I due manoscritti dj Monaco (1620-1871 1, 14215-1206) sono senza dubbio del secolo xv; il primo (*) contiene le seguenti opere del Cusano: De quaerendo Deum (f. 1-105; De docta ignorantia (f. 13-13; e l'Apologia doctae igno- rantiae (f. 13-89); oltre a ció, contiene una Laudaltorium doctae ignorantiae (f. 10-13), opera di Bernardo di Wa- ging, priore del convento di legernsee, del quale pure (1) l. Manx, Verzeichnis der Handscehriften-Sammlung des Hospitals zu (2) Catalogus codicum latinorum Bibliothecae regiae Monacensis, Monaco, 1878, tomo n, parte mi p. 200.
A1 PREFAZIONE XXXIX già abbiamo avuto occasione di parlare. Tale Laudatortuimn si trova anche in fine dell'altro codice (5), il quale é molto piü voluminoso, in quanto in 140 fogli contiene quasi tutte le opere filosofiche del Cusano e cioé: il De docta ignorantia, Y Apologia, i De coniecturis, il Dg quaerendo Deum,il De filiatione Dei,il De dato Patris luminum, Dialogi de sapientia, i Dialogus de staíicis ecperi- mentis (che cosi sta à só, e non come libro dell /d?otae de sapientia), il De visione Dei, ed altri opuscoli d'argo- mento matematico. Il secondo manoscritto é importante auüche perché ci dà la data precisa di ciascun'opera, data che per il De docía ignorantia e fissata al 12 febbraio 1440. Notiamo che il primo dei due codici di Monaco viene dalla biblioteca del monastero di Tegernsee, mentre il secondo deriva dalla biblioteca del monastero bene- dettino di Ratisbona. Il trovarsi in entrambi il Lauda- lorium di Bernardo da Waging, € per noi argomento probabile per dedurre che tutti e due quei codici sieno dovuti allo stesso Bernardo o per lo meno sieno copie di quell'esemplare delle opere del Cusano che quegli, posse- deva. Ció ehe sarebbe confermato auche dal fatto che in nessun altro dei codici che contengono opere del Cusano o che ad opere del Cusano si riferiscono tale Laudato- rium. si trova né riportato né citato. La maggior parte di tali codici si conservano a Monaco; in discreto nu- mero peró si trovano anche a Cues, tra i quali importante é tutto il Cartulario del Cusano contenente gran parte dei documenti relativi all'aspra contesa sostenuta da lui, come vescovo di Brixen, col marchese Sigismondo d'Austria; codici di minore importanza,in quanto con- tengono solo alcune lettere del Cusano ed una sua espo- (1) Catalogus etc., tomo u, parte rt, Monaco, 1876, p. 144.
XL DE DOCTA IGNORANTIA sizione in tedesco del Pafer noster, si conservano anche a Vienna (?).
In nessun eodiee del Cusano si parla di quelle pre- sunte operette cusaniane dal titolo: De aequalitate, e De non aliud:;:ma in un codice di Monaco (^)si trova come opera di lui il Directorium speculantis. In un codice di Cuessi trova accenno aquel Simone di Wehlen, che noi ab- biamo menzionato come nipote del Cardinale stesso. Eeli vi.é ricordato come veicarius del Cusano, ed é probabile che a lui si debba la copia di gran parte dei documenti che ejà abbiamo detto costituire il Cartulario del Cusano (?). Lo Scharpff ci dà Simone di Wehlen come uno degli ese- cutori delle di lui disposizioni testamentarie (*); né lo Seharpff peró, né l'Jàger (?), che pur di Simone fa men- zione, accennano al fatto da noi ricordato che cioé Simone di Wehlen volle essere sepolto in S. Pietro in Vincoli presso la tomba del suo grandissimo zio. In due codici della biblioteca di Monaco si trovano insieme manoscritte opere del Petrarca e del Cusano; e precisamente nel 1335- 1154 (^) si possono leggere del Petrarca il Secretum suum seu de contemptu mundi, e del Cusano il De co- niecturis e lApologia; nel 14185-1119 (?) si trovano (1) Per i ecodiei di Monaco vedi del Catalogo citato tomo:, parte 1, Hr, il tomo rm (rr irr e 1v. parte) ed il tomo v; per quelli di Cues vedi il eatalogo del Marx, e per i codici di Vienna cfr. D. ArsEemTUs HUBL, Catalogus codicum manoscriptorum quiin Bibliotheca Monas. B. M. V. ad Sceotas Vindobonae servantur, Vindobonae et Lipsiae, 1899, pp. 26, 58.
(2) Si tratta di un codice datato del 1496 (cfr. Catalogus etce., tomo (2) Cfr. I. Manx, Verzeichnis ete., p. 218.
(5D P. Jazgaxn, Der Streit des Kard. von Cues mit dem. Herzoge Sigi- smund von Oesterreich, Innsbrück, 1861, t. r, passim.
(6) Il codice é sicuramente del xv secolo, e viene dal convento degli Agostiniani di Cars (cfr. Catalogus ete., tomo 1, pars mr, p. 154).
(7) Anehe questo codice é del xv secolo, e viene dal monastero dei Benedettini di Ratisbona (efr. Catalogus etc., n, pars m, p. 141).
PREFAZIONE XLI del Petrarca il De remedio amoris, il De vita solitaria, alcune Epistolae, e del Cusano i due dialoghi De sapien- tia, il De mente ed il De stalicis experimentis. Il tro- varsi insieme opere del Petrarca e del Cusano e special- mente nel secondo codice citato opere filosofiche del primo, ed il De sapientia del secondo, puó giovare à Scorgere un argomento risolutivo per la dibattuta que- stione della falsificazione petrarchesca del De sapientia del Cusano, della quale hanno avuto occasione di occu- parsi l'Uebinger, e piü recentemente i| Borinski.
c VI c VI Data la scarsa importanza dei manoscritti, e con- siderando per altro che il testo a stampa del De docta ignoranlia & stato quello noto ai filosofi sui quali ha esercitato il suo influsso la speeulazione del Cusano, nol ei siamo limitati a tenere sott'occhio le tre edizioni del 1502, del 1514 e del 1565. Non ci fu possibile consultare anche un esemplare della prima edizione tedesca: man- canza per il nostro scopo non grave, se, come ci pare molto probabile, l'edizione di Parigi 6 da considerare. come una riproduzione di quella tedesca.
— À rigor di termini sarebbe bastato che noi avessimo presente soltanto l'edizione italiana del 1502 e quella di Parigi, perché l'edizione di Basilea non é se non una copia (solo in pochissimi punti diversa) dell'edi- zione parigina. Di ció ci siamo convinti per il confronto accuratissimo che pel De docía ignorantia abbiamo faito dell'una coll'altra. Dei molti fatti che giustiticano una tale nostra convinzione, riportiamo solo questo, XLI DE DOCTA IGNORANTIA che é forse il piü tipico ed il piu significativo: ad un certo punto (verso la fine) del primo capitolo del libro 2e nell'edizione parigina per un evidente errore tipografico si legge, invece di ad infinitum, ad in infinitum. Orbene questo-errore passa tale e quale nell'edizione di Ba- silea.
Pure abbiamo ereduto di tener conto anche dell'edi- zione del 1565 per quelle poche varianti, che essa pre- senta. Abbiamo indieato con A l'edizione del 15027 con b quella del 1514, e con C quella del 1565, e le rispet- tive varianti sono riportate in calee. Non abbiamo cre- duto (salvo rari casi) di dover giustificare la lezione da noi preferita, ma si 6€ quasi sempre accennato perché, non contentandoci nessuna delle edizioni A, B, C, in qualche punto abbiamo creduto di introdurre una nostra correzione, per rendere intelligibile il testo.
La prima difficoltà che abbiamo dovuto vincere é stata quella della punteggiatura, che s'é visto come é stata giudicata dal Lachelier. Il quale si riferiva all'edi- zione di Basilea; ma la difficoltà non é minore nelle due precedenti, quantunque per una ragione diversa, giae- ché se nell'edizione C (e quindi anche nella B) la pun- teggiatura esageratamente abbonda a sproposito, nella edizione A essa 6 deficientissima, cosicché difficile ci é stato l'orientarci tra le due correnti, una cosi errata per eccesso, l'altra cosi pericolosa per difetto. Abbiamo per- ció atteso a questa parte con la massima cura, convinti che un'interpunzione adeguata fosse un grande aiuto all'intellieenza del testo. I1 Lachelier afferma anche, come si é visto, che il testo già per se stesso é « vísi- blement défecteux »; ed é vero; ed a tale difetto ab- biamo creduto di poter rimediare, oltre che con la mi- geliore interpunzione collo spezzare qualche volta in due periodi o troppo involuti nella forma, od insosteuibili wu, LL NE ERUIT) ERES Lap E E a MD — Sci: - vr mene AME. 0077 LI VEA Sot est re i Lie E T -— Ee p* cc t p ou EG -:xd TITUIATUS rete cq PREFAZIONE XLIII per eió che riguarda la loro sintassi, spesse volte met- tendo in fondo ad esso il punto interrogativo, il quale non-si trova mai o pressoché mai nelle edizioni che abbiamo avuto sott'oechio, talvolta poi ecorreggendoli o modificandoli in qualche loro non piecola parte. E ab- biamo spesso con opportuni a capo spezzato la grave e. faticosa compattezza dei singoli capitoli. Ma abbiamo serupolosamente rispettata la rozza sintassi medievale dell'autore.
Malgrado, tuttavia, tutte le nostre cure, l'opera del Cusano non ci illudiamo che possa essere diventata una facile lettura. I1 Lachelier ha ragione. Il nostro filosofo e uno scrittore sostanzialmente difficile. « Procedeva nei suoi trattati per via di argomenti sottilissim) », disse il buon Vespasiano da Bistiecci () La sua sottigliezza, in vero, pari alla profondità, va talvolta nel paradossale. Eeli smarrisce non raramente la via diritta e si av volge in viottoli, da eui a stento gli riesce di districarsi per tor- nare sulla strada maestra. In lui non c'é piü il peso del procedere sillogistico; ma, d'altra parte, non c'é piü nemmeno quel rigore logico, che agli scolastici, per com- penso, non venne mai meno. L'espressione poi vi 6 quasi sempre forzata, dura, e quindi tutt'altro che chiara. Ma la fatica che si dura a comprendere il pensiero del Cu- sano é largamente compensata dall'interesse che ei su- scita col suo senso profondo dell infinito.
Nelle note sobrie, che accompagnano il testo ci siamo di proposito astenuti da ogni commento filosofico; mi- rando principalmente a richiamare caso per caso i luoghi degli altri scritti, dove il pensiero dell'autore é chiarito o riceve un ulteriore sviluppo.
aui, Aisimbum, coen p XLIV DE DOCTA IGNORANTIA Prima di chiudere sentiamo profondo il dovere di ringraziare pubblicamente il prof. Gentile per le piü che amorevoli eure e per gl'illaminati consigli, di cui ci fu largo per il miglior esito di questa nostra edizione.
Roma. febbraio 1913.
PAOLO ROTTA.
& TS Lees -— 1 NICOLAUS DE CUSA CARDINALIS REVERENDISSIMO PATRI IvuttiANO CARDINALI PRAECEPTORI SUO MET JENDO 9) 8.
t recte maximum tuum etiam probatissi- lit, quod dum meas barbaras Admirabitur e mum ingenium, quid sibi hoe ve ineptias incautius pandere alttento, te arbitrum eligo, quasi tibi pro tuo eardinalatus offieio apud Apostolicam Sedem in imis negotiis oecupatissimo aliquid otii superpublicis max qui haetenus celasit, et post omnium latinorum seriptorum, ruerunt, supremam notitiam et nune graecorum ad meum ineptissimum conceptum tituli novitate trahi / Es manae ome NT $ istum fortassis sim, iamdudum notissimus F3 possis, qui tibi qualis ingenio existo. Sed haee admiratio, non quod prius incognitum hie insertum putes, sed potius qua audaeia ad de doeta igno- rantia tractandum duetus sim, animum tuumj/seiendi peraallieiet. Ferunt enim naturales appegi Vesicdata 9 ral 3i iuis 3 aae s vidum/ spero visendum titum quandam tristem sensationem 1m stomaehi orificio an- ] ^ teire, ut sie natura, quae seipsam sanam conservare nititur, E admirari, propter quod stimulata refieiatur. Ita recte puto aevenire, ut intellectus, philosophari sciendi desiderium pr studio veritatis perficiatur. hara Quamobrem, RC euius intelligere est esse, quidem, etsi monstra sint, nos movere solent.
j)orum uniee, pro tua humanitate aliquid digni hie praecept E | latitare existimes et ex germano in rebus divinis qualem- eunque ratiocinandi modum suscipe, quem mihi labor ingens admodum gratissimum feeit.
aq) metuendo manc 1 De coniecturis allo stesso Cardinal Giuliano Cesarini meluendo nella dedica de CQusANO. 1 — teo dt3x dim — - IS TT 9o fe om. HA - e y ^ F3 E am TM jane m e "m n CTUGETAUAM f —rár prm nm pn WEE P ACE ap ru xd * EXE cu uo oH iN E A Ev oett rm emu cali ruit on emot -- — 9 DE DOCTA IGNORANTIA CQAT« 1 Q uomodo sS eclre est 1 e&norare.
Divino munere omnibus in rebus naturale quoddam desi- derium inesse conspicimus, ut sint meliori quidem modo quo hoe euiusque naturae patitur conditio, atque ad hune finem ea. operarigs instrumentaque habere opportuna, quibus iudi- eium eognatum 9? est conveniens proposito eognoscendi, ne sit frustra appetitus et ut'in amato. pondere propriae na- turae quietem attingere possit. Quod si fortassis secus b) contingat, hoc ex aeeidenti venire necesse est, ut o infir- mitas gustumy aut opinio rationem sedueit. Quamobrem sa- num liberum intelleetum verum, quod 9? insatiabiliter indito diseursu cuneta perlustrando attingere eupit, apprehensum amoroso amplexu eognoscere dieimus, non dubitantes veris- simum illud esse eui omnis sana mens nequit dissentire (^). Omnes autem investigantes, in comparatione praesuppositi certif proportionabiliter incertum iudieant. Comparativa igitur est omnis inquisitio, medio proportionis utens, ut dum haee quaeinquiruntur, propinqua proportionali reductione, praesup- posito possint comparari, facile est apprehensionis iudicium, r^ (1) Opinione simile il C. espone al principio del De coniecturts (lib. rz, cap. 8, p. 76) e pià avanti (lib. i, cap. 17, p. 117); [I] numero delle pa- gine, qui e avanti, si riferisce all'edizione del 1565, che é la piü comune]. Anche nel 1 libro dell'/díotae de sapientia, p. 189: « Omnis intellectus «appetit esse, suum esse est vivere, suum vivere est intelligere, suum «intelligere est pasci sapientia et veritate ». Tl'ale sapienza peró non é quella che riguarda il finito, ma l' infinito e l'assoluto: « qui non aliud «Sapientiam putant quam eam quae attingibilis est per eos, hi longe «sunt & vera sapientia, aeterna et infinita; sed conversi sunt ad «finitum, finibilem quandam ceomperientes quietem, ubi putant laeti- «tiam vitae esse, sed non est ».
Ue d aivm x m " LIBER I 3 dum multis mediis opus habemus, diffieultas et labor exo- ritur. liti haee in mathematieis nota sunt, ubi ad prima notissima prineipia priores propositiones facilius reducuntur et posteriores, quoniam non nisi per medium priorum, dif- fieilius. Omnis igitur-inquisitio in eomparativa proportione : facili vel difficili existit? propter quod 2) infinitum ut infinitum, eum omnem proportfonem aufugiat, ignotum est (4). Proportio vero, cum convenientiam in aliquo uno simul et alteritatem dieat, absque numero intelligi nequit. Numerus ergo omnia ; proportionabilia ineludit. Non est ieitur numerus qui propor- tionem effieit in quantitate tantum, sed in omnibus quae quovismodo substantialiter aut accidentaliter convenire pos- sunt ae differre (?). Hine forte omnia Pythagoras per nume- rorum vim eonstitui et intelligi iudicabat. Praeeisio vero p a) A, B, €: quid.
p a) A, B, €: quid.
(1) Ill medesimo motivo ritorna esplicitamente nel De visione Dei (cap. xxiu, p. 204) colla formola: finiti ad. infinitum nulla. est proportio. Uno svolgimento ulteriore troviamo nel De possest, e precisamente in questo passo (p. 258): Repperi ultimam atque altissimam de Deo «considerationem esse interminam, seu infinitam, seu excedentem «omnem conceptum. Omne enim, cuius conceptus est alicuius con- « ceptus, utique in conceptu clauditur; Deus autem id omne excedit. « Nam conceptus de Deo est conceptus seu verbum absolutum in se « omne conceptibile complieans, et hie non est conceptibilis conceptus «in alio. Solus per se, seu absolutus. eonceptus est aetu omnis con- « ceptibilis conceptus ». Da ció il Cusano deriva la conseguenza che Dio non puó essere concepito che come pura infinità, e che non puó esser detto né uno né trino, perché l'aasoluto «omne conceptum unius et « trini et cuiuscumque nominabilis excedat »: che é qualche eosa di piü di quel ehe il C. afferma nel De docta ignorantia e nel De coniecturis.
(2) La nozione di proporzione é una di quelle che piü ricorrono nelle -opere del Cusano; e già nel Je docta ignorantia (cfr. lib. r, 5; 1, 1l; lib. nm, 2; lib. nr, 1). Dei molti passi di altre opere, che potremmo citare, giova richiamarne uno del De coniecturis (ut, 4), l'altro del.De mente (Idiotae, lib. ur, 4), perché essi si possono considerare come un ulteriore svolgimento del principio ammesso qui dal Cusano: « Nu- merus omnia proportionabilia includit»; e quindi del rapporto tra numero e proporzione qui accennato e nel De menie riaffermato piü esplicitamente colle parole: « Numerus est subiectum proportionis, non enim potest esse proportio sine numero ».
eombinationum in rebus eorporalibus ac adaptatio eongrua noti ad ignotum humanam rationem supergreditur, itd ut Soerati visum sit se nihil seire, nisi quod ignoraret, s&pien- tissimo Salomone asserente eunetas res difficiles et sermone inexplieabiles (!). Bt alius quidam divini spiritus vir (*) ait abseonditam esse sapientiam et locum intelligentiae ab oculis, omnium viventium. Si igitur ita est, ut etiam profundissi- mus Aristoteles (?) in prima philosophia affirmaty in natura manifestissimis talem nobis diffieultatem aeeiderey ut nyeti- coraei 9) solem videre attentanti, profecto cum appetitus in nobis frustra non sit, desideramus seire nos ignorare. Ifoe si ad plenum assequi poterimus, doetam ignorantiam asseque- mur. Nihil enim homini, etiam studiosissimo, in doctrina perfectius adveniet quam in ipsa ignorantia, quae ipsi propria: est, doetissimunr reperiri, et tanto quis doctior erit quanto se magis seiverit ignorantem. In quem finem de ipsa doeta ienorantia pauea quaedam seribendi labores assumpsi (4).
(1) Cfr. il versetto dell'Ecclesiaste 1, 8: « Cunctae res difficiles; non « potest eas homo explicare sermone ».
(2) Molto probabilmente qui il Cusano vuol alludere ad Ermete Trimerzisto, ch'egli eita parecchie volte nelle sue opere, per nulla du- bitando dell'autorità sua. Ció noi erediamo non solo perché quello della sapientia abscondita ó un motivo che ricorre-spesso nelle opere del presunto Trimegisto, ma anche perché é proprio in un passo di que- ste, pubblicate da Francesco Patrizio, che ricorre l'espressione: homines divini spiritus (cfr.: HxnwerIS TaiukaisrI, libelli XX et fragmenta eius disei- puli, lib. II11 a Franc. Patritio emendati, Ferrariae, wpxct, p. 14 bis).
(8) Probabilmente qui il Cusano si riferisce al eap. 1 del lib. 1 della Metaf. di Aristotele, dove questi riconosce difficilissimo (xaA&- mac vabca Yvoplteuw votg &vOpimotc, t& iAtovax xo 6409) l'acquisto della sapienza; e dove piü avanti riporta l'opinione di coloro che il possesso della filosofia eredono degno degli Dei e non degli uomini, pur non condividendo egli tale opinione.
(4) Spesse volte il Cusano, anche nelle altre sue opere, ritorna sulla sua nozione della docta ignorantia; tra i moltissimi passi, che potremmo citare, i piü significativi ci sembrano quelli che si possono leggere nel De coniecturis, 1, 7, p. 79; 1, 19, 18, p. 87; n, 1, p. 92; n, 16, p. 114; GAF. H Eluecidatio praeambularis subsequentium.
Traetaturus de maxima ignorantiae doetrina, ipsius maxi- mitatis naturam aggredi necesse habeo. Maximum autem hoe dico, quo nihil maius esse potest. Abundantia vero uni convenit; coincidit itaque maximitati unitas, quae est et en- titas. Qnod si ipsa talis unitas ab omni respectu et contra- etione universaliter est absoluta, nihil 4-9 opponi manife- stum est, eum sit maximitas absoluta. Maximum itaque absolutum unum est, quod est omnia, in quo omnia, quia maximum. Bt quoniam nihil jer"^opponitur, cum--eo simul De fiiatione Dei, p. 121 e sgg; Idiotae de sapientia, 1, p. 199; 1t, p. 144; De visione Dei, xui, p. 198; Compendium, 1, p. 299 e sgg; De possest, p. 258, 266; De beryllo, x1v, p. 2/0; De quaerendo Deum, p. 291; De Deo abscondáto, Intorno al rapporto del concetto di docta ignorantia con quello di congettura nel pensiero del Cusano, ó da leggere questo luogo: «* Et «quoniam divina ipsa mens omnium absolutissima est praecisio, ipsam «omnes creatas mentes in alteritate variationis differenter participare « eontingit, illa ipsa ineffabili mente imparticipabili perdurante, con- «tione partecipantium hoc agente. Non sunt autem ipsae mentes in « se divini luminis radium capientes, quasi participationem- ipsam na- « tura praevenerint, sed participatio intellectualis, incommunicabilis «ipsius actualissimae lucis earum quidditas existit. Quoniam autem ;actualissima illa virtus non nisi iti varietate alteritatis accipi po- «test, quae potius quadam concurrentia potentiae concipitur, hinc « participantes mentes in ipsa alteritate actualissimi intellectus, quasi «in actu illo qui, ad divinum intellectum relatus, alteritas sive po- « tentia existit, participare contingit. Potius igitur omnis nostra intel- «ligentia ex participatione actualitatis divinae in potentiali varietate «consistit. Posse enim intelligere actu veritatem ipsam, uti est, ita « creatis convenit mentibus, sieut Deo proprium est actum illum esse « variein creatis ipsis mentibus in potentia participatum...Coniectura «igitur est positiva assertio in alteritate veritatem, uti est, particiehem Easracei I. i "Hd iam 1 n MER) Na; eX MEN aid ms an Mr is e «d Lai atm, M rr rit gp 7 MERI EI 7777 gl —Á v Cu 6 DE DOCTA IGNORANTIA eoineidit minimum, quare est et in omnibus (*). Et quia abso- lutum, tune est aetu omne possibile esse, nihil à rebus eon- trahens, a quo omnia. Hoe maximum, quod et Deus omnium. nationum fide indubie creditur, primo libello supra huma- nam rationem ineompraehensibiliter inquirere, eo duce, qui solus lueem habitat inaceessibilem, laborabo. Secundo loeo, sicut absoluta maximitas est entitas absoluta, per quam omnia id sunt quod sunt, ita et universalis unitas essendi ab illa, quae maximum dieitur absolutum 3) et hine eontraete exi- stens uti universum, euius quidem unitas in pluralitate con- 4 nd traeta est, sine qua esse nequit. Quod quidem maximum, etsi in sua universali unitate. omnia compleetatur, ut omnia quae sunt ab absoluto,sint in eo et ipsum in omnibus, non habet tamen extra pluralitatem, in qua est, subsistentiam, eum sine eontraetione, a qua: absolvi nequit, non existat. De hoe maximo; universo scilicet; in secundo libello "quaedam 1 adiieiam. Tertio loco maximum tertiae considerationis subsequenter manifestabitur. Nam cum universum non habeat 9 nisi eontraete subsistentiam in pluralitate, in ipsis pluribus inquiremus unum maximum, in quo universum maxime et perfeetissime subsistit aetu ut in fine. Et quoniam, tale eum absoluto, quod est terminus universalis, unitur, quia finis perfeetissimus supra omnem capacitatem nostram, de illo maximo, quod simul est eontraetum et absolutum, quod Ihe- sum semper benedietum nominamus, nonnulla, prout et ipse Ihesus inspiraverit, subiieiam. Oportet autem attingere sen- sum volentem potius supra verborum vim intelleetum efferre quam proprietatibus voeabulorum insistere, quae tantis intel- leetualibus mysteriis proprie adaptari non possunt. EKkem- plaribus etiam manuduectionibus necesse est transeendenter uti, linquendo sensibilia, ut ad intellectualitatem simplicem Er eem L1 (1) Un'esplicazione del principio e coincidenza del massimo col — minimo é data dal: Cusano stesso piü avanti nel cap. 4. e nel lib. m, cap. 3. Sulla nozione poi di massimo cfr. x, 5, 19; ni, L, 9.
i deg [ in iE — cnm € 3 C mee ME) OU NMCAWAREROT e hes — MÀ: ac — Ü AM DAE |NCES bk. Wi iN LiBBR WU ecce er INS expedite lector ascendat, ad quam viam quaerendam studui eommunibus ingeniis, quanto elarius potui, aperire, omnem stili seabrositatem evitando, radicem doctae ignorantiae, etiam inappraehensibili veritatis praeeisione, statim manifestans.
CAP. III, Quod praecisa veritas sit incomprglehensibilis.
Quoniam ex se manifestum est infiniti ad finitum propor- tionem non esse, est et ex hoe clarissimum quod, ubi est repe- rire excedens et excessum, non devenir ad maximum sim; plieiter, eum exeedentia et excessa finita sint? maximum — — vero tale necessario est infinitum. Dato ieitur quoeujyique, quod non sit ipsum maximum simpliciter, dabile maius esse. manifestum est. Et quoniam aequalitatem reperimus gradualem, ut unum aequalius uni sit quam alteri seeun- dum convenientiam et differentiam genericam, specificam, loealem, influentialem et temporalem cum similibus,; patet non possé aut duo aut plura adeo similia et aequalia repe- riri, quin adhue in infnitum similiora esse possint. Hine mensura et mensuratum, quantumeujique aequalia, semper differentia remanebunt./ Non potest igitur finitus intellectus rerum veritatem per sim ilitudinem praecise imseddigerc. Veritas enim non est nee plus nee minus in quodam indivisibili eonsistens, quam omne non ipsum verum existens praecise mensurare non potest; sicut nec eireulum; euius esse in quo- dam indivisibili consistit, non eireulus. Intelleetus igitur, qui non est "veritas, nugquam veritatem adeo praeeise comprie- hendit, quin per infinitum praecisius comprAaehendi possit, habens se ad veritatem, sicut polygonia ad eireulum, quae quanto inseripta plurium angulorum fuerit, tanto similior eireulo, nusquam tamen effieitur aequalis, etiam si angulos usque gsf infinitum multiplieaverit, nisi in identitatem cum eireulo se resolvat./Patet igitur de vero nos, non aliud seire quam quod ipsum praeeise, uti est, scimus incompriehensibile, ali!
ra» p. m.
ifiey: ] A ow 8 DE DOCTA IGNORANTIA veritate se habente 9) ut absolutissima necessitate, quae nee plus aut minus esse potest quam est, et nostro intelleetuj ^ ut possibilitate. Quidditas ergo rerum, quae est entium ve- ritas, in sua puritate inattingibilis est, et per omnes philo- sophos investigata, sed per neminem, uti est, reperta? et quanto in hae ignorantia profundius doeti fuerimus, tanto magis ad ipsam aecedémus veritatem.
CAP. IV, Maximum absolutum inecomprfehensibiliter intelligiturfeum quo minimum coineidit (!)..
Maximum, quo maius esse nequit, simpliciter et absolute eum maius sit quam eomprfáehendi per nos possit, quia est veritas infinita, non aliter quam incompraehensibiliter attin- gimus. Nam cum non sit de natura eorum, quae excedens admittunt et excessum, super omne id est, quod.per nos econeipi potest; omnia enim quaecudque sensu, ratione aut asi 2 c^ (1 Ofr. quel che il C. dirà piü tardi nel De mente (lib. m, p. 146): « Absolutum exemplar, quod nee magis aut minus recipit, cum sit praecisio et veritas, non potest esse nec magis, nec minus; id enim, AR «quod non potest esse minus, minimum dicimus, hoc est maxime pare vum, id, quod non potest esse maius, et hoc est maxime magnum.
Lol Absolve igitur maximitatem a maximo parvo et maximo magno, ut L ipsam maximitatem intuearis in se, non in parvo aut magno con- «tractam, et videbis absolutam maximitatem sic ante magnum et « parvum, ita quod non potest esse maior aut minor, sed est maximum, «in quo coincidit minimum ». E nel Ze possest (p. 251): « Si ergo Deus «est magnus magnitudine, quae id est quod esse potest et quae maior « esse non potest et quae minor esse non potest, tunc Deus est magni- « tudo maxima pariter et minima, quod non est aliud dicere quam infi- « nitam et impartibilem, quae est omnis magnitudinis finitae veritas «et mensura». La nozione di coincidenza del massimo eol minimo in Dio é posta dal Cusano a fondamento anche di quel posse indeterminato, a cui in ultimo egli riduce il suo primo assoluto (efr. De possest, p. 251).
LIBER I 9 intelleetu apprehenduntur, intra 9 se et ad invicem taliter ' differunt, quod nulla est aequalitas praecisa inter illa. Excedit icitur maxima aequalitas, quae a nullo est alia aut diversa, omnem intellectum; quareagpaximum. absolute, eum sit omne id, quod esse potest, est penitus in aetu, et sicut non potest Imaius]essgd) eadem ratione nee minus, cum sit omne id quod esse potest. Minimum autem est, quo minus esse non potest. Et quoniam maximum est huiusmodi, manifestum est mini- ;1 À mum maximo ceoineidere. Et hoe tibi elarius sit, si ad quan- titatem maximum et minimum contrahis. Maxima enim quan- titas est maxime magna; minima quantitae est maxime parva. Absolve igitur a quantitate maximum et minimum subtraéndo intelleetualiter magnum et parvum, et elare eonspieis maxi- inum et minimum ceoineidere. Ita enim maximum est super- lativus. sieut minimum superlativus. Igitur absoluta quantitas non est? magis maxima quam minima, quoniam in ipsa minimum et maximum eoineidunt 9. Oppositiones igitur his tantum exeedens admittunt et excessum, et his differentes eonveniunt, máximo absoluto nequaquam, quoniam suprà omnem oppositionem est. Quia igitur maximum absolute est omnia absolute actu, quae esse possunt, taliter absque qua- cunqué-oppositione, ut in maximo minimum coincidat, tune super omnem affirmationem est pariter et negationem. Et omne id, quod concipitur esse, non magis est quam non est. Et omne id, quod coneipitur non esse (!), non magis non est quam est. Sed ita est hoe, quod est omnia, et ità omnia, quod est nullum, et ità maxime hoe, quod est minime ipsum. Non est enim aliud dieere: Deus, qui est ipsa maxi- mitas absoluta, est lux, quam ita: Deus est maxime (1) Era naturale che il Cusano tale inerenza dell'essere e del non essere nell'assoluto affermasse anche a proposito della sua nozione di possesi; come infatti dichiara esplicitamente: « Quando attendis, in Deo «non esse, esse ipsum gossesí capies; nam si in posse facere non esse « coincidit, utique in posse fieri coincidit » (Je possest, p. 290).
H P aat Sic Le i tme NO MOERTULUATCUS Hukoces (COGN mr z € —a D S LM EA — gu Ll p, an 10 DE DOCTA IGNORANTIA lux, qui est minime lux. Aliter enim non esset maxi- mitas absoluta omnia possibilia actu, si non esset? infinita et terminus omnium et per nullum omnium terminabilis, prout postea in sequentibus, ipsius Dei pietate, explanabimus. Hoe autem omnem nostrum intellectum transcendit, qui nequit contradietoria in suo prineipio combinare via r ationis, quoniam per ea, quae nobis ab ipsa natura manifesj sia gufff, ambulamus, quae longe ab hac infinita virtute eadens ipsa eontradietoria per infinitum distantia connectere simul ne- quit. Supra omnem igitur rationis d seursum incompraehensi- biliter absolutam maximitatem videmus infinitam esse, cui nihil opponitur, eum qua minimum eoincidit. Maximum au- tem et minimum, ut in hoe libello sumuntur, transeendentes absolutae 9? significationis termini existunt, ut supra omnem contraetionem ad quantitatem molis aut virtutis in sua simz z plieitate absoluta omnia compleetantur ^.
Maximum est unum.
Ex his clarissime eonstat maximum absolute incomprge- hensibiliter intelli igibilelK. et innominabiliter nominabile esse, uti de hoe manifestiorem doctrinam inferius pandemus. Nihil est nomjnabile, quo non possit maius aut minus dari, cum nomina Éi3 attributa sint rationis motu, quaeféxeedens admit- tunt aut excessum. Et quoniam omnia sunt eo meliori modo quo esse possunt, tune siue numero pluralitas entium esse nequit? fyblato enim numerosjcessant rerum diseretio, ordo, proportio, harmonia, atque ipsa entium pluralitas. Quod si numerus ipse esset infinituszquoniam tune maximus actu,cum quo coincideret minimuni, pariter cessarent oinnia praemissa. In idem enim redit numerum infinitum esse et minime esse B, Coe MAR sur A P4 ii ii i 'fexeedens et exeessum in numeris reperiretur 9; immo non e * P LIBER I 11