(2) Cum dicit: « esse...primo cadit In intellectu », subin- telligendum est: intellectu Deum sub ratione puri esse contem- plante, qui deflgit aspectum « in ipsum esse », ut ontea dixit. Porro observari debet differentia inter intellectum apprehenden- tem et resolvontem, inter intellectum simpliciter reflectentem et quintum gradum contemplationis (de quibus vide infra scholion, n. 3.). Cum creatura sit ens, per ipsum quidem cognosci po- est non ens; cum quaedam creetura in aliquo genere sil ens in aciu, per ipsam cognosci potest ens in potentia; sed tunc non agitur de perfecia cognitione creaturae tn se, de qua est sermo in hoc capitulo. Nam creatura, in quantum est fon ens et ens. in polentia, non cognoscitur plene nisi per esse, quod est actus purus. Haec perfecta cognitio competit animae solum in hoc quinio gradu; in quo Deus sub ratione «o8 esse est primum cognitum, id est, esse purum est esse constituti- vum omnium attributorum divinorum et etlam sol, a quo omnia alia cognita illustrantur. Hinc in re et in ordine execultonis est primum; sed respectu praecedentium graduum ipse est primum. cognitum in ordine tantum infentionis, in quantum cognitio imperfecta tendit naturaliter ad perfectam.
394 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAD. V.
quia minime habet de actu, eo quod minime est. Re- stat igitur, quod illud esse est esse divinum.
4. Mira igitur est caecitas intellectus, qui non con- siderat illud quod prius videt et sine quo uihil potest cognoscere. Sed sicut oculus intentus in varias colo- rum differentias lucem, per quam videt cetera, non videt, et si videt, non advertit; sic oculus mentis no- strae, intentus in entia particularia et unwersalia, ipsum esse exira omne genus, licet primo occurrat menti, et per ipsum alia, tameu non advertit. Unde verissime apparet, quod «sicut oculus vespertilionis se habet ad lucem, ita se habet oculus mentis nostrae ad manifestissima naturae (1) »; quia assuefactus ad tenebras entium et phantasmata sensibilium, cum ipsam lueem suinmi esse intuetur, videtur sibi uihil videre; non intelligens, quod ipsa caligo summa est meultis nostrae illuminatio (2), sicut, quando videt oculus pu- ram lucem, videtur sibi nihil videre.
9. Vide igitur ipsum purissimum esse, si potes, et occurrit tibi, quod ipsum non potest cogitari ut ab alio acceptum; ac per hoc necesssario cogitatur ut omnimode primum, quod nec de nihilo nec de aliquo potest esse. Quid enim est per se, si ipsum esse mon (1) Aristot., ll. Metaph. tex. 4. (I. brevior, c. 4.).
(2) Psalm. 438, 4!: EL nox illuminatio mea in dellciis meis. Cfr. c. 7. et Breviloq. p. V. c. 6. in fine. — Quodsi quis prae- dicta detorquere vellet ad esse analogum sive esse, quod reprae- sentatur communissimo conceptu entis; tunc contextus et con- stantissima et indubitata doctrina s. Doctoris eo tantum sensu haec accipi permitterent, quod esse communissimum sub aliquo respectu considerari potest tanquam utra divini esse, qua tmplicile e non proprie cognoscitur primum esse (vide infra scholion).
ITINERARIT, MENTIS IN DEUM CAD. ' V. 395 est per se nec a se? — Occurrit etiam tibl ut carens ommino mnon-esse ac per hoc ut nunquam incipiens, nunquam desinens, sed aeterntzm. — Occurrit etiam . tibi ut. nullo modo in se habens, nisi quod est ipsum esse, ac per hoc ut cum nullo compositum, sed sim- plicissimum. — Occurrit tibi ut nihi! habens. possibi- litatis, quia omne possibile aliquo modo liabet aliquid de non-esse, ac per hoc ut summe actualtssimum. — Occurrit ut nihi| habens defectibilitatis, ac per hoc ut. perfectissimum. — Occurrit postremo ut n:^i/. ha- bens diversificationis, ac per hoc ut summe tnum.
Esse igitur, quod est esse purum et esse simplici- ter et esse absolutum, est esse primarium, aeternum, simplicissimum, — aclualissimum, — perfectissimum — et summe unum.: 6. Et sunt haec ita certa, quod non potest ab in- telligente ipsum esse cogitari horum oppositum, et unum horum necessario infert aliud. Nam quia sim- pliciter est esse, ideo simpliciter primum; quia simpli- citer primum, ideo non est ab alio factum, nec a se ipso (4) potuit, ergo aeternum. Item, quia primum et aeternum; ideo non ex aliis, ergo simplicissimum. Item, quia primum, aeternum et simplicissimum; ideo nihil est in eo possibilitatis cum actu permixtum, et ideo actualtssimum. Item, quia primum, aeternum, sim- plicissimum, actualissimum; ideo perfectissimum; tali omnino nihil deficit, neque aliqua potest fieri additio. Quia primum, aeternum, simplicissímum, actualissimum, perfectissimum; ideo summe unum. Quod enim per omnimodam superabundantiam dicitur respectu omnium. « Quod etiam simpliciter per superabundantiam dici- (1!) Supple: fleri.
930 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. V.
MM ——À MÀ MÀ —— 9E T A KR REDE B i e RE Ru e SNAM Cam tur, impossibile est, ut conveniat nisi uni soli (4) ». Unde si Deus nominat esse primarium, aeternum, sim- plicissimum, actualissimum, perfectissimum; impossibile est, ipsum cogitari non esse, nec esse nisi unu» so- lum. Audi igitur, Israel, Deus tuus Deus unus est (9). — Si hoc vides in pura mentis simplicitate, aliqualiter perfunderis aeternae lucis illustratione.
1. Sed habes unde subleveris in admirationem. Nam ipsum esse est primum et movissimum, est ae- ternum et praesentissimum, est simplicissimum et ma- zimum, est actualissimum et immutabilissimum, est. perfectissimum et 2»imensusm, est summe unum et ta- ien omnimodum. — Si haec pura mente miraris, maiore luce perfunderis, dum ulterius vides, quia «deo est novissimum, guia primum. Quia enim est primum, omnia operatur propter se ipsum; et ideo necesse est, quod sit finis ultimus, initium et cousumimnatio, alpha et omega (3). — Ideo est praesentissimum, quia aeter- num. Quia enim aeternum, non fluit ab alio nec defl- cit a se ipso nec decurrit ab uno in aliud: ergo uec habet praeteritum nec futurum, sed esse praesens tan- tum. — Ideo maxrimum, quia simplicissimum. Quia eni simplicisssmum in essentia, ideo maximum in virtute, quia virtus, quanto plus est unita, tanto plus est infinita (4). — Ideo $£mmutabiltssimum, quia actua- lissimum. Quia enim actualissimum est, ideo est actus (2) Deut. 6, 4: Audi Israel, Dominus Deus noster Domíi- nus unus est.
(3) Vide supra pag. 328, notam 92. — Prov. 16, 4: Uná- versa propter semetipsum operatus est Dominus.
(4) Liber. de Causis, propos. 17: Omnis virtus unita plus est infinita quam virtus multiplicata.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. V.. 091 purus; et quod tale est nihil novi acquirit, nihil habi- tum perdit, ac per hoc non potest mutari. — Ideo immensum, quia perfectissimum. Quia enim perfectis- simum, nihil potest cogitari ultra ipsum melius, nobi- lius nec dignius, ac per hoc nihil maius; et omne tale est immensum. — ldeo ommnimodum, quia summe unum. Quod enim summe unum est est omnis multi- tudinis universale principium; ac per hoc ipsum est .universalis omnium causa efficiens, exemplans et ter- minans, sicut « causa essendi, ratio intelligendi et ordo ' vivendi (4) ». Est igitur omnimodum non sicut omnium essentia, sed sicut cunctarum esseutiarum superexcel- lentissima et universalissima causa; cuius virtus, quia summe unita in essentia, ideo summe infinitissima et multiplicissima in efficacia. | 8. Rursus revertentes dicamus: quia igitur esse purissimum et absolutum, quod est simpliciter esse, est primarium et novissimum, ideo est omnium origo et finis consummans. — Quia aelernum et. praesentis- sitmiwm, idco omnes durationes ambit et. intrant, «quasi simul existens earum centrum et circumferentia. — Quia simpitcissimum el maximum, ideo totum intra omnia et totum extra, ac per hoc «est splhaera in- telligibilis, cuius centrum est ubique et cireumferentia nusquam (2) », — Quia actualissimum et immutabilis- simum, ideo «stabile manens moveri dat universa ».
(1) Ut notat August. in Bonav., tom. V. pag. 19, nota 7. allegatus. Cfr. Dionys., de Div. Nom. c. 13, S 3, ubi ostendit, unitete sublata, omnia interire, et ex uno Deo omnia existere.
(2) Alan. ab insulis, Theolog. regul. regul. 7. Cfr. fJ. Sent. d. 37. p. Il. a. f. ad 3. Vide etiam Donav., tom. V. pag. 84, nota 3. verba Gregorii. — Seq. sententia est Doeth., lil. de Consolat. metr. 9: Stabilisque manens das cuncta. moveri.
9938 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VI.
c Quia perfectissimum et immensum, ideo est. intra oinnia, non inclusum, extra omuia, non exclusum, su- pra omuia, non elatum, infra omnia, non prostratum. -— Quia vero est summe unum et omnimodum, ideo est omnia in omnibus (1), quamvis omnia sint multa, et ipsum non sit nisi unum; et hoc, quia per simpli- eissimam unitatem, serenissimam veruatem et. since- rissimam bonitatem est in eo oimnnis virt(uositas, omuis exenmpluritas et omnis commiuntcabilitas; ac per hoc ex ipso et per ipsums el 1n 1ps0 sunt omnia (2) et hoc, quia om72potens, omnisciens el omnimode bonum, quod perfecte videre est esse beatum, sicut dictum cst Moysi: Ego ostendam tibi omne bonum.
Car. VI.
De speculatione beatissimae Trinitatis in. eius nomine, quod. est bonum.
1. Post considerationem essentialium elevandus est oculus intelligentiae ad contuitionem — beatissimae Trinitatis, ut alter Cherub iuxta alterum statuatur (5). Sicut autem visionis essentialium ipsum esse est prin- cipium radicale et nomen, per quod cetera inuotescunt; sic contemplationis emanationum ipsum &onum est principalissimum fundamentum.
9. Vide igitur et attende, quoniam optimum quod simpliciter est quo nihil melius cogitari potest; et lioe rod (3) Exod. 25, 19: Cherub unus sit in latere uno, et alter" in altero. — De verbis: ipsum esse est principium radicale etc. vide pag. 332, notam 1.
ITINERARI] MENTIS IN DEUM CAP. VI. 590 tale sic est, quod non potest recte cogitari non esse, quia omnino melius est esse quam non esse (1); sic est, quod non potest recte cogitari, quin cogitetur.tri- num et unum. Nam « bonum dicitur diffusivum sui »; summum igitur bonum summe diffusivum cest sui. Summa autem diffusio non potest esse, nisi sit actuaits et intrinseca, subslantialts et hypostatica, naturalis et voluntaria, liberalts et necessaria, indeficiens et. per- fecta. Nisi igitur in summo bono aeternaliter esset pro- . ductio actualis et consubstantialis, et hypostusis aeque nobilis, sicut est producens per modum generationis et spirationis — ita quod sit aeternalis principii aeter- naliter compriucipiantis (2) — ita quod esset dilectus et condilectus, genitus et spiratus, hoc est Pater et Filius et Spiritus sanctus; nequaquam esset summum honum, quia non summe se diffunderet. Nam diffusio ex tempore $n creatura non est nisi centralis vel pun- ctalis respectu immensitatis bonitatis aeternae (35); unde et potest aliqua diffusio cogitari maior illa, ea videli- (!) Secundum Anselm.; cfr. Bonav., tom. V. pag. 47, nota 7. — De seqq. vide Bonav., tom. V. Quaest. de mysterio. Trin. per totum et supra Breviloq. p. 1l. c. 2. seqq. — Sen- tentia illa: « Bonum dicltur diffusivum su! », est secundum Dionys. in Bonav., tom. V. pag. 60, nota 7. allegatum. — Supra post optimum supple: est.
(2) Cfr. 1. Sent. d. 29. a. 2. et dubia, ubi docetur, quod terminus principium « stat pro paternitete simul et spiratione » (3) Alen. ab insulis, Theolog. regul. 7, explicens verba circa finem praeced. cap. posita. Deus est sphaera | intelligibilis eic. ait: Centrum dicitur creatura; quia, sicut tempus collatum aeternitati reputatut momentum, sic creatura, immensitati com- parata, punctum vel centrum.
- 340 ITINERARII MENTIS JN DEUM CAP. VI.
cet, in qua diffundens communicat alteri totam sub- stantiam et naturam. Non igitur summum bonum es- set, sí re, vel intellectu illa carere posset.
Si igitur potes mentis oculo contueri puritatem bonitatis, quae est actus purus principii caritative di- ligentis amore gratuito et debito et ex. utroque. per- miro (1), quae est diffusio plenissima per modum na- (urae et voluntatis, quae est diffusio per modum Verbi, in quo omnia dicuntur, et per modum Dont, in quo cetera dona donantur; potes videre, per summam boni communicabilitatem necesse esse Trinitatem Patris et Filii et Spiritus sancti. In quibus necesse est propter. summam bonitatem esse summam communicabilitatem, et ex summa communicabilitate summam consubstan- Galitatem, et ex summa consubstautialitate summam configurabilitatem, et ex his summam coaequalitatem, ac per hoe summam coaeternitatem, atque ex omnibus praedictis summain cointemitatem, qua unus est in al- tero necessario per summam circumincessionem et unus operatur cum alio per omnimodam indivisionem sub- stantiae et virlutis el operationis ipsius beatissimae Trinitatis.
3. Sed cum haec eontemplaris, vide, ne te existi- ies eomprehendere incoinprehensibilem. llabes enim adhue in his sex conditionibus considerare quod vehe- menter in stuporem admirationis inducit oculum men- tis nostrae. Nain ibi est summa communicabilitas cum personarum proprietate, sumina consubstantialitas cum hypostasum pluralitate, summa — configurabilitas cum (4) Hunc divisionem amoris proponit Richard. a S. Vict., V. de Trin. c. 16. seqq. Cfr. Bonav.,, tom. |. pag. 57, nota 7. el pag. 199, nota 4. — De seq. propos. cfr. Bonav., tom. V. pag. 87, nota 4, et Il. Sent. lit. Magisui, d. XVIII. c. f.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VI. 9044 discreta personalitate, summa coaequalitas cum ordine, summa coaeternitas cum emanatione, summa cotntimi- tas cum emissione. Quis ad tantorum mirabilium aspe- ctum non consurgat in admirationem? — Sed haec omnia certissime intelligimus esse in beatissima Trini- tate, si levamus oculos ad superexcellentissimam boni- tatem. Si enim ibi est summa communicatio et. vera diffusio, vera est ibi origo et vera distinctio; et quia totum communicatur, non pars; ideo ipsum datur, quod habetur, et totum: igitur emanans et producens et di- stinguuntur proprietatibus et sunt essentialiter unum. Quia igitur distinguuntur proprietatibus, ideo habent personales proprietates et hypostasum pluralitatem et originis emanationem et ordinem non posterioritatis, sed'originis, et emissionem non localis mutationis, sed gratuitae inspirationis, per rationem auctoritatis pro- ducentis, quam habet mittens respectu missi. — Quia vero sunt unum substantialiter, ideo oportet, quod sit unitas in essentia et forma et dignitate et aeternitate et existentia. et. Incireumseriptibilitte. — Dum ergo haec per se singillatim consideras, habes unde vertta- tem contempleris; dum haec ad invtcem confers, habes unde in adinirationem altissimam suspendaris: et ideo, ut mens tua per admirationem in admirabilem ascen- dat contemplationem, haec simul sunt consideranda. 4. Nam et Cherubim hoc designant, quae se mu- ' tuo aspiciebant. Nec hoc vacat a mysterio, quod respiciebant se versis vultibus in. propitiatorium (1), ut vc- rificetur illud quod dicit Dominus in Ioanne: Haec est vtla aelerna, ut cognoscanl te solum verum.Deum, et (1) Exod. 95, 20: Respiciontque se mutuo versis etc. Seq. . locus est loan. 47, 3: Ilaec est autem etc.; 943 ITINERARII. MENTIS IN DEUM CAP. VI.
quem misisli Jesum Ghristum. Nam admirari debemus uon solum conditiones Dei essentiales et personales $n se, verum etiam per comparationem ad supermirabilein unionein Dei et hominis in unitate personae Christi.
9. Si enim Cherub es essentialia Dei contemplando, et miraris, quia simul est divinum esse primum et no- vissimum, aeternum et praesentissimum, simplicissimum et maximum seu incireumscriptuin, (o(um ubique et nusquam comprehensum, actualissimum et nunquam inotum, perfecussimum et nihil habens superfluum nec diminutum, et tamen immensum et sine termino infti- nitum, summe unum, et tamen omnimodum, ut omnia in se habens, ut omnis virtus, omnis veritas, omne bo- num; respice ad propitiatorium et mirare, quod in ipso principium primum iunetum est cum postremo, Deus cum hoinine sexto die formato (1), aeternum iunctum est cum homine temporali, in. plenitudine temporum de Virgine nato, simplicissimum cum summe compo- sito, ac(ualissimum cum summe passo et mortuo, per- fectissiinum et immensum cum modico, summe unum et omnimodum cum individuo composito et a ceteris distincto, homine scilicet lesu Christo.
6. Si autem alter, Cherub es personarum propria contemplando, et miraris, communicabilitatem esse cum proprietate, consubstantialitatem eum. pluralitate, con- figurabilitatem cum personalitate, coaequalitaten. cum ordine, coaeternitaterns cum. produetione, cointmilatem eum emissione, quia Filius missus est a Patre, et Spi- ritus sanetus ab utroque, qui tamen. semper est cum (1!) Gen. 1, 26. — Expositio haec est secun lum Irenaeum; cfr. supra pag. 128, nota 2. — De incarnatione vide supra Bre- viloq. p. IV. c. 4. seqq.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VI. 943 eis et nunquam recedit ab eis; respice in propitiato- rium et mirare, quia in Christo stat personalts unio cum trinitate substantiarum (4) et naturarum dualitate; stat emnimoda consensio cum pluralitate. voluntatum, stat Dci et hominis compraedicatio cum pluralitate pro- prietatum, stat coadoratio cum pluralitate nohilitatum, S(at coexaltatio super omnia cum pluralitate dignitatum, stat condominatio cum pluralitate potestatum.
7. In hac autem consideratione est perfectio illu- minationis mentis, dum quasi in sexta die videt homi- nem factum ad imaginem Dei (2). Si enim $mago est ' similitudo expressiva, dum mens nostra contemplatur in Chrísto Fillo Dei, qui est imago Dei invisibilis per naturam, humanitatem nostram tam mirabiliter exalta- tam, tam ineffabiliter unitam, videndo simul in unum primum et ultimum, summum et imum, circumferen- tiam et centrum, a/pha et omega, causatum et causam, Creatorem et creaturam, /ibrum scilicet scriptum entus et extra; lam pervenit ad quandam rem perfectam, ut cum Deo ad perfectionem suarum. illuminationum in &exto. gradu. quasi in sexta. die. perveniat, nec. aliquid iam amplius restet nisi dies requiei, in qua per mentis excessum requiescat humanae ipentis perspicacitas ab omnt opere, quod patrarat (à).
(2) Gen.!, 26. — Inferius respicitur Apoc.!, 8: Ego sum alpha et omega, principium et flnis etc.; Apoc. 5, 4. et Ezech. 2, 9: Qui [liber] erat scriptus intus et foris (cfr. supra Uresdiods (3) Gen. 2, 2: Et requievit die septimo ab universo opere etc. Cfr. supra Ureviloq. p. Il. c. 2.
344 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VII.
Car. VII.
De excessu mentali el mystico, 1n quo requies datur intellectui, affectu totaliter in. Deum per excessum transeunte.
1. llis igitur sex considerationibus excursis tun- quam ser gradibus (roni veri Salomonis, quibus per- venitur ad pacem, ubi verus paciflcus in mente paci- fica tanquam in interiori Hierosolyma requiescit; tan- quam etiam sez alis Cherub, quibus meus veri contein- plativi plena illustratione supernae sapientiae valeat sursum agi; tanquam etiam sez diebus primis, in qui- bus mens exercitari habet, ut tandem perveniat ad sabbatum quietis (4); postquam mens nostra contuita est Deum extra se per vestigia et in vestigiis, intra se per imaginem et in imagine, supra se per divinae lucis similitudinem super nos reluceutein et in ipsa luce,|se- cundum quod possibile est seeundum statum viae etl exercitium inentis nostrae; (cum tandem iu sexto gradu ad lioc pervenerit, ut speculetur in principio primo et summo et mediatore De; et hominum, lesu Christo (9), ea quorum similia in creaturis nullatenus reperiri pos- sunt, et quae omnem perspicacitatem humani intelle- ctus excedunt: restat, ut haee speculando transcendat et transeat non solun mundum istuin. sensibilem, ve- rum etiam semetipsam; in quo trausitu Christus est (1!) Vide supra c. 4. n. 5, ubi haec consideratio tanquam principium contemplationis constituitur.: (2) Epist. 1. Tim. 2, 5. Verba vide supra pag. 324, nota 3.
ITINERANII MENTIS IN DEUM CAP. VII. 945 via et osttusn (1), Christus est scala et vehiculum tan- quam propitiatorium. super arcam. Dei collocatum et sacramentum a saeculis abscondslum.
2. Ad quod propitiatorium qui aspicit plena con- versione vultus, aspiciendo eum in cruce suspensum per fidem, spem et caritatem, devotionem, adiniratio- nem, exsultationem, appretiationem, laudem et iubila- tionem; pascha, hoc est transitum (2), cum eo facit, ut per virgam crucis transeat mare rubrum, ab Aegy- pto intrans desertum, ubi gustet anna absconditum, et cum Christo requiescat in tümulo quasi exterius mortuus, sentiens tamen, quantum possibile est secun- ' dum statum viae, quod in cruce dictum est latroni cohaerenti Christo: Hodie mecum eris in paradiso.
9. Quod etiam ostensum est beato Francisco, cum in excessu contemplationis in monte excelso — ubi haec, quae scripta sunt, mente tractavi — apparuit Seraph sex alarum in cruce confixus, ut ibidem a so- : cio eius, qui tunc cum eo fuit, ego et plures alii audi- vimus; ubi in Deum transiit. per contemplationis ex- «cessum; et positus est in exemplum perfectae contem- plàütionis, sicut. prius fuerat actionis, tanquam alter - Jacob et Israel (5), ut omnes virqg vere spirituales Deus (1) loan. 14, 6. et 40, 7. — Subinde respicitur Exod. 25, 90. et Eph. 3, 9: Dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Io.
(2) Exod. 19, 11. Et comeditis (agnum paschalem] festi- nanter; est enim phase, id est. trensitus, Domini. — Subinde respicitur Exod. 14, 16. seqq. (de virga etc.) et 46, 15. (de manna), pro quo allegatur Apoc. 2, 17: Vincenti dabo manna absconditum. Seq. textus est Luc. 23, 43.
(3) Gen. 35, 10: Non vocaberis ultra /acob, sed Israel erit nomen tuum. Cfr. supra Prolog. | 540 ITINERARI] MENTIS IN DEUM CAP. VI.
per eum invitaret ad huiusmodi transitum et mentis excessum magis exemplo quam verbo.
4. In hoc autem transitu, si sit perfectus, oportet quod relinquantur omnes intellectuales operationes, et apex affectus totus transferatur et transformetur in Deum. lloc autem est inysticum et secretissimum, quod memo mouit, nisi qui accipit (1), nec. accipit nisi qui desiderat, nec desiderat nisi quem iguis Spiritus sancti medullitus inflaminat, quem Christus imnisit in terram. Et ideo dicit Apostolus (2), hanc mysticam sapientiam esse per Spiritum sanctum revelatam.
3. Quoniam igitur ad hoc nihil potest natura, mo- dieum potest industria, parum est dandum inquisitioni,: et inultum unctioni; parum dandum est linguae, et plu- rimum internae laetitiae; parum dandum est. verbo et scripto, et totuin. Dei dono, scilicet Spiritui sancto; pa- rum aut nihil dandum est ereaturae, et totum creatrici essentiae, Patri et Filio et Spiritui sancto, dicendo euim Dionvsio (3) ad Deum Trinitatem: « Trinitas superes- sentialiIis et superdeus et superoptime Christianorum inspeetor theosophiae, dirige nos in mysticorum elo- quioruim superincognitum et superlucentem et sublimis- simum verticem; ubi nova et absoluta et iuconversibilia tlieologiae mysteria secundum superlucentem. abscon- duntur occulte docentis silentii caliginem in obseuris- simo, quod est supermanifestissimum, supersplenden- tem, et in qua omne relucet, et invisibilium superbom (!) Apoc. 2, 17: Nemo scit, nisi etc. — Subinde respicitur Luc. 12, 49: Ignem veni mittere in terram.
(2) Epist. |. Cor. 2, 10, seqq. — Subinde respicitur I. loau. 2, 90. et 27. (de unctione).
(3) De Mystica Theolog. e. 1. S Il, ubi etiam. seq. locus occurrit. Bonav. affert verba secundum versionem Scoti Erigenae.
ITINERAQUI MENTIS IN DEUM CAP. VII. 57 vj norum splendoribus superimplentem invisibiles intelle- ctus ». Hoc ad Deum. Ad amicum autem, cui haec scribuntur, dicatur cum eodem: « Tu autem, o amice, circa mysticas visiones, corroborato itinere, et sensus desere et intellectuales operationes et sensibilia et in- visibilia et omne non ens et ens, et ad unitatem, ut possibile est, inscius restituere ipsius, qui est super omnem essentiam et scientiam. Etenim te ipso et omni- bus immensurabili et absoluto purae mentis excessu (4), ad superessentialem divinarum tenebrarum radium, omnia deserens et ab omnibus absolutus, ascendes (2) ».
6. Si autem quaeras, quomodo haec flant, inter- roga gratiam, non doctrinam; desiderium, non intelle- ctum; gemitum orationis, non studium lectionis; spon- sum, non magistrum; Deum, non hominem; caliginem, (!) In Graeco: Tg Y&p éaotoD xal nxdvtov àoyétp xoci &ànroAUtp xaSapóc éxctdosc Sensus est: Dum te ipsum et omnia superexcedis etc.
(2) Praeter locos supre pag. 188, nota 14. allegatos cfr. lil. Sent. d. 23. dub 4. — Auctores catholici de mystica theologia scribentes communiter opprobant hanc S. Bonav. doctrinam, quam accepit à laudato Dionysio, quod scil. in &nimis perfectis detur sublimis quidam gradus contemplationis supernaturalis et infusae, quam vocant contemplationem puram, quia flt sine con- cursu phantasmatum. Item docent, quod ad hunc contemplatio- nis gradum pertineat illa oratio ín caligine, de qua auctor no- ster hic loquitur. De his cfr. Dionys. Carthus. in suo Commen- tar. ad Dionys. Areopag. Inter recentiores autem do pura con- templatione loquitur Philipp. a Ss. Trinitate, Sum. theol. myst. p.!l. tr. 3. discurs. 9. a. 2, ubl melius determinat quod in con. trarium docuerat in sua Sum. philos. ll. II. q. 44. a. 6; nec non Scaramelli, Direttorlo místico, tr. 2. c. 15. n. 166-172; de oratione in caligine Philipp. a Ss. Trin. loc. cit. a. 3; Scara- 2348 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VII.
non claritatem; non lucem, sed ignem totaliter inflam- mantem et in Deum excessivis unctionibus et ardeu- tissimis uffectionibus transferentem. Qui quidein $9nis Deus est, et huius caniinus est in lerusalem (4), et Chri- stus hunc accendit in fervore suae ardentissimae pas- sionis, quem solus ille vere percipit, qui dicit: Suspen- dium elegit anima mea, et mortem ossa. mea. Quam mortem qui diligit videre potest Deum, quia indubitan- ter verum est: Non videbit me homo et vivet. — Mo- riamur igitur et ingrediamur in caliginem, imponaimus silentium sollicitudinibus, concupiscentiis et phantasma- tibus; transeamus cum Christo cruciflxo ez hoc mundo * ad Patrem (2), ut, ostenso nobis Patre, dicamus cum Philippo: Su/ficit nobis; audiamus cum Paulo: Su//icit tibi gralia meu; exsullemus cum David (3) dicentes: Defecit caro ea. et cor meurm, Deus cordis mei et pars mea Deus in aelernum. Benedictus Dominus 1n aeter- num, et dicel omnis populus: Fiat, fiat. Amen.
EXPLICIT ITINERARIUM MENTIS IN DEUM.
— (!) Isai. 34, 9; Caminus eius in lerusulem. — Seq. locus , est lob 7, 45; tertius Exod. 33, 20. (2) loun. 13, 1. — Seq. locus est ibid. 14, 8; tertius 1. (3) Psalm. 72, 96. et 105, 48: Benedictus Dominus Deus Israel a saeculo et usque in saeculum, et dicet etc.
JTINERARII MENTIS IN DEUM SCIIOLION. 549 SCHOLION.
Aurei huius opusculi doctrina a viris etiam doctis non raro vel imperfecte, vel omnino perperam intellecta est. Nonnulli enim aliquas eiusdem propositlones non in rigore verborum intelli- gendas, sed benigne quadam interpretatione exponendas sive excusandas esse censuerunt, utpote dictes in libro mystico, non scientifice theologico. Alli non pauci quibusdam loquendi modis ibi occurrentibus abusi sunt ad confirmandas proprias suas opi- niones falsas. — Considerata huius libelli sublimitate et exposi- tionis brevitate, non est mirum, quod erroneae interpretationes elapsae sint sive parum versatis in doctrina seraphici Doctoris. sive specialem indolem totumque contextum huíus scripti non nttendentibus. Attamen a sopientissimis viris antiquis et recen- tibus hic libellus recte celebratus est ut prorsus in genere suo singularis, mira arte compositus et nunquam satís laudandus. Reapse continet documenta sana; altissima, saluberrima et dili- genti verborum electione expressa; totaque doctrina omnino con- sentanen est el quam Sanctus in scriptis suis theologicis profi tetur et diffusius exponit. IIoc satis constare potest iam per te- Stimonin & nobis in noti$ allegato; quoad pauca quaedam diffi. - eiliora remittimus lectorem ad Quaestionem disputatam tom. V. Bonaventurae pag. 47-97 impressam et cum aliis auctorum «cholae Bonaventurianae quaestionibus primo in opusculo de Humanae Cognitionis ratione a nobis typis Collegii S. Bonaventurae 1883 publicatam, praesertim ad praeambulam Dissertatio- nem (ibid. pag. 4-47).
In commodum tamen lectoris visum est opportunum bre. ve$ quasdarh observationes hic subiicere, ut via paretur facilior nd rectam difficiliorum locorum intelligentiam.
t. Quoad indolem opusculi peculiarem notamus, quod recte quidem recensetur inter opera mystica, quin tamen suo loco Inter opera ad scientiam theologicam et etiam philosophicam spectantia. privandum sit. Est opus mysticum, spectatis tum fíne ab auctore intento tum animi disposilionibus, quas Idem in le- * 2900 ITINERAll] MENTIS IN DEUM SCIIOLION.
gentibus requirit; quod manifeste constat ex Prologo et initio 4. capituli. Non enim auctor eo consilio scripsit, ut more scho- larum doceat scientiam pure theoreticam, vel confutet errores, sed ut directe promoveat devotioneimn et divinorum contempla- üonem. Dicit enim: « Vacare volentibus ad Deum magnifican-- dum, admirandum et etiam degustandum speculationes subie- etas propono » (Prolog. n. 4&.). Pro dispositione autem lectoris non suflicere dicitur intellectus humanus, quantumvis acutus et excultus, ne adiunctis quidem principiis, quae fides omnibus Christianis proponit; sed ipse sit « tir desideriorum », sit prue- ventus gralia, humilis, pius, compunctus, devotus et contempla- tioni addictus; quia, ut observatur, « parum aut nihil est spe- culum exterius propositum, nisi speculum mentis nostrae tersum fuerit et politum ». linmo, quasi eventus futuros praesagiens, auctor praemonet, deficiente illa ad contemplationem disposi- tione, et mentis oculo inale disposito, cavendum esse, « ne forte ex ipsa radiorum speculatione in graviorem incidas foveam te- nebrarum » (ibid. n. 3.). Requiritur igitur ad bene hoc libello - fruendum ille oculus contemplalionis, de quo, agens de triplici oculo, Sanctus loquitur supra Breviloq. p. ll. c. 12. (cfr. de dono contemplationis 1l. Sent. d. 23. a. 2. q. 3. in corp. et ad 6.) Nihilominus pars, ut ita dicam, materialis huius opusculi, quae proponit ipsa obiecta consideranda, sumta est ex disciplinis tieologicis et philosophicis; et haec docte ac. profunde ex- hibet recondita quaediun. philosophiae christianae documenta de mullplici relatioue tun. naturalis tum. supernaturali ordinis, quam res creatae liabent ad. primam causam efficientem, exem- plarem eti finalem. Omnia enim Deo in ordine naturali et super- naturali, reali et ideali causata quasi specula quaedam oculo mentis purgato eL illuminato proponuntur ud contemplanda di- vina attributa et Trinitatis et incarnationis mysteria. Dum igitur vulgares libri meditationum lpsa fldei mysteria plurima medi- tanda utiliter exhibent; hic proponit arcanuin illum tezum, quo ordo creaturarum naturalis et supernaturalis coniungitur cum primo principio, quod, teste Augustino, est omnium « causa es- sendi, ratio intelligendi et ordo vivendi ». lta fleri potest, ut ITINERARJI MENTIS IN DEUM SCHOLION.. 2) « secundum statum conditionis nostrae ipsa rerum universitas sit scala ad ascendendum in Deum » (c. 4. n. 2.).
2. Notandae sunt tres disfincliones. — a. Triplex est crea- turarum comparatio et dependentia ad Deum: «aut sicut ad principium crea(tvum, aut sicut ad obiectum motivum, aut sictit ad donum inhabitativum. Primo modo comparatur ad i^sum omnis eius effectus, secundo modo omnis fnfellectus, tertio modo omnis spiritus iustus et Deo. acceptus. Omnis enim effectus, quantumcumque parum habens de esse, habet Deum sicut prih- cipium. Omnis éntellectus, quantumcumque parum habens l lumine, natus est per cognitionem et amorem capere Deum. Omnis autem spiritus iustus et sanctus habet donum Spiritus S. sibi infusum » (Breviloq. p. Il. c. 49.). — Cum hac distin- clione cohaeret alia, quae est de quatuor gradibus cognitionis Dei, quae liaberl potest in. tia. « Cognoscitur enim Deus in ve- stigio, cognoscitur in tmagine, cognoscitur et in effectu gratiae, cognoscitur etiam per intimam tnionem. Dei et animae; iuxta quod dicit Apostolus (1. Cor. 6, 47.]: Qui adhaeret Deo utus epiritus est. Et haec. est cognitio excellentissima, quam docet Dionysius, quae quidem est in ecstatico amore et elevat supra cognitionem fldei secundum statum communem » (Ill. Sent.