ut sit ignorare. Et quoniam in antehabitis probatum est,quod supra omnem motum et tempus et quantitatem et ofeter 'à tempori subdita resurrectio hominum est, ita quod corruptibile in incorruptibile, animale 45 ut totus homo sit suus intellectus, qui est spiritus, et eorpus verum sit in spiritu absorptum, ut non sit eorpus in se, quasi in suis eor poralibus quaRfica-. tivis et temporalibus proportionibus, sed translatum in Spiri- jum, quasi econtrario modo ad hoc nostrum corpus, videtur intellectus, sed corpus, in quo ipse intelleetus quasi/4£ ibi vero eorpus est ita in spiritu, si- eut hie spiritus in eorpore, et propter hoe ut hie anima per corpus, ita ibi eorpus alleviatur per spiritum? ine, ut gaudia spiritualia vitae intellectualis sunt maxima, quae et ipsum corpus glorificatum in spiritu participat, ita infernales tristitiae spiritualis mortis sunt maximae, quas et corpus in spiritu recipit, Et quoniam Deus noster, hensus est vita aeterna, prehensibilis, ubi non ubi non qui appre- est supra omnem intellectum com- , omnem intellectum nostrum excedentia, maiora sunt quam ullo signo tradi pos-« sint. Pariformiter et poenae damnatorum supra omnes eogi- tabiles atque descriptibiles poenas existunt. Quare in omnibus 7] 7 illis musiealibus harmonieis signis gaudii, laetitiae, gloriae, 2 Át signa cognita nobis, &ogitandi ifiicia vitae aeternae.
a patr pus tradita reperiuntur, sunt remotissima quaedam si- gna sensibilia per infinitum distanter ad ipsa intellectualia nulla imaginatione perceptibilia. Ita et poenis infernalibus, quae aut igni elementafi sulfureo ae pieegKet ofeteris cerucia- nulam comparationem haa quibus nos M DE DOCTA IGNORANTIA CAP. XI ^ ORA Mysteria fidei. Ed E "bs 2 t 1 Maiores nostri omnes coneordanter asserunt fidem initium b A esse intellectus. In omni enim facultate quaedam praesuppo- cai i nuntur ut prineipia prima, quae sola fide apprehenduntur ^,: 41 i3 Mil ex quibus irtelligentia traetandorum elicitur (5). Omnem enim T ascendere volentem ad doctrinam eredere necesse estjis, sine — — quibus ascendere nequit. Ait enim Esaias: Nisi eredideritis, Eu non intelligetis (?). Fides igitur est in se complicans omne C i intelligibile. Intelleetus autem est fidei & mn plicatio. Dirigitur i igitur intelleetus per fidem, et fides per intellectum exten- /5ditur. Ubi igitur non est sana fides, nullus est verus intelleetus. Error principiorum et fundamenti debilitas/qualem conclusionem subinferant manifestum est. Nulla autem per- E feetior fides, quam ipsamet veritas, quae lesus est. [Quis non — E -— -intelligit excellentissimum Dei donum esse rectam fidem? ER ; loánnes Apostolus ait (?) fidem inearnationis Verbi Dei nos in veritatem ducere, ut Dei filii effieiamurs et hane in primordio simplieiter iperife ^». deinde multa Christi opera enarrafé ^ E: LEX IES LIT! INE ^ " - ÉRCIGGM MERIT - A aei nes a DES - - oe BB Seta nca li i a m —— /— EUR LE 73 l—— re (1) Questa importanza della fede affermata dal Cusano rappresenta uno dei motivi piü frequenti della sua speculazione; per non dire altro, c TAPA aan ricordiamo sclo che il De fiiatione Dei non tende ad altro che a svolgere A questa tesi, ehe vi é proposta con le parole seguenti perfettamente j s analoghe a queste del De docta ignorantia: « Qui non eredit, nequaquam — — s ascendet, sed seipsum indicavit ascendere non posse, sibi ipsi viam -. - praecludendo; nihil enim sine fede attingitur, quae primo in itinere — — viatorum collocat» (De filiatione Dei, p. 119). 2p (2) Cfr. Isara, vr, 9 (vers. dei Settanta). B (3) ll COUEX non si riferisce ad un passo preciso di G1ovA ANNI, ma in genere alla sua dottrina, qual'é specialmente espressa del cap. xv, 8.
» d E Ear D PE d € "EXT. Ss NECS uim eric ow une J* Cm. is N SECUS Quo Va oeapem mer titer tar eges anon — cines LIBER III 15» secundum ipsam fidem, ut intellectus illuminetur in fide. Quapropter hane finaliter? conclusionem subinfert, dicens: Haee quidem " seripta sunt.ut eredatis. quoniam ns est / ris | filius Dei. Potest autem Christi sflaYissima fides/in simplicitate constanter firmata/ gradibus ascensionum extendi et explicari seeundum datam ignorantiae doetrinam. Maxima enim et ^ profundissima Dei mysteria in mundo ambulantibus, quam-.
quam sapientibus abseondita, parvulis et humilibus in fide Iesu revelantur, quoniam Iesus est,in quo omnes thesauri sapientiae et seientiarum abseonditi sunt, sine quo nemo quidquam facere potest. Nam est Mabum et potentia, per quam Deus fecit et saecula/ super omnia, quae in egelo et in terra sunt, potestatem habens solus altissimus. Qui / eum in hoc mundo non sit cognoscibilis, ubi ratione et opi- nione aut doetrina dueimur in symbolis per notiora ad inco- gnitum, ibi tantum apprehenditur, ubi cessant persuasiones et accedit fides; per quam in simplieitateyf rapimur, ut supra omnem rationem et intelligentiam in tertio egelo simplicis- simae intelleetualitatis ipsum in eorpore ineorporaiter, quia in spiritu, et in mundo non mundialiter, sed coelestialiter contemplemur ineomprehensibiliter, ut et hoe videatur ipsum seilieet. comprehendi non posse propter excellentiae suae immensitatem.
Et haee est illa doeta ignorantia, per quam ipse beatis- simus Paulus ascendens vidit se Christum, quem aliquando solum seivit, tune ignorare, quando ad ipsum altius eleva- batur. ur igitur nos/Christi fideles/in docta ignorantia ad montem, qui Christus est)quem tangere eum natura ani- malitatis nostrae prohibiti sumus; et oculo intelleetuali dum inspicere ipsum conamur, in ealiginem incidimus, scientes intra ipsam ealiginem montem esse, in quo solum benepla- eitum est habitare omnibus intellectu vigentibus. Quem si eum maioré fidei constantia aecesserimus, rapiemur ab oculis sensualiter ambulantium, ut auditu interiori voces et tonitrua a) manea HB Tinaliter in C. 5) manca il quidem in C. "moa em OE — —Á———— PREÓQRA — — M ER MR EET T mcescta o rrmR Mo de zi Lonalon. cdit - —— mir dn mia 156 DE DOCTA IGNORANTIA d | et terribilia signa maiestatis eius percipiamus, de facili perei- pientes ipsum solum Dominum, eui oboediunt universa, per- venientes gradatim ad quaedam ineorruptibilia vestigia pedum eius, quasi ad quosdam divinissimos characteres, ubi vocem 7 non ereaturarum mortalium, sed ipsius Dei in sanetis organis et signis prophetarum,et sanctorum audientes elarius ipsum 6 quasi per nubem rafioxem intuemur. Deinde ardentiori desi- xd derio fideles continuo ascendentes ad intellectualitatem sim«f 352 plieem rapiuntur, omnia sensibilia transilientes, quasi de somno ad vigiliam, de auditu ad visum pergentes; ubi ea vi1-4 - dentur, quae revelari non possunt; quoniam supra omnem: uu auditum sunt et vocis doctrinam. Nam si dici deberent ibi/,Z revelata, tune non dieibilia dicerentur, non audibilia audi- 4 rentur, sieut invisibile ibi videtur. Iesus enim in saecula/ — | , benedietus, finis omnis intelleetionis, quia veritas? et omnis - 2 sensus, quia vita; omnis denique esse finis, quia entitas; ae/$ 2d omnis ereaturae perfeetio, quia Deus et homo, ibi ut termi- p nus omnis vocis Incomprehensibiliter auditur. De ipso enim, Jd omnis vox prodit 7, et ad ipsum terminatur; quidquid veri x.
I i in voee est, ab ipso est. Omnis vox ad doctrinam est? ad $.U 5 ipsum est igitur, qui ipsa sapientia est. Omnia quaeeumque. T x seripta sunt, ad nostram doetrinam seripta sunt. Voces in serip-2. 1, BC E turis figurantur, verbo Domini coeli firmati 5 sunt. Omnia m pred d igitur ereata signa sunt verbi Dei(!). Omnis vox eorporalis 7 — AM Pow EE! | DT a) À: prodiit; B, C: prodit. bj A: firmati; B, €: fivmate. S EL IT £o MEN EC - EM (1) Su questa nozione dei segni torna spesso il Cusano, che cerea — | di spiegarla colle piü effieaci similitudini; cosi nel De ludo globi pa- —. — 4 ragona le realtà a monete, a cui l' Unità assoluta abbia dato que] va- |^ lore, ehe noi possiamo riconoscere interpretando le impronte che A GNRAE,. t.: "Xic3énr * z LEN ERR MM vi sono impresse (lib. nu, p. 2837); nel Compendium (cap. 8) parla dei Ex. sensi come dei messaggeri di notizie riguardanti il mondo esterno,. 21 e della mente come di un cosmografo, che, raccolte quelle notizie,li- ^ ^ ] cenzia i messaggeri, e raccogliendosi in sé, e traendo da só le ragioni M o dell'ordine e dell'armonia, sa costruire la carta precisa, per poi, dal- EC E labitudine contratta dell'uso di essa, assurgere alla contemplazione Dus Em. cand e ANENT POM -- x - "AF "USC pom RET wv " "it , NCC verbi mentalis signum. Omnis mentalis verbi eorruptibilis causa est verbum inceorruptibile, quod est ratio. Christus est ipsa inearnata ratio omnium rationum, quia verbum caro faetum est. Iesus igitur finis est omnium.
Talia quidem aseendenti ad Christum per fidem manifes- tantur gradatim. Cuius fidei divina efficacia inexplicabilis est; nam unit credentem eum [esu, si magna fuerit, ut supra omnia sit, quae in unitate eum ipso Iésu non sunt. Hie enim, si integra est fides in virtute Iesu, cui unitur, supra naturam ;et motum potestatem habens,/etiam spiritibus malignis imperat; et mirabilia non ipse,sed in ipso et per ipsum [lesus operatur, ut sanctorum gesta exempla tradunt.
Oportet autem perfectam Christi fidem esse purissimam, maximam, formatam cMaritate, quanto hoe potest fieri effi- caeius. Non enim patitur quicGquam sibi commiseeri, quoniam est fides purissimae veritatis potentis ad omnia. Saepissime in antehabitis replicatum reperitur minimum maximo coin- eidere; ita quidemf in fide, quae simplieiter maxima in esse et posse; non potest in viatore esse, qui non sit et comprehensor simul, qualis Iesus fuit. Viatorem autem tantum etiam, quoad/aetu maximam Christi fidem habere volentem, necesse est ut fides al Ffpsum ad tantum fPé&etitudinis indubitabilis gradum elevata sit, ut etiam minime sit fides, sed summa 4 certitudo absque haesitatione in alidzquocunque.
Haee est potens fides, quae ita est maximafet minima, ' ut omnia eompleetatur eredibilia in eo, qui est veritas. Et si forte fides unius hominis ad gradum alterius non attingit propter impossibilitatem aequalitatis, sieut unum visibile in aequali gradu à pluribus videri nequit, hoc tamen necesse est ut quisque, quantum in se est, actu maxime eredat. Et del ereatore del mondo, o cosmograto assoluto, che é i» imagine ve- ritas, et in signo signatus. Chi perció aSpira a una eoncezione filosofica del tutto, non deve fermarsi.allo studio dei segni, perchó; dice espli- citamente il Cusano nel 2e filiatione Dei (p. 121): « Qui in signis potius * delectatur, ad magisterium philosophiae non pertinget, quia sensi « bilia sunt tantum aenigmatica signa veri».
d sedora ais ma tie NU I .— CURES CORN TIU ME PEL. Air LOL T ed "PPM CH RUE PD FR TERES. [ r9 Wet dba . 158 DE DOCTA IGNORANTIA tune is,qui in eomparatione aliorum vix ut granum sin apis c fidem sortiretur, (^) ad^háec immensae virtutis ilius fides est, ut etiam in montibus oboedientiam reperiret, cum idee ij) in virtute Verbi Dei, eum quo, quantum in se est, maxime per fidem unitur, imperet, eui nihil resistere potest. z Vide,quanta est potentia/4ui intellectualis spiritus in vir- - "S tute Christi ameet, si dd super omnia adhaereat, ita üt per E ipsam vegetetur, quasi in ipso per unionem salvo numero suo/ zm ut in vita sua suppositatus. Hoe autem cum non fiat nisi per / convérsionem intellectus, cui sensus oboediant, ad ipsum per - fidem maximam, tune hane necesse est esse formatam per ? onion cMaritatem; non enim maximi 'otes esse figs sine ZR cm lr Au iil.
— lali he ear m E M oL: ERE WE CE 1$ aliam a ma - TU DET Eme SIL ui Md ANVEXE us Zub tt Set Lr rm tm nm e B e t - *. "we ": onmi WOUETTCEC RS NEC eTIL EE ^; ' i T M koI s Eat) tet rA eaa um bei rt FERT: "T" WAIT ONIS ^ " M ^ ECITT MY 2. 3 ^ r [TNT n "IS TW ECC DOS n | E ^ E A lm Ser m t: is I" cetligens Tuseilicere: Wiauee ed potest lesus vita ipsa immor- ^: talis eredi ae veritas infinita, si non summe amatur? Perse - ,, enim vita amabilis est; et si maxime ereditur/fesug esseJvita aeterna, non potest non amari; non est enim viva fidesxsed E /À f mortuá?ct penitus non fides-absque ejiaritate. 1 Caritas autem forma est fidei, ei dans esse verum; immo - 4) est signum constantissimae fidei. Si igitur propter Christum omnia postponuntur, »* corpus et anima eius comparatione /] pro nihilo habentur, signum est maximae fidei, lec potest fides magna esse sine spe saneta fruitionis ipsius lesu. Quo- I í modo enim quis fidem certam haberet, si promissa sibi a Christo non speraret? Si non eredeset se habiturum aeternam 4 vitam a Christo fidelibus promissam, quomodo credit Christo; Aut quomodo ipsum veritatem esse eredit? Si in promissis - ' spem indubiam non habet, quomodo eligeret pro Christo mor- - tem, qui immortalitatem non speraret? Et quia eredit, quod. d sperantes in eum Gheistus-*? non deserit, sed sempiternam eis. E s o peu rii. i o ipea e — i Fd "IU NX LU CH Ed ^ o d. OP t. onm iw F P a) Manea in tutte le edizioni Cristus, che eome soggetto di deserit e prae- stat ci par necessario. ET (1j Ofr. l'espressione evangelica: «Si habuer ibis fidem sicut granum sinapis»: MarrEo, xvn, 19; Luca, xvm, 6. - EN f stum mors est; 7! cata carne 72et adorationibus Deo tantum debitis, "tibus, LIBER III beatitudinem praestat, hine pro Christo omnia pati ob tantam 4 mercedem retributionis pro modieo fidelis habet.
Magna est profeeto-9? fidei vis, quae hominem Christifor- mem efficit, ut linquat sensibilia, expoliet se contagiis earnis, ambulet in viis Dei eum timore, sequatur vestigia Christi cum laetitia/ et erucem voluntarie aeceptet cum exultatione, ut sit in earne quasi spiritus, eui hic mundus propter Chri- et -axw-ab eo tolli, ut sit eum Christo, vita est. Quis, putas, hie spiritus est, in quo habitat Christus per peregrinatione constituti, in carne fragili, ad tem in virtute fidei elevari valeamus supra omnia, quae Christus per unionem non sunt? Age ut/suecessive mortifi- /f';/cata carne, sensim per fidem, gradatim ad unitatem cum Christo wmequisqwe ascendat, utin ipsum profunda unione, j quantum Doe i in vita? possibile est, absorbeatur. Omnia hicffi- - sibilia/ «ee in mundo sunt, transiliens/perfeetionem comple- tam naturae assequitur.
Et haee est ipsa natura completa, quam in Christo ^mortifi- et peceato/ transformati in eius imagine; consequi poterimus: et non illa phantastiea magorum, qui hominem FN. ». ze Tun 210 d uA /7ad quandam naturam spirituum influentialium sibi conieeudieunt, ut in virtute spirituum talium, quibus per fidem uniuntur, plura. et singularia mirabilia aut in igne,/aut in Z4aqua,'aut scientiis harmonieis/apparentiis transmutationum, manifestatione oecultorum et similibus efficiant. Manifestum 29est enim in his omnibus? seduetionem esse et recessum a vita et veritate. Propter quod tales hemines-? ad foedera 3t et paeta unitatis cum malignis spiritibus taliter astringuntur, ut id, quod//&redunt, opere ostendant in fcideationibus quae spiritibus, quasi potentibus implere petita, et devoeabilibus/l istis medianmagna cum observantia et veneratione impendunt. 1) A: profectio; B, €: profecto. hb) B: ín via, 0€) À: hominibus; B, €: onm nibus. d) À, B, C: tales.
Av l -potestaffidem? Quale est hoc admirandum Dei donum, ut in hae.
- a a CC Ej UT- 160 DE DOCTA IGNORANTIA Consequuntur aliquando per fidem ipsa caduca petita, uniti - sic spiritui, cui etiam a Christo aeternaliter divisi in Sup- [|5 plieiis adhaerebunt.'Benedietus Deus, qui per Filium suum | E de tenebris tantae ignorantiae nos redemit, ut sciamus omnia L falsa et deceptoria, quaefalio mediatore quam Christo, qui ve- — o. ritas est, et alia fide quam Iesu, qualitereumque perfieiuntur! "A Quoniam non est nisi unus Dominus Iesus potens super omnia; EC^ nos omni benedictione adimplens, omnes nostros defectus solus TX abundare | faciens /atgreesupplens:- —- Br. j ' NX i Ex j CAP. XII, E Sos De eeelesia. | gl E Etsi de Christi ecclesia intellectus ex iam dietis haberi —. ES possit, subiungam tamen verbum breve, ut nihil operi desit. m X Quoniam fidem in diversis hominibus in gradu inaequalem | e " esse recipereque ex hoc magis et minus necessarium est; E hine ad maximam fidem, qua nulla potentia maioresse possit, |, — € nemo devenire potest, sicut nee pariformiter ad efaritatem Uu maximam. Maxima enim fides, qua nulla potentia maior: is; esse posset, si illa in viatore esset, illum et comprehensorem 7 Li esse simul necesse esset, Maximum enim in aliquo genere, sieut est supremus terminus illius, ita est initium altioris.. — Propter quod fides maxima simpliciter in nullo esse potest,; EÉ- qui non, ^simut* eit, let eomprehensor; ita et efaritas simpli- Ei i eiter maxima non potest esse in amante, qui non sit et E amatus simul. Propter quod nec fides/ nec eMHaritas maxima E "DECIMIS Cmm unm ATI mc simplieiter alteri quam lesu Christo, qui viator et compre- 37x X o0 hensor, amans homo et amatus Deus fuit, competit. Intra M *.. IEEE us s maximum autem omnia ineluduntur, quoniam ipsum 1 omnia E ambit. Hine in fide Christi Iesu omnis vera fides, et in epari- NEC | tate Christi omnis ejfaritas vera ineluditur, gradibus tamen — T distinetis semper remanentibus. Et quoniam fistineti Sunt —- 8 ut.infra maximum et supra minimum, non potest quisquam, — 1$ UT EN 7, x; wv us etiam si actu, quantum in se, fidem maximam habeat Christi, — $ /libet in gradu suo! ubi unum non est aliud « ABER III attingere ad ipsam maximam Christi fidem, per quam com- prehendat Christum Deum et hominem; fec tantum potest quis amare Christum, quod Christus non possit plus amari, eum Christus sit amor et efaritas et propterea in infititum amabilis, Quapropter nemo in hae vita aut futura ita Christum amare potest, ut ipse propterea sit Christus et homo. Omnes! qui Christo aut per fidem in hae vita et ckaritatem,/aut comprehensionem et fruitionem in alia uniuitur, remánente gra- duali differentia eo modo uniuntur, quog magis, illa remanente 9?) didercnts. uniri non possint, ita ut in se nemo absque Ipsa unione subsistat,/et per unionem à gradu suo non eadat.
Quare haee. unio 'est ee clesiag sive eongregatio multorum in uno, quemadmodum multa eom pora in uno eorpore et quod- et quodlibet in corpore uno, mediante quo eum quolibet unitur? ubi nullum (sine corpore vitam et subsistentiam habere potest, licet in corpore unum non sit omnia nisi mediante corpore. Qua- propter veritas fidei nostrae, dum hie peregrinamur, non potest nisi in spiritu Christi subsistere, remanente ordine credentium, ut sit diversitas in: eoneordantia in uno lesu. Et dum absolvimur? ex hae militanti eeclesia, quando re- surgemus, non aliter [mei In Christo resurgere poterimus, ut sie etiam sit una triumphantium ecelesia, et quisque in or- dine suo, Et tune veritas earnis nostrae non erit in Se, sed in veritate carnis Christi, et veritas eorporis nostri im veritate corpore? "Christi, et veritas spiritus nostri in veritate spiritus Christi fé 'su, ut palmites in vite (?), ut sit una Christe huma- (nitas in-omnibus hominibus, et unus Christi Spir i in omnibus spiritibus; ita ut quodlibet in eo sit, ut sit ' unus Chri- stus ex omnibus. Et tune qui unum ex ieeduuss quf Christi sunt,'in hae vita recipit, Christum recipit, et quod uni ex mi- nimis fit, Christo fit. Sieut laedens manum Platonis/ Platonem CUSANO.
—— E Re Y Richoni Zi £u — und i: m pretii am: BEES — ier reieraie ied perra DE RE MEE RN or a te - ^ * e 1 i x 162 DE DOGTA IGNORANTIA laedit, et qui minimam partieulam offendit, totum hominem offendit, et qui in patria de minimo gaudet, de Christo gaudet. et in, quolibet videt lesum, per quemj Deum benedietum.
Sie erit Deus noster per Filium suum omnia in omnibus, et quisque in Filio, et per ipsum cum Deo et omnibus, ut. sit gaudium plenum absque omni invidia et defeetu.
Et quoniam in nobis eontinue fides augeri potest, dum hie peregrinamur, similiter et ejfaritas, quamvis aetu quis- que ig gradu esse possit tali; quod in maiori seeundum se aetujtune 9 esse non possit; tamen dum est in uno gradu, est in potentia ad alium, lieet in infinitum progressio talis fieri non possit per comüne fündamentum. Hine nostram Ze possibilitatem laborare debemus/ gratia omini nostri lesu Christi/Ád actum deduci, ut sie simus de virtute in virtu- tem sámbulantes/ et de:gradu ad gradum per ipsum, qui est fides. et caritas, sine quo ex nobis, quantum ex nobis, nihil possumuss sed omnia;quae possumus, in ipso possumus, f qui solus potens est implere eagquae nobis desunt, ut in- tegrum et nobile membruin ipsíus inveniamur in die resur- rectionis. Et hane gratiam augmenti fideg et cHaritatis, cre- « NE dendo et amando ex omnibus viribus, assidua oratione (non 2 dubium) impetrare possumus, ad eius thronum cum. fidueia MNLL HCM Rr am T Tom —Ü€ Pe fu A a PS s ici mea.
ERN DERE EE UE tm 35 oi sud ice am a MV af anus.
accedentes, cum ipse plissimus Sit et saneto desiderio neminem sinat defraudari.
Si ista, sifuti sunt, profunda mente meditatus fueris, admi- randa Bpseedeuti dulcedine spiritus perfunderis, quoniam interno gustu inexpressibilem Dei bonitatem/quasi in fumo aroma- EM 3 vx mie iat ta — OÓ—— e e ced mam A) Ti vri^ JS IO au HO B C 3 AL tieissimo/' odorabis, quam tibi transiens ministrabit, de quf! T satiaberis cum apparuerit gloria eius, Batiaberis, dieo, absque - Em fastidioy quoniam ile cibus immortalis est ipsa vita. Et sicut semper crescit desiderium vivendi, ita eibus vitae semper. ecomediturs absque hoe quod in naturam comedentis convertatur. Tune enim fastidiosus /ésset(cibus, qui gravaret/ et^ /vitam immortalem praestare non posset, cum in se deficeret et in alitum eonverteretur. | MEN ad NECS " Ac PES PSIES uS s "Yr E iT t VAY T ESAE NEL — 1 BRA Los ep ANAD - LIBER III 163 d LL | Desiderium autem nostrum intellectuale est intellectualiter ; vivere, hoc est eontinue plus in | vitam. et e audium intrare. Et quoniam illa infinita est, continue in Ipsam beati eum '/ desiderio feruntur. Satiantur itaque quasi sitientes de - fonte vitae potantes; et quia ista-potatio non transit in praeteritum, E 5 cum sit in aeternitate, semper sunt beati potantes/ Glsemper NOE satianturfét nugquam biberunt aut saturati fuer "unt. |Benedie- / 6^ éd fiin i tus Deus, qui nobis dedit intelleetum, qui in tempore satiabilis non est; cuius desiderium, cum finem non caplat, se ipsum supra UI rupitbile tempus immortalem apprehendit ex desi- derio temporaliter insatiàl ilie cognoseitque se vita desiderata intellectuali satiari. non posse, nisi in fruitione optimi ma- Lm 'bonij /nuhquam defieientis, ubi fruitio non transit in prae- teritum; quia appetitus in fruitione non decrescit. Quasi, ut corporali exemplo utamur, si quis esuriens àd mensam magni ' regis sederet, ubi sibi ó& desiderato cibo minjstraretur, ita l quod alium non appeteret, cuius cibi natura éssel,qu&e sati: andg /* acueret appetitumgsi hie cibus nuiquam deficeret, manifestum est comedentem semper continue satiari et appetere continue eundem eibum, et semper desideriose ferri ad cibumr $emper itaque hie eapax -esset cibi, euius virtus esset ecibatum con- A tinue in cibum inflammato desiderio f ferr. Haeefigitur Kn | citas naturae intellectualis, ut, reciplendo in se vitamé in /ipsam convertitür j/ secundum suam naturam convertibilem, sieut aer/reeipiendo in se radium solis/in lumen convertitur: Propter hoe intellectus, eum sit naturae convertibilis ad intel- ligibile, non intelligit nisi Juniversalia et ineorruptibilia et permanentia, quoniam veritas ineorruptibilis est eius obiectum, - jin quod intelleetuabiliter fertur? quam quidem veritatem in / aeternitate/ quieta qi: in Christo lesu apprfehendit e.
MA (1) A. spiegazione di queste parole, giova riscoritrare un passo del : De filiatione Dei, in cui in modo efficace si mettono in luce i rapporti tra Dio e l'intelletto puro (l'espressione é del Cusano stesso, De f. Dei, p. 125): « Sicut Deus ipse est actualis rerum, omnium essentia, ita et " *intelleetus separatus et in se vivaciter et convertive unitus, viva est * Dei similitudo. Unde ubi Deus est ipsa rerum omnium essentia, ita * et intellectus Dei similitudo rerum omnium similitudo. Cognitio autem 164 DE DOCTA IGNORANTIA Haee est triumphantium eeclesia, in qua est Deus noster in saecula benedietus; ubi suprema unione Christus lesus verus homo Ded fffio unitus est tanta unione, u; humanitas ipsa in ipsa divinitate tantum subsistat, in qua ita est unione ineffabili hypostatica, quod/remanente veritate naturae huma- nitatis/non possit altius et simplicius uniri. Deinde omnis rationalis natura Christo, Domino, remanente cuiuslibet per- sonali veritate, si ad ipsütn-in hae vita summa fide et spe atque edáritate conversa fuerit, adeo unita existit, ut omnes, d tam angeli quam homines/nisi in Christo [neri] subsistant, per n quem in Deo veritate corporis cuiusque per spiritum absorptaà et attracta; ut quilibet beatorum, servata veritate sui proprii esse, sit in Ofisto lesu Christus, et per ipsum in Deo Deus, L- "d;£fet quod Deus, eo absoluto maximo remanente, sit in Christo [e 4 Iesu ipse Iesusyf in omnibus omnia per ipsum.
.—. Nee potest eeclesia esse alio modo magis unaj ham ecelesia unitatem plurium, salva cuiusque personali veritate, dieit, 4 absque eonfusione naturarum et graduum. Quanto autem'ma-.
/ gis. eeclesia est una, tanto maior. Ista igitur ecclesia est maxima, ecelesia aeternaliter triumphantium, quoniam maior ecclesiae unio possibilis non est. Hie igitur contemplare,quantOf ' est haee unio, ubi unio maxima absoluta divin: (et unio in lesu deitatis et hurpanitatis,/ et unio ecelesiae triumphantium deitatis Iesu; et beatorum reperitur. Nee unio absoluta est maior vel minor unione naturarum in lesuj vel beatorum in patria, quoniam est unio maxima, quae est unio omnium unionum; et id/ quod est omnis unio, non reeipiens?) magis JL^e r at ne PEPNENE »— T PUncdie "Hed MO TUA Quoui oip ib rci si tdi « per similitudinem est; intellectus autem, eum sit intellectualis viv& « Dei similitudo, omnia in se uno cognoscit, tune autem se cognoseit, « quando se in ipso Deo, uti est, intuetur, hoec autem tune est, quando « Deus in ipso est ipse. Nihil igitur aliud est omnia cognoscere, quam «se similitudinem Dei videre, quae est filiatio; una igitur simplici « intuitione cognitiva omnia intuetur, hoc autem in varietate modorum «unum ipsum inquirit», (p. 1296). Cfr. I /diotae de sapientiae, lib. r, spe- "E eialmente a p. 142.; - nde or EU " ML RU Aseo LEN Pa E diia dl j 19 M 1i ; "E t PA.
^ [, EJ j Lo a uL B LIBER Ii! 165 ,nec minus, ex unitate et aequalitate procedens, ut in primo libro ostenditur. Nee unio naturarum in Christo est maior aut minor unitate eeelesiae triumphantium, quoniam, cum sit /maxima unio naturarum, tune in hoe nbn recipit magis et minus. Unde omnia diversa, quae uniuntur, ab ipsa maxima unione náturarum Christi suam unitatem sortiuntur, per quam unio eeclesiae est id;quod est. Unio autem ecelesiae est ma- xima unio ecclesiastiea. Quare ipsa, eum sit maxima, eoin- eidit sursum cum unione hypostatiea naturarum in Christo. Et illà unio naturarum [esu, eum sit maxima, coincidit cum unione absoluta, quae est Deus. Et ita unio ecclesiae, quae est suppositorun eum illa, quae lieet non videatur adeo una, sieut hypostatica, quae est naturarum tantum, aut prima divina simplieissima, in qua nihil alseitatis aut diversi exi- Stere potest, resolvitur tamen per Iésum in unionem divi- nam, à qua etizm ipsa initium habets/et hoe profeeto elarius videtur, si advertitur ad id, quod saepe superius repejftür. Unio enim absolata Spiritus'Sanetus est. Unio autem máxima hypostatica eum ipsa unione absoluta coincidit; propter quod necessario unio naturarum in Christo per absolutam, quae Spiritus Sanetusest, et in ipsa existit. Unio autem ecclesia- ; Stiea coineidit eum hypostatiea, ut praefertur; propter quod in spiritu Icsu est unio triumphantium, qu in Spiritu Saneto est. Ita ait ipsa Weritas in IOánne (5) Claritatem, quam dedisti mihi, dedi eis ut sint unum, sieut nos unum sumus, ego in eis, et tu in. me, ut sint consummati in unum, Ut sit ecclesia in aeterna quiete, adeo perfecta; quod perfeetior esse non possit; in tam inexpressibili transformatione hodhhhi: gloriae, ut in omnibus non appareat nisi ; Deus. Ad quafn tanto affectu cum rises A oig us, ipsum Deum Batrem suppliei corde orantes, ut per Filium suum, Wo- minum nostrum Iésum Christum, et in ipso per Spiritum Sanetum, ipsam nobis sua immensa pietate largiri velit, eo aeternaliter frui;iurig? qui est in saecula benedictus. Amen, c i rtaduet e, irc Lr n 166 DE DOCTA IGNORANTIA ^ Accipe nune, Water metuende, quae iamdudum attingere variis doetrinarum viis eoncupivi, sed prius non potul, quousque in mari/ex Graecia rediéms?, credo superno dono à patre luminum, a quo omne datum optimum, ad hoe duetus - E sum, ut ineomprehensibilia incomprehensibiliter ampleete- m " rer?) in: doeta ignorantia, per transcensum veritatum incorz—7 2. ruptibilium humaniter scibilium£f Quam nune in eo, qui ve- M ritas est, absolvi his libellis, ^Tt ex eodem prineipio argen d possunt-vel extendi. Debet autem in his profundés €) omnis T nostri. humani ingenii conatus esse, ut ad illam se elevet sim- E! plieitatem, ubi eontradietoria coineidunt; in quo ia borat prioris x libelli conceptus. Secundus ex illo pauca de universo Supra n philosophorum eommunem viam elieit,rara multis. Et nune — - En "complevi finaliter tertium de lesu superbenedicto libellum, ex eodem semper progrediens fundamento; et faetusjest mihi cM.
lesus Dominus eontinue maior in intellectu. et affectu per E cd fidei 4merementum. Negare enim nemo potest (hrist fidem, 55 X habens, quod hae via in desiderio altius non inffammetur, ita, ut/postlongas meditationes et ascensiones/duleissimum lesum solum amandum videat, et eum gaudio omnia linquens am- pleetetur ut,vitam veram et gaudium sempiternum. Taliter intranti in fesum omnia eedunt 9, et nihil ingerere possunt diffieultatis quaecunque seripturae, neque hie mundus, quo- niam in Tesum hie transformaturfpropter inhabitantem Christi spiritum in eo? qui est finis intelleetualium desideriorum, quem tu, tor devotissime, suppliei corde pro me, miserrimo pee- eatóre/ assidue*Orare velis, ut pariter eo frui aeternaliter mereamur.
"( MN e m d TES Hat bs Na nd uS sein ur e: ies ates 1 MEORUM Vila i dg rui abus Lot E - ge sere Cos iactu add LEMEA oltra Tc efi ii nce c ut A c Rad d dba aeree us 3a cae i 2s dg Lc, 3 de Af Un T: rx no EE Y - - m A zx DUWI i 7 - m ON HTSUHNES kt M [» TA Cd de EIOS n i Lu LBS LED C sis o Xo- pda: TUA rade VC «X hona ET Af É APPENDICE " VARIANTI DI TRE MANOSCRITTI DEL DE DOCTA IGNORANTIA A CURA DI J. DORN.
(1) Siamo lieti di poter aggiungere alla nostra edizione quest'appendice cor- tesemente fornitaei dal sig. Dorn, assistente della biblioteea di Monaco; poiché essa ei fornisce aleune varianti preziose per la migliore intelligenza del nostro testo.
e | te ) M oe TUNE OCT EUER ES ite ce Dapueem plume 3 v Fabro S Pap e 5L 8IN i pr KaTe DUET QI Php AM hom ots RO S ET M SES JUS TS FESTIS e E as X T€: ETRPE SUB BPIPN T ANDA ETHERORTU WU ENMES S Ecran cca mE CACWWUUVER SOROR Roy em: mm E AVATO CHRON ONIS, gru mE PEN RE EPIS ERIT TWERPEMMT or er PERDE PETI M TUMTUECNTEER ETE ramas ar ipee XIPSUNHORCMR E wen - - SET Á y - - 4 H ] contengono lo scritto del Cusano De docta 2gnorantia, sono pro- venuti dalla soppressione dei conventi bavaresi: uno (elm. 14213) deriva dal convento di St. Emmeram di Regensburg, l'altro (elm. 18111) dal convento di Tegernsee, col quale, com'óé noto, il eardinale ebbe strette relazioni letterarie.