P 96 Boetbii I'bil. cons.
casibus, de cognitione ac praedestinatione divina. de ar- bitrii libertate quaeri solet, quae quanti oneris sint ipse o perpendis. Sed quoniam haec quoque te nosse quaedam medicinae tuae portio est, quamquam angusto limite tcm- 6 poris saepti tamen aliquid deliberare conabimur. Quodsi te musici carminis oblectamenta delectant, hanc oportet pau- lisper differas voluptatem, dum nexas sibi ordine contexo rationes. — Ut libet, inquam.
7 Tunc velut ab alio orsa principio ita disseruit: Omninm generatio rerum cunctusque mutabilium naturarum pr°- gressus et. quicquid aliquo movetur modo, causas, ordinem.
8 formas ex divinae mentis stabilitate sortitur. Haec in suae simplicitatis arce composita multiplicem rebus gerendi» modum statuit. Qui modus cum in ipsa divinae intellegen- tiae puritate conspicitur, providentia nominatur; cum vero ad ea, quae movet atque disponit, refertur, fatum a veten- 9 bus appellatum est. Quae diversa esse facile liquebit, 81 quis utriusque vim mente conspexerit: nam providentia e=t ipsa illa divina ratio in summo omnium principe constituta. quae cuncta disponit, fatum vero inhaerens rebus mobilibua - dispositio, per quam providentia suis quaeque nectit ordiru- 10 bus. Providentia namque cuncta pariter quamvis diversa. quamvis infinita complectitur, fatum vero singula digent ui motum locis. formis ac temporibus distributa, ut haec tem- poralis ordinis explicatio in divinae mentis adunata pr°- 9 hinc alio fonte eoque Xcoplatonico ustim esse Boethiu» P utat ITsener 62. r. Klingner 16,3 (Plotin. I 7. 1. II 2, lsqq. III 1, 7s *'*^T VI 8, 18; 9,8), 88sq. MQIIer 26 (Procl. Prov. 5sqq.: lolsqq. TuD -, Rand 17. 1 confert Cic De divia. II 101: tum ego rursus quas> ab *^ principio sum exorsus dicere 12 Schiindelen, Theol. Lit-Bl. 1870, • coll. Aag. De trin. III 4, 9 probasse non cidetur singulas Consolatio* sentcntias, s i minus ex Augustino fiuxerint. at tamen ex eo exnlicari P 04 * PTLVDKE 1 praediat. TLVD 5 delibare Pulman 8 orationes T'£ r 9 tum T'KE Peip. 13 rebus gerendis E, in mg. F rebus rfr gendis W{Kluss.) regerendia u< cid. V l Laud t regendis rtl. (n 3 titt. V ras. 2 litt. post g Laud, regendi Antc' Peip.: cf. infra tf,!»*• PbiloL 1893, 381 23sq. imroocmn PT X Y 97 spectum providentia sit, eadem vero adunatio digesta atque explicata temporibus fatum vocetur.
Quae licet diversa sint, alterum Umen pendet ex altero; li ordo namque fatalis ex providentiae simplicitate procedit. 4 bicut enim artifex faciendae rei formam mente praecipiens 12 movet operis effectum et, quod simpliciter praesentarieque prospexerat, per temporales ordines ducit, ita deus provi- dentia quidem singulariter stabiliterque facienda disponit, fato vero haec ipsa, quae disposuit, multipliciter ac tempo- 10 raliter amministrat. Sive igitur famulantibus quibusdam 13 providentiae divinis spiritibus fatum exercetur seu anima seu tota inserviente natura seu caelestibus siderum motibus seu angelica virtute seu daemonum varia sollertia seu ali- quibus horum seu omnibus fatalis series texitur, illud certe u mam festum est immobilem simplicemque gerendarum for- ^arn rerum esse providentiam, fatum vero eorum, quae divina simplicitas gerenda disposuit, mobilem nexum atque ordinem temporalem.
Quo fit, ut omnia, quae fato subsunt, providentiae quo- U " que subiecta sint, cui ipsum etiam subiacet fatum. quaedam vero, quae sub providentia locata sunt, fati seriem superent; e " vero sunt, quae primae propinqua divinitati stabiliter flxa fatalis ordinem mobilitatis excedunt. Nam ut orbium 15 circa eundem cardinem sese vertentium. qui est intimus, ad K S1 mplicitatem medietatis accedit ceterorumque extra loca- torum veluti cardo quidam, circa quem versentur, exsistit, extimus vero maiore ambitu rotatus, quanto a puncti media mdividuitate discedit, tanto amplioribus spatiis explicatur, si quid vero illi se medio conectat et societ, in simplicitatem * cogitur diffundique ac diffluere cessat, simili ratione, qnod tongius a prima mente discedit. maioribus fati nexibus im- 5 percipiens Pr*L VKE 6 movet om. P praesentariaeque P, PTL VDKE «' tid. T\ DKE 20 fatum — Jiimis quidem (104, 12) detunt i» E 98 Boetkii Phil. cons.
plicatur ac tanto aliquid fato liberum est, quanto illum 16 rerum cardinem vicinius petit. Quodsi supernae mentis hae- serit finnitati, motu carens fati quoque supergreditur neces- 17 sitatem. Igitur uti est ad intellectum ratiocinatio, ad id quod est id quod gignitur, ad aeternitatem tempus, ad punctum medium circulus, ita est fati series mobilis ad 18 providentiae stabilem simplicitatem. Ea series caelum ac sidera movet, elementa in se invicem temperat et alteroa commutatione transformat; eadem nascentia occidentiaque omnia per similes fetuum seminumque renovat progressus.
19 Haec actus etiam fortunasque hominum indissolubili cau^a- rum conexione constringit, quae cum ab immobilis pro^- dentiae proficiscatur exordiis, ipsas quoque immutabiles 20 esse necesse est. Ita enim res optime reguntur, si manens in divina mente simplicitas indeclinabilem causarum ordi- nem promat, hic vero ordo res mutabiles et alioquin temere fluituras propria incommutabilitate coherceat.
21 Quo fit, ut, tametsi vobis hunc ordinem minime consi- derare valentibus confusa omnia perturbataque videantur. nihilo minus tamen suus modus ad bonum dirigens cuncta 22 disponat. Nihil est enim, quod mali causa ne ab ipsis tpv dem improbis fiat; quos, ut uberrime demonstratum W bonum quaerentes pravus error avertit, nedum onio de summi boni cardine proficiens a suo quoquam detlectat exordio. Quae vero, inquies, potest ulla ini<|uior esse con- fusio. quam ut bonis tum adversa tum prospera. malis etiarfl 21 tum optata tum odiosa contingant? Num igitur ea menti* integritate homines degunt, ut, quos probos improbosve censuerunt, eos quoque, nti existimant, esse necesse ■»!
23 11 ef. Cic. Dedivin. I 125: fatam autem id appeilo, quod Graeci duaoufrrr, id est ordincm seriemque causarum, cum causae c»af» nexa rem ex se gignat 24 rfe Tito Bostrensi r. Klingner 89,4 PTLXDK 3 supergredietnr Baa. (eott. Plan.: imtoaraftana,) ' ttsabi_ lem P 13 proficiscantur L* ipsam.. immuUbilem T»F* 21 nec i 24 proficiscens L'Aur.Peip., cf. Eng. 29 censuerint I»F* 99 Atqui in hoc hominum iudicia depugnant et, quos alii prae- 25 mio, alii supplicio dignos arbitrantur.
Sed concedamus, ut aliquis possit bonos malosque dis- 26 cernere; num igitur poterit intueri illam intimam tempe- 5 nem, velut in corporibus dici solet, animorum? Nbn enim 27 dissimile est miraculum nescienti, cur sanis corporibus his quidem dulcia, illis vero amara conveniant, cur aegri etiam quidam Ienibus, quidam vero acribus adiuvantur. At hoc 28 medicus, qui sanitatis ipsius atque aegritudinis modum »» temperamentumque dinoscit, minime miratur. Quid vero 29 aliud animorum salus videtur esse quam probitas, quid aegritudo quam vitia, quis autem alius vel servator bonorum vw malorum depulsor quam rector ac medicator mentium deus? Qui cum ex alta providentiae specula respexit, quid 30 a unicuique conveniat, agnoscit et, quod convenire novit, accommodat. Hic iam fit illud fatalis ordinis insigne mira- 31 culum, cum ab sciente geritur. quod stupeant ignorantes.
Nam ut pauca, quae ratio valet humana, de divina pro- 32 funditate perstringam, de hoc, quem tu iustissimum et aequi * servantissimum putas, omnia scienti providentiae diversum v 'idetur. Et victricem quidem causam dis, victam vero 33 Catoni placuisse familiaris noster Lucanus ammonuit. Hic 34 ■gitur quicquid citra spem videas geri, rebus quidem rectus ordo est, opinioni vero tuae perversa confusio. Sed sit 35 * aliquis ita bene moratus, ut de eo divinum iudicium pariter uumanumque consentiat, sed est animi viribus inflrmus, cui 8 > quid eveniat adversi, desinet colere forsitan innocentiam, Per quam non potuit retinere fortunam. Parcit itaque sa- 86 piens dispensatio ei, quem deteriorem facere possit adver- 19 sq. Verg. Aen. II 426: iustissimas unus.. et servantissimns »«q>ii 22 Lucan. 1 128 victrii cansa deis placuit, sed victa Catoni 7* 100 Boethii Phil. cons.
37 sitas, ne, cui non convenit, laborare patiatur. Est alius cunctis virtutibus absolutus sanctusque ac deo proximus: hunc contingi quibuslibet adversis nefas providentia iudi- 38 cat adeo, ut ne corporeis quidem morbis agitari sinat. Nam ut quidam me quoque excellentior: dvdgdg di] \sqov diuag al&SQcg olzodSitr^av.
39 Fit autem saepe, uti bonis summa rerum regenda defe- 40 ratur, ut exuberans retundatur improbitas. Aliis mixta quaedam pro animorum qualitate distribuit, quosdam -•• remordet, ne longa felicitate luxurient, alios duris (sinit) »• agitari, ut virtutes animi patientiae usu atque exercitatione 41 confirment. Alii plus aequo metuunt, quod ferre possunt. alii plus aequo despiciunt, quod ferre non possunt; hos in 42 experimentum sui tristibus ducit. Nonnulli venerandum saeculi nomen gloriosae pretio mortis emerunt, quidam sup- 0 phciis inexpugnabiles exemplum ceteris praetulerunt uv victam malis esse virtutem; quae quam recte atque dispo- site et ex eorum bono, quibus accedere videntur, liant, nulla 43 dubitatio est. Nam illud quoque, quod improbis nunc tnstia!
44 nunc optata proveniunt, ex eisdem ducitur causis. Ac de • tristibus quidem nemo miratur, quod eos malo meritos omnes existimant — quorum quidem supplicia tuni ceteros PTLYDK 6 ANAPOC YAur.Laud ANAPOC K nnapos P AH PVAur.Laud lioov T* toov D vfov V vioov rel. Jfua; Haupt (Herm. III 1 4« ) * L aatuai; P aatra; V Satra; Aur.K Saiaa; rel. AIEHEPC T <"*°~ iorvrar V OIKOAOHCHAN p OI aAAOAXNICA.N K 7 ttt P 8 **' uperans P, cf. supra 29, 13 10 remordet (rerum s. s.) V itaque tt rerom etexquo pendet, abiaticus relut mutatione (cf. 21, 6; 44, 2; 54, 6) ridetur excidisse (de glossis codicis Y, quae ad aliam lectionem pertinent, cf. 9, 1 9: 42, 19; U, 14; 79, 25; 89, 13; 105,28), reniordet corruptum ccnsct Baa. lco«- Plan.: drjor; ovyzBotT nttoa&ijrai), v. Eng. luxorient PT 1 dari9 i pennittit s. •.) V (sinit) Rand 11 Bgit. (ainit) Goth. quidam Obb- s. XV. sgit. (rnlt) Jtluw. virtnte P, ut cid. K virtntis TV'D > 2 m *' tuont P possnnt — (13) ferre om. V 1 alii — possant om. P 15 saeenlis Bao. 18 accidere IT, cf. 86, U 20 eia P 21 male PlV), L 1 P#P- 101 ab sceleribus deterrent, tum ipsos, quibus invehuntur, emen- dant — laeta vero magnum bonis argumentum loquuntur, quid de huius modi felicitate debeant iudicare. quam famu- lari saepe improbis cernant. In qua re illud etiam dispen- 15 s sari credo, quod est forsitan alicuius tam praeceps atque importuna natura, ut eum in scelera potius exacerbare possit rei familiaris inopia; huius morbo providentia collatae pe- cuniae remedio medetur. Hic foedatam probris conscien- 46 tiam spectans et se cum fortuna sua comparans forsitan per- timescit, ne, cuius ei iucundus usus est, sit tristis amissio; mutabit igitur mores ac, dum fortunam metuit amittere, nequitiam derelinquit. Alios in cladem meritam praecipi- 17 tavit indigne acta felicitas, quibusdam permissum puniendi ius, ut exercitii bonis et malis esset causa supplicii. Nam 48 ut probis atque improbis nullum foedus est, ita ipsi inter se improbi nequeunt convenire. Quidni, cum a semet ipsis 19 discerpentibus conscientiam vitiisquisque dissentiat faciant- que saepe, quae, cum gesserint, non fuisse gerenda de- cernant?
Ex quo saepe summa illa providentia protulit insigne B0 miraculiirn, ut malos mali bonos facerent. Nam dum iniqua 51 sibi a pessimis quidam perpeti videntur, noxiorum odio Uagrantes ad virtutis frugem rediere, dum se eis dissimiles student esse. quos oderant. Sola est enim divina vis, cui M mala quoque bona sint, cum eis competenter utendo ali- cuius boni elicit cffectum. Ordo enim quidam cuncta com- 63 plectitur. ut. quod adsignata ordinis ratione decesserit. hoc licet in alium, tamen ordinem relabatur, ne quid in regno Providentiae liceat temeritati.
6 exacervare PT l L ' VDK 9 spectans T*L et epectan3 AurS PTL «peetans rcl. Peip. (alo9arouivo; Pian.) 10 rei Pulman: cf. Eng.
13 »»»acta T (auct erasum esse putarit Peip.) aucta F (probat Schepss) ducta m mg. T* ac P lxiriz»iTaa Plan- 15 foedns ita ut :psi P 17 dissentiant faciatque P 18 fuissent P 23 redire P udigere L' 24 student om. P 27 ab adsignata T*LV> 102 Boetliii Phil. cons.
54 'sfgyaJJov S& ue xavra 9eov 8>g rrdvr' ayoqevEiv.
55 Neque enim fas est homini cunctas divinae operae machinas 56 vel ingenio comprehendere vel explicare sermone. Hoc tantum perspexisse sufficiat, quod naturarum omnium pro- ditor deus idem ad bonum dirigens cuncta disponat dum- que ea. quae protulit in sui similitudinem, retinere festinat, malum omne de rei publicae suae terminis per fatalis seriem 57 necessitatis eliminet. Quo fit, ut, quae in terris abundare creduntux, si disponentem providentiam spectes. nihil us- 58 quam mali esse perpendas. Sed video te iam dudum et pondere quaestionis oneratum et rationis prolixitate fati- gatum aliquam canninis exspectare dulcedinem; accipe 121- tur haustum, quo refectus firmior in ulteriora contendas.
VI. Si vis celsi iura Tonantis pura sollers cernere mente, aspice summi culmina caeli; illic iusto foedere rerum (*> veterem servant sidera pacem.
Non sol rutilo concitus igne gelidum Phoebes impedit axem nec. quae summo vertice mundi flectit rapidos Ursa meatus.
(«•> numquam occiduo lota profundo, cetera cernens sidera mergi cupit Oceano tinguere llammas; semper vicibus temporis aequis Vesper seras nuntiat umbras 1 Flom. M 176 2sq. Eccle.1.8: cunctae res difriciles, non potest eai homo explicare sermone 6 Phil.2,7: in similitudinem hominum factns- Iac. 3. 9: homines.. ad sim. dei facti, r. Eng. 27 22sqq. cf. M*** Cap.427, 7 (299,25): Phoeheos currus rapidosqne meatus. Verg. Georg- II 481 sq.: quid tantum Oceano properent se tinguere soles hiherni revehitque diem Lucifer almum. iu) Sic aeternos reficit cursus alternus amor, sic astrigeris belluni discors exsulat oris.
Haec concordia temperat aequis elementa modis, ut pugnantia tm vicibus cedant humida siccis iungantque fidem frigoraflammis, pendulus ignis surgat in altum terraeque graves pondere sidant.
His de causis vere tepenti («s> spirat ilorifer annus odores, aestas cererem fervida siccat, remeat pomis gravis autumnus, hiemem defluus inrigat imber.
Haec temperies alit ac profert, ooj quicquid vitam spirat in orbe; eadem rapiens condit et aufert obitu mergens orta supremo.
Sedet interea conditor altus rerumque regens flectit habenas (») rex et dominus, fons et origo, Iex et sapiens arbiter aequi, et, quae motu concitat ire, sistit retrahens ac vaga firmat; nam nisi rectos revocans itus («o> flexos iterum cogat in orbes, quae nunc stabilis continet ordo, dissaepta suo fonte fatiscant.
Hic est cunctis communis amor repetuntque boni fine teneri, <«) 1 VergTEcL 8, 17: diem.. age Lucifer almum 4 Georg. U 1 225: ignotis eisulat oris 17 Maxim. 5, 112: quidqnid toto spirat in orbe 6 pugnantia titiosum censet L. Xueller 11 bia de T' bisdem rel. PTL YDK iisdem Vulpiua isdem Peip. 16 proferat T' 18 aufer«t TK offert P 19 auppraema P 24 irae P 27 urbes PL \ *t vid. Y 1, D 104 Boethii PfciL cons.
quia non aliter durare queant, nisi converso rursus amore refluant causae, quae dedit esse.
1 7. Iamne igitur vides, quid haec omnia, quae diximus, 2 consequatur? — Quidnam? inquam. — Omnem, inquit, bonam prorsus esse fortunam. — Et qui id, inquam. nen 3 potest? — Attende, inquit. Cum omnis fortuna vel iucunda vel aspera tum remunerandi exercendive bonos, tum pu- niendi corrigendive improbos causa deferatur, omnis bona, 4 quam vel iustam constat esse vel utilem. — Nimis quidem, inquam, vera ratio et, si quam paulo ante docuisti proyi- dentiam fatumve considerem, firmis viribus nixa sententia.
5 Sed eam si placet, inter eas, quas inopinabiles paulo ante 6 posuisti, numeremus. — Qui? inquit. — Quia id hominum sermo communis usurpat et quidem crebro quorundam 7 malam esse fortunam. — Visne igitur, inquit, paulisper vulgi sermonibus accedamus, ne nimium velut ab humani- tatis usu recessisse videamur? — Ut placet, inquam.
8 Nonne igitur bonum censes esse, quod prodest? — I ta es1, 9 inquam. — Quae vero aut exercet aut corrigit, prodest? — 10 Fateor, inquam. — Bona igitur? — Quidni? — Sed haec eorum est. qui vel in virtute positi contra aspera bellum gerunt vel a vitiis declinantes virtutis iter arripiunt. fi 11 Negare, inquam, nequeo. — Quid vero iucunda, quae w praemium tribuitur bonis. num vulgus malam esse decernit? * — Nequaquam. verum uti est, ita quoque esse optimam 12 censet. — Quid reliqua. quae cum sit aspera, iusto supplic' 0 13 malos cohercet, num bonam populus putat? — Immo om- nium, inquam, quae excogitari possunt, iudicat esse miser- 14 rimam. — Vide igitur, ne opinionem populi sequentes quid- ■ 11 c/ r.96,15sq.
11 inquam denuo incipti E 12 fatnmque P 19 sq. quod « (prodest — prod om.) P 27 reliquam T^L^E dani valde inopinabile confecerimus. — Quid? inquam. — Ex his enim, ait, quae concessa sunt, evenit eorum quidem, 15 qui vel sunt vel in possessione vel in provectu vel in adep- tione virtutis, omnem, quaecumque sit, bonam, in impro- bitate vero manentibus omnem pessimam esse fortunam. — Hoc, inquam, verum est. tametsi nemo audeat confiteri. — 16 Quare, inquit, ita vir sapiens moleste ferre non debet, quo- 17 tiens in fortunae certamen adducitur, ut virum fortem non decet indignari, quotiens increpuit beilicus tumultus. Utri- 18 que enim huic quidem gloriae propagandae, illi vero con- formandae sapientiae difficultas ipsa materia est. Ex quo 19 etiam virtus vocatur, quod suis viribus nitens non superetur adversis; neque enim vos in provectu positi virtutis dif- fluere deliciis et emarcescere voluptate venistis. Proelium 20 cum omni fortuna animis acre conseritis, ne vos aut tristis opprimat aut iucunda corrumpat. Firmis medium viribus 21 occupate: quicquid aut infra subsistit aut ultra progreditur, habet contemptum felicitatis. non habet praemium laboris. In vestra enim situm manu, qualem vobis fortunam formare 22 malitis; omnis enim, quae videtur aspera, nisi aut exercet aut corrigit. puniL VII. Bella bis quinis operatus annis ultor Atrides Phrygiae ruinis fratris amissos thalamos piavit.
Ille dum Graiae dare vela classi optat et ventos redimit cruore, »> exuit patrem miserumque tristis foederat natae iugulum sacerdos.
Flevit amissos Ithacus sodales, 2 concessit ev. P 3 vel primum tm. T*L'E, alterum V*K PTL profecta Schcpss 10 sq. eonfirmandse Erlatig.' (100,12, ef.Baa.) J 5 ac nimis L'K nimis 2"* (probat Brakman;,u«zi v <«<S™; ioifuTav Plan., e f. Eng.) a nimis Peip. animis ae re Damste (ilnem. XXXIII ^ 52 ) 20 nisi ut P nisi at T' 25 gratiae T' 26 redemit P 28 foederat W federat Erlang.' Met. f(«)ed*r*t F'E foderat T* Erlang* (oifayiaaai Plan.\ foedera rtl. (turparat s.s. V) 106 Boethii Phil. cons.
quos ferus vasto recubans in antro ao) mersit immani Polyphemus alvo; sed tamen caeco furibundus ore gaudium maestis lacrimis rependit. Herculem duri celebrant labores, ille Centauros domuit superbos, M) abstulit saevo spolium leoni fixit et certis volucres sagittis, poma cernenti rapuit draconi aureo laevam gravior metallo. Cerberum traxit triplici catena.
(W Victor immitem posuisse fertur pabulum saevis dominum quadrigis. Hydra combusto periit veneno, fronte turpatus Achelous amnis ora demersit pudibunda ripis.
«*) Stravit Antaeum Libycis harenis, Cacus Euandri satiavit iras, quosque pressurus foret altus orbis, saetiger spumis umeros notavit. Ultimus caelum labor inreflexo (*» sustulit collo pretiumque rursus ultimi caelum meruit laboris. Ite nunc, fortes. ubi celsa magni ducit exempli via. Cur inertes terga nudatis? Superata tellus 16 Sen. Herc. F. 1178: ora pudibnnda obtegit 17 Sen. Med. • straTit Antaeum, 653: Libycia harenis.
PTLVDKE 1 feros PVD 2 albo PT'Z) 1 17 anteum PE l antebnro £ antheum rel. libicis P lybicis T* lypicis T' 19 pressnrus L'K depressus Laud' compressns T*E cOpressus (cQ M r») Aur. pressns rel. (praessus P) 21 caelnm T*L'V caelo rcl. caelos Peif- 22 callo Peip. (typothetarum errore) 26 nudatos PT l LIBER V.
1. Dixerat orationisqua cursum ad alia quaedam trac- l tanda atque expedienda vertebat. Tum ego: Recta quidem, 2 mquam, exhortatio tuaque prorsus auctoritate dignissima. sed quod tu dudum de providentia quaestionem pluribus aliis implicitam esse dixisti, re experior. Quaero enim. an B esse aliquid omnino et quidnam esse casum arbitrere. — Tum illa: Festino, inquit, debitum promissionis absolvere 4 viamque tibi, qua patriam reveharis, aperire. Haec autem 5 etsi perutilia cognitu, tamen a propositi nostri tramite pau- lisper aversa sunt verendumque est, ne deviis fatigatus ad emetiendum rectum iter sufficere non possis. — Ne id, in- 6 quam, prorsus vereare; nam quietis mihi loco fuerit ea, qui- bus maxime delector, agnoscere. Simul. cum omne dispu- 1 tationis tuae latus indubitata Qde constiterit, nihil de sequentibus ambigatur.
Tum illa: Morem, inquit, geram tibi. simulque sic orsa 8 est: Si quidem, inquit, aliquis eventum temerario motu nullaque causarum conexione productum casum esse de- finiat, nihil omnino casum esse confirmo et praeter subiectae rei significationem inanem prorsus vocem esse decerno; quis enim cohercente in ordinem cuncta deo Iocus esse ullus temeritati reliquus potest? Nam nihil ex nihilo exsistere 9 vera sententia est, cui nemo umquam veterum refragatus 22 v. Epicnrea ed. Uaencr p.5. 13; 371. Cla&s. Review XXXIV 161; XXXV -23. Ranj, j ahr b. Snppl. XXVI 425. Pers. 3, 84: gigni de "ihilo nihilnm.
Inscriptio deest in P AXICII MANLII SEVEBIXI BOETHfl PTLVDKE (BOETII Laud) VC ET INL EXCOXS (EXCOXSOfc T) ORD EXMAG OFF ATQE PATRICIO(-CII L*) PHILOSOPHICAE 'PHILOSOPHIAE T) CONSOLATJOXIS LIB • IIII EXPLICIT («pL I. qaartns TK) INCIPIT LIB V FELICITER TLVAur. DLaud. (om. tc et inl.. exmag o£f atque) K 108 Boetliii Phil. cons.
est, quamquam id illi non de operante prineipio, sed de materiali subiecto hoc omnium de natura rationum quasi 10 quoddam iecerint fundamentum. At si nullis ex causis ali- quid oriatur, id de nihilo ortum esse videbitur: quodsi hoc fieri nequit, ne casum quidem huius modi esse possibile est, * qualem paulo ante definivimus. — 11 Quid igitur, inquam. nihilne est, quod vel casus vel for- tuitum iure appellari queat? An est aliquid. tametsi vulgus 12 lateat, cui vocabula ista conveniant? — Aristoteles meus id, inquit, in Physicis et brevi et veri propinqua ratione de- " 13 finivit. — Quonam, inquam, modo? — Quotiens. ait. aliqmd cuiuspiam rei gratia geritur aliudque quihusdam de causis. quam quod intendebatur. obtingit, casus vocatur, ut si quis colendi agri causa fodiens humum defossi auri pondus in- 14 veniat. Hoc igitur fortuito quidem creditur accidisse, verum non de nihilo est; nam proprias causas habet. quanim m- provisus inopinatusque concursus casum videtur operatu».
15 Xam nisi cultor agri humum foderet. nisi eo loci pecunuun 16 snam depositor obruisset, aurum non esset inventum. Hae sunt igitur fortuiti causae compendii, quod ex obviis sibi et conlluentibus causis, non ex gerentis intentione provenit.
17 Neque enim vel qui aurum obruit vel qui agrum exerciut, ut ea pecunia repperiretur. intendit, sed, uti dixi. qoo ilIe 18 obruit. hunc fodisse convenit atque concurrit. Licet i^itur detinire casum esse inopinatum ex contluentibus causis m 19 his, quae ob aliquid geruntur, eventum. Concurrere yero atque confluere causas facit ordo ille inevitabili conexioue procedens. qui de providentiae fonte descendens cuncta suis locis temporibusque disponit.
(S) (10) L Rupis Achaemeniae scopulis, ubi versa sequentum pectoribus figit spicula pugna fugax, Tigris et Euphrates uno se fonte resolvunt et mox abiunctis dissociantur aquis. Si coeant cursumque iterum revocentur in unum, confluat, alterni quod trahit unda vadi, convenient puppes et vulsi flumine trunci mixtaque fortuitos implicet unda modos; quos tamen ipsa vagos terrae declivia casus 10 gurgitis et lapsi defluus ordo regit.
Sic, quae permissis fluitare videtur habenis, fors patitur frenos ipsaque lege meat.
2. Animadverto. inquam, idque. uti tu dicis, ita esse l consentio. Sed in hac haerentium sibi serie causarum estne 2 15 ulla nostri arbitrii libertas an ipsos quoque humanorum motus animorum fatalis catena constringit? — Est, inquit; 3 neque enim fuerit ulla rationalis natura. quin eidem libertas adsit arbitrii. Nam quod ratione uti naturaliter potest. id 4 babet iudicium, quo quidque discernat: per se igitur fu- * penda optandave dinoscit. Quod vero quis optandum esse 5 mdicat. petit; refugit vero, quod aestimat esse fugienduni. Quare, quibus in ipsis inest ratio. inest etiam volendi nolen- 6 dique libertas, sed hanc non in omnibus aequam esse con- stituo. Nam supernis divinisque substantiis et perspicax 7 B mdicium et incorrupta voluntas et efficax optatorum praesto est potestas. Humanas vero animas liberiores quidem esse 8 necesse est, cum se in mentis divinae speculatione conser- va nt, minus vero, cum dilabuntur ad corpora. minusque etiam, cum terrenis artubus colligantur. Extrema vero est 9 * servitus, cum vitiis deditae rationis propriae possessione 1 acham. P sequentium P 2 figit om. T' picula P 3 tvgris PTL VDKE "m. T'E uneis incl. Peip. 25 voluptaa P efficat P 96 esse P 27 necesse est erat. P 110 Boethii Phil. cons.
10 ceciderunt. Nam ubi oculos a summae luce veritatis ad inferiora et tenebrosa deiecerint, mox inscitiae nube cali- gant, perniciosis turbantur affectibus, quibus accedendo consentiendoque, quam invexere sibi. adiuvant servitutem 11 et sunt quodam modo propria libertate captivae. Quae tamen ille ab aeterno cuncta prospiciens providentiae cernit intuitus et suis quaeque meritis praedestinata dispomt.
II. Ildvr iyoQ&v xai rrdvr' irraxoveiv puro clarum lumine Phoebum melliflui canit oris Homerus, qui tamen intima viscera terrae (S) non valet aut pelagi radiorum infirma perrumpere luce.
Haud sic magni conditor orbis; huic ex alto cuncta tuenti nulla terrae mole resistunt, uo) non nox atris nubibus obstat.
Quae sint, quae fuerint veniantque, uno mentis cernit in ictu; quem, quia respicit omnia solus, verum possis dicere solem.
1 3. Tum ego: En, inquam, difficiliore rursus ambiguitnte 2 confundor. — Quaenam, inquit, ista est? Iam enim. quibus 3 perturbere, coniecto Nimium, inquam, adversari ac repugnare videtur praenoscere universa deum et esse uBn* 8 Hom. T277: 'H(li6( 9\ Se nivt <V xal nart 1*«*»*« cf ' 1 109. fi 323 9 Hooi. A 605: lafinoov v «o>- -jii&.o 18 Verg. Georp IV 393: quae snnt, quae fuerint, <jnne mox ventura traliuntur - c Cie. Xat. deor. II 68. 111 54. Lact. Inst. II 10. Finn. Mat. De err.?*•>>■ rel. 17, t Mart Cap. 74, 1 (48, 9) 22 sqq. ef. Aag. Civ. V 9-U PTLVDKE 1 ceciderint V 2 inscientiae VE 4 idiubant rVDK'?
rel. Peip.
libertatis arbitrium. Nam si cuncta prospicit deus neque 4 falli ullo modo potest, evenire necesse est, quod providentia futurum esse praeviderit. Quare si ab aeterno non facta 5 hominum modo, sed etiam consiliavoluntatesquepraenoscit, s nulla erit arbitrii libertas; neque enim vel factum aliud ullum vel quaelibet exsistere poterit voluntas, nisi quam nescia falli providentia divina praesenserit. Nam si alior- 6 sum, quam provisae sunt, detorqueri valent, non iam erit futuri firma praescientia, sed opinio potius incerta, quod